XV-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығы тек көшпелі өмір салтымен ғана емес, сонымен қатар өзіндік қаржылық және салық жүйесімен де ерекшеленетін мемлекет болды. Қазақ хандығының салық жүйесі көшпелі мал шаруашылығы мен жартылай көшпелі егіншілікке бейімделген.

Қазақ хандығында мемлекетті басқару, хан сарайын күтіп ұстау және әскер үшін салықтар жиналды. Салық төлемдері барлық қарапайым халық үшін міндетті болды. Қазақ көшпелі қоғамының негізгі байлығы мал болды. Сондықтан Қазақ хандығындағы салықтың негізгі түрі зекеттік – малдан алынатын алым болды.

Зекет мөлшері анықталды: әрбір қырық бас малға біреуі (1/40) хан қазынасына берілді. XV ғасырдан XVIII ғасырға дейін зекетті жинау құқығы тек ханның өзіне ғана тиесілі болды, бұл салықты хан билігінің негізгі қаржылық тірегі етті.

Фазлаллах ибн Рузбехан Исфахани XVI ғасырдағы қазақ қоғамының осы ерекшелігін де атап өтті: «Қазақтардың байлығы олардың малында. Осы себепті ханға төленетін салық та малдан жиналады. Әрбір ру өз малының белгілі бір үлесін билеушіге береді».

Соғым және сыбаға

Қазақ қоғамында «соғым» және «сыбаға» ұғымдары әдет-ғұрып ретінде қабылданды, бірақ іс жүзінде олар міндетті болды. Соғым - ханға немесе сұлтандарға қысқы қор ретінде бөлінетін мал. Мал немесе жылқы көбінесе сыйға тартылды. Бұл салық міндетті болды. Сыбаға билеуші ​​әулетке, сұлтандарға және билерге тиесілі үлес болды. Дәстүрлі сипатына қарамастан, бұл төлемнен бас тарту мүмкін емес еді. Сыбаға мен соғым жазылмаған заңдарға негізделгенімен, қоғам оларды міндетті салық ретінде қабылдады.

Үшұр — ауыл шаруашылығымен айналысатын аймақтарға салынатын салық Қазақ хандығы тек көшпелі мемлекет болған жоқ; оған жартылай көшпелі аймақтар да кірді. Сырдария жағалауында, Жетісуда және оңтүстікте ауыл шаруашылығы дамыды. Бұл аймақтарда үшұр (үшұр) деп аталатын салық салынды. Үшұр мөлшері жиналған өнімнің оннан бір бөлігін (1/10) құрады. Бұл салық мемлекеттік қажеттіліктерге жұмсалды. «Қасым ханның қасқа жолы» және Тәуке ханның «Жеті жарғы»

«Қасым ханның қасқа жолы» — Қасым ханның заңдар жинағында салықтар туралы нақты ақпарат аз; бұл заңдар жинағы қоғамдық қатынастар мен әкімшілік билікті реттеді. Салық жинау осы құқықтық жүйе аясында жүзеге асырылды.

Тәуке ханның «Жеті жарғысында» нақты салық салу ережелері белгіленген. Әрбір қарулы адам жыл сайын өз байлығының жиырмадан бір бөлігін (1/20) мемлекетке төлеуге міндетті болды.

Ортағасырлық жазбаша дереккөздер Қазақ хандығында тұрақты салық жүйесінің болғанын растайды. XV ғасырдағы «Тарих-и Рашиди» еңбегінде ханға бағынышты халықтың бейбітшілік пен соғыс уақытында салықтар мен алымдар төлегені айтылады. Дешті Қыпшақ тұрғындары ханға бағынышты болды.

Дереккөзде олар соғыс пен бейбітшілік уақытында да өз міндеттерін орындап, тиісті алымдарды төледі делінген. «Михман-наме-и Бұхара» мен «Тарих-и Рашиди» мәліметтеріне сәйкес, хандар билігінің қаржылық негізін зекеттер мен салықтар құрады.

Осылайша, Қазақ хандығының салық жүйесі көшпелі өмір салтына толығымен бейімделді. Мал байлықтың өлшемі ретінде қызмет етті, ал салықтар мемлекеттің тірегі болды. Зекет, соғым, сыбаға және ұшыр сияқты салықтар хан билігін қолдады және әскер мен әкімшілік жүйені ұстап тұруды қамтамасыз етті. Орта ғасырлардағы дереккөздер мен дала заңдары Қазақ хандығының қарапайым, бірақ тиімді қаржы жүйесінің болғанын көрсетеді.

Керімсал Жұбатқанов,

С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық ғылыми-зерттеу университетінің доценті, тарих ғылымдарының кандидаты

Abai.kz