Seysenbi, 12 Qaraşa 2019
Kübirtke 972 6 pikir 15 Qazan, 2019 sağat 13:47

Suicidtten qalay qwtılamız?

Bwl swraqtı bireuge Abay hakimniñ zamanında  qoysa eşkim tüsinbes edi. Qazaqşası «adamnıñ özine özi qol saluı» ğoy. Haq  dinniñ qağidası boyınşa «adamnıñ özin özi öltirui auır künä» sanaladı. Sondıqtan,  jalpı mwsılman tanımı bar ol zamanda «suicid» bolmağan, bolsa da mülde sirek bolğan sekildi. Öytkeni, qazaqtıñ enciklopediyalıq ömiri jazılğan deytin Mwhtar Äuezovtiñ «Abay jolınan»  «özin özi öltirgen» derek kezikpeydi. 

Al, Abılayhan zamanında «özin-özi öltiru» tipti, bolmağan şığar. Qazaqtıñ qıruar jır-dastandarında mwnday ülken mäsele  atalmay, eleusiz qalmauı kerek edi ğoy! 

Sonımen, «suicid» özin-özi öltiru  bizdiñ zamannıñ derti ekeni şübäsiz. Sonıñ işinde bwl dert qazir qazaq qauımınıñ  işinde asqınıp twr deytin aqparat köbeyip ketken yağni qoğamdıq «SOS!» jariyalanıp jatır! 

Onda, bwğan elim degen, otanım degen,  halqım degen azamattar köz jwmıp otıra almaytını anıq. Bireuler onıñ sebebin izdep, bireuleri emin qarastıruda. 

Mine, sonday bir azamat juıqta şığıp keldi. Ol suicidtiñ sebepterin  de tapqan, onı toqtatar joldarın da körsetip bergen eken. Qalay deysizder ğoy? «TWLĞA  BOLAM DESEÑİZ» dep, atalatın kitabı arqılı. 

Kitap eñ äueli, osı qoğamdağı bärimizdiñ ortaq kemşiligimiz bolıp ketken bükil kinäni  özgeden izdep, özgeni tüzegimiz kelip twratın «özimşildik-enaniet» degen ruhani dertimizge diagnoz qoyğan. 

Söytip, eñ äueli kinäni özgeden emes özimizden izdeudi, sol tapqan kinäni  tüzetu joldarın qarastıradı. Miımızdı jaylap alğan kinärattardı jöndeytin  «jaña tehnologiya» wsınadı yağni bizdiñ aqıl-sanamızğa öktemdik jürgizgen qoğamnıñ ädeyi ornatıp qoyğan «mayatnik» deytin közge körinbeytin tetigi bar, deydi. Ol ünemi bizdi basqarıp, bağındırıp twru üşin jasalğan bolsa kerek. 

«Qwldıq sana», «jalşılıq  piğıl», «jağımpazdıq minez», «masıldıq  qwlıq»... boyımızdağı tolıp jatqan jaman qasietter miımızda üzdiksiz teñselip, eş jaqqa şığarmay,  öz erkiñe jibermey twratın sol «mayatniktiñ» äreketi eken. Kitapta sol «mayatnikti» tanuımızdı, söytip älgi bizdi äbden basınıp alğan «mayatnikti» özimiz basqara bilumizdiñ ädis-täsilderin tälim etedi.

Mäselen, bwrınğı sovettik adamdardıñ sanasına äbden  ornap alğan «kommunizm mayatnikteri» öz miın özgege tapsırıp, (Kommunistik partiyağa, qazir Nwrotanğa) özi oylauğa erinetin  ruhani jalqaulıqtı tudırğan (bwğan qazaqtardıñ öziniñ mıñ jıldıq bay tili bola twra orıs tiline jabısuı, ejelgi el basqaratın dästürin kereksinbey  Kremilge jaltaqtauı ...), öte alıs jıldarğa qiyali jospar qwrıp eleske aldanu, ne qilı datalardı oylap tauıp bitpeytin toy-tomalıqpen uaqıt şığındau, bel sızdap, bas qatırmaytın jinalıs-jiındar aşıp köpirip köp söyleu, jalğan uädemen özin de, özgeni de aldarqatu... mine, bwnday şınjırı juan «alıp mayatnikterge»  baylanıp qalğan adamdar öz mayatnigin odan bosatu arqılı ğana ruhani erkindikke şığa aladı, sana twtqınınan qwtıluğa jol tabadı! 

Biraq, tälimger bwl «ruhani tehnologiyanı» özi tapqan amaldarmen emes, bayağıdan tabılğan, biraq adamdar onı qalay qoldanudı bilmey kelgendigigin däleldep, qalay  qoldanudıñ jaña täsili jaylı däris beredi. 

Däris tälimgerdiñ jeke közqarası emes, Haq dinnen bastau alatın qazaq degen dana halıqtıñ  birtuar kösemderiniñ ömirlik wstanımdarı. Sol «wstanım» attı aluan türli ğajap «kilttiñ» qoldanıstarı boyınşa «näpsi» deytin  «qwpiya sandıqtıñ» işindegi ruhani därumenderge qol jetkizudi, söytip «özimşildik» deytin sırqattıñ san türli sindromdarı – dünieqorlıq, mansapqorlıq, dañkqwmarlıq,  ataqqwmarlıq, sıylıqqwmarlıq, sauıqqwmarlıqtan... sauığudıñ jolın aşadı. 

Mwnday «Twlğa bolam deseñiz» deytin kitabı arqılı däris beruşi belgili dintanuşı ğalım, tälimger Mwhitdin Isawlı.

Sonımen, bizdiñ äñgime «suicidten» bastalsa da, atap otırğan kitap jeke twlanıñ qalıptasuınıñ  qır-sırların taldaumen bastalıp, dwrıs qalıptaspağan yağni jeke twlğa bola almağan pende özin-özi tani almaydı, deydi.  Özin «adam» dep bile almağan ondaylar din tilimey aytsaq «hayuannan da tömen tüsken» yaki «şayttanıñ jeteginde ketken» miskin-beyşara sanaladı,  mine köbinde özi özine qol saluğa dayın twratındar solar. (Özin-özi öltirgen ataqtı aqın-jazuşılar da miskin-bişara ma, degen swraq basqa äñgime, ärine)

Al, adam jeke twlğa retinde kemeldengen sayın, ol öz jaqının ğana emes, bükil adamzattı bauırım dep, tanitın keñ jürekti janaşır kelisti twlğağa aynalatını bayağıdan beri aytılğan aqiqat. 

Osı aqiqattı «Twlğa bolam deseñiz» attı kitapta    qazaqtıñ bwrınğı bileri men dana jırauları, keyingi ruhani kösemderi Ibıray wstaz, Abay hakim, Mäşhür Jüsip abız, Ahmet Baytwrsın  ğwlama, Älihan Bökeyhanov pen Mwstapa Şoqay sındı kösemderden tartıp sovet zamanındağı qazaqtıñ dañqtı twlğası Bauırjan batırdıñ ülgili ömirlerinen jandı mısaldar keltire otırıp, oqığan adamdı eliktirip «bolmasañ da wqsap baq!» deytin qağidağa bas iigizedi. 

Sonımen, ol ğaqıliyalardı qalağan oqırman kitaptan özi tauıp oqi jatar dep, älgi «suicid» jaylı aytumen äñgimemizdi tamamdayıq:  

Suicidtiñ bizdiñ elde köbeyuiniñ qoğamdıq, äleumettik, psihologiyalıq  jan-jaqtı sebepteri bar deude. 

Alayda,  suicidttiñ balalarğa qaray auız saluı eñ qorqınıştı körinis, sonıñ işinde mektep jasındağı balalardıñ bwğan şarpıluı «jalğızdıq» degen ruhani derttiñ birden bir emi «ölu» dep şeşetin sana auıtquı dep, qorıtındılağan.  

Mektepte, birtoğa  momın balalardı bwzıq minezdi balalar ünemi basınuı, osınday birtoğa balalardıñ ärtürli şaralardan şetqaqpay qalıp qorlanuı, sabağınıñ  naşarlau körsetkişte boluınan ärkez tömenşik jürui, öz üyinde de ata-anasınıñ da meyirim nazarınan tıs qaluı, söyte twra osınday birtoğa  balalar «eliktegiş», «körgiş», «estigiş» sekildi sergek balalarğa qarağanda «sezgiş» boluı älgindey aynalasınan kelip jatqan jaysız äreketterden jandüniesine tüsken auırtpalıqtardı  wzaq köteruge şaması jetpey, jas köñili mına swrqay ömirden äbden tüñiledi eken. 

Tüñiludiñ soñı twyıqqa tirelu, aldı tas qarañğı ilgeri basar jolı qalmağan, artı  älgindey qatigez... mine, moyınına bir jip salsa boldı, onsız da bükil bolmısı ölim torına kelip özi tüsip twr! 

Sondıqtan, psihologtar kädimgi aurudıñ  diagnozın tapqan därgerler sekildi osınday momın, birtoğa  balalardı tanıp, onı älgindey «ruhani jalğızdıqtan» şığarudıñ jolın aşuı tiis.  Onıñ eñ tiimdi ädisi, özin tömen sanaytın balanıñ da erekşe qabileti bar ekenin bilip, sol qabiletin körsetuge kömek beru, qandaybir jetistikke jetkenşe kötermelep otıru, solayşa ol balanı ömirge ıntalandıru, deydi. 

Mine, bwl bizdiñ oqu jüyemizde ondağan jıl boyı oqıtılıp, arnayı diplom  alıp şığıp jatqan psiholog mamandardıñ töl jwmısı, moyınındağı mindeti eken. Eger, osı wstanım  ärbir mektepte arnayı iske asa bastasa, «balalar suicidi» äldeqayda azayar edi.

Al, bizdiñ qazirgi qoğamda üstemdik etip twrğan «jalpı suicidtiñ» emi ärine, qoğamdıq meyirimdi ornatu, baylardıñ kedeylerge qol wşın berui, äldilerdiñ älsizderge janaşırlıq  jasauı, bir elde ömir sürip jatqan adamdardıñ bir-birine jılılıq tanıtuı, büginderi elimizdiñ bas auruı, bas taqırıbı bola bastağan köp balalı analarğa erekşe qomqorlıqtar jasau, balalarmen bası qatıp jürgen mektep mwğalimderiniñ eñbegin bağalau, olardı qağazbastıldıq  degen jattandı beynetten qwtqarıp, balalarmen emin-erkin jandı jwmıs jasaytın qoğamdıq «jaña mehanizm» jasauğa halıq bolıp jwmılu...

Mine, bwlaqtıñ twnıqtığın bastau közinen bilesiñ, teñizdiñ dämin tamşısınan sezesiñ degendey «TWLĞA  BOLAM DESEÑİZ» attı oqırmannıñ qolına jaña jetken kitaptıñ «tamşısınan» talğamdı oqırmanğa tattırğan jayımız osı.  

Abay Mauqarawlı

Abai.kz

6 pikir