XV-XVIII عاسىرلارداعى قازاق حاندىعى تەك كوشپەلى ءومىر سالتىمەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار وزىندىك قارجىلىق جانە سالىق جۇيەسىمەن دە ەرەكشەلەنەتىن مەملەكەت بولدى. قازاق حاندىعىنىڭ سالىق جۇيەسى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى مەن جارتىلاي كوشپەلى ەگىنشىلىككە بەيىمدەلگەن.

قازاق حاندىعىندا مەملەكەتتى باسقارۋ، حان سارايىن كۇتىپ ۇستاۋ جانە اسكەر ءۇشىن سالىقتار جينالدى. سالىق تولەمدەرى بارلىق قاراپايىم حالىق ءۇشىن مىندەتتى بولدى. قازاق كوشپەلى قوعامىنىڭ نەگىزگى بايلىعى مال بولدى. سوندىقتان قازاق حاندىعىنداعى سالىقتىڭ نەگىزگى ءتۇرى زەكەتتىك – مالدان الىناتىن الىم بولدى.

زەكەت مولشەرى انىقتالدى: ءاربىر قىرىق باس مالعا بىرەۋى (1/40) حان قازىناسىنا بەرىلدى. XV عاسىردان XVIII عاسىرعا دەيىن زەكەتتى جيناۋ قۇقىعى تەك حاننىڭ وزىنە عانا تيەسىلى بولدى، بۇل سالىقتى حان بيلىگىنىڭ نەگىزگى قارجىلىق تىرەگى ەتتى.

فازلاللاح يبن رۋزبەحان يسفاحاني XVI عاسىرداعى قازاق قوعامىنىڭ وسى ەرەكشەلىگىن دە اتاپ ءوتتى: «قازاقتاردىڭ بايلىعى ولاردىڭ مالىندا. وسى سەبەپتى حانعا تولەنەتىن سالىق تا مالدان جينالادى. ءاربىر رۋ ءوز مالىنىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلەسىن بيلەۋشىگە بەرەدى».

سوعىم جانە سىباعا

قازاق قوعامىندا «سوعىم» جانە «سىباعا» ۇعىمدارى ادەت-عۇرىپ رەتىندە قابىلداندى، بىراق ءىس جۇزىندە ولار مىندەتتى بولدى. سوعىم - حانعا نەمەسە سۇلتاندارعا قىسقى قور رەتىندە بولىنەتىن مال. مال نەمەسە جىلقى كوبىنەسە سىيعا تارتىلدى. بۇل سالىق مىندەتتى بولدى. سىباعا بيلەۋشى ​​اۋلەتكە، سۇلتاندارعا جانە بيلەرگە تيەسىلى ۇلەس بولدى. ءداستۇرلى سيپاتىنا قاراماستان، بۇل تولەمنەن باس تارتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سىباعا مەن سوعىم جازىلماعان زاڭدارعا نەگىزدەلگەنىمەن، قوعام ولاردى مىندەتتى سالىق رەتىندە قابىلدادى.

ءۇشۇر — اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ايماقتارعا سالىناتىن سالىق قازاق حاندىعى تەك كوشپەلى مەملەكەت بولعان جوق; وعان جارتىلاي كوشپەلى ايماقتار دا كىردى. سىرداريا جاعالاۋىندا، جەتىسۋدا جانە وڭتۇستىكتە اۋىل شارۋاشىلىعى دامىدى. بۇل ايماقتاردا ءۇشۇر ء(ۇشۇر) دەپ اتالاتىن سالىق سالىندى. ءۇشۇر مولشەرى جينالعان ءونىمنىڭ وننان ءبىر بولىگىن (1/10) قۇرادى. بۇل سالىق مەملەكەتتىك قاجەتتىلىكتەرگە جۇمسالدى. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» جانە تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعى»

«قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» — قاسىم حاننىڭ زاڭدار جيناعىندا سالىقتار تۋرالى ناقتى اقپارات از; بۇل زاڭدار جيناعى قوعامدىق قاتىناستار مەن اكىمشىلىك بيلىكتى رەتتەدى. سالىق جيناۋ وسى قۇقىقتىق جۇيە اياسىندا جۇزەگە اسىرىلدى.

تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىندا» ناقتى سالىق سالۋ ەرەجەلەرى بەلگىلەنگەن. ءاربىر قارۋلى ادام جىل سايىن ءوز بايلىعىنىڭ جيىرمادان ءبىر بولىگىن (1/20) مەملەكەتكە تولەۋگە مىندەتتى بولدى.

ورتاعاسىرلىق جازباشا دەرەككوزدەر قازاق حاندىعىندا تۇراقتى سالىق جۇيەسىنىڭ بولعانىن راستايدى. XV عاسىرداعى «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە حانعا باعىنىشتى حالىقتىڭ بەيبىتشىلىك پەن سوعىس ۋاقىتىندا سالىقتار مەن الىمدار تولەگەنى ايتىلادى. دەشتى قىپشاق تۇرعىندارى حانعا باعىنىشتى بولدى.

دەرەككوزدە ولار سوعىس پەن بەيبىتشىلىك ۋاقىتىندا دا ءوز مىندەتتەرىن ورىنداپ، ءتيىستى الىمداردى تولەدى دەلىنگەن. «ميحمان-نامە-ي بۇحارا» مەن «تاريح-ي راشيدي» مالىمەتتەرىنە سايكەس، حاندار بيلىگىنىڭ قارجىلىق نەگىزىن زەكەتتەر مەن سالىقتار قۇرادى.

وسىلايشا، قازاق حاندىعىنىڭ سالىق جۇيەسى كوشپەلى ءومىر سالتىنا تولىعىمەن بەيىمدەلدى. مال بايلىقتىڭ ولشەمى رەتىندە قىزمەت ەتتى، ال سالىقتار مەملەكەتتىڭ تىرەگى بولدى. زەكەت، سوعىم، سىباعا جانە ۇشىر سياقتى سالىقتار حان بيلىگىن قولدادى جانە اسكەر مەن اكىمشىلىك جۇيەنى ۇستاپ تۇرۋدى قامتاماسىز ەتتى. ورتا عاسىرلارداعى دەرەككوزدەر مەن دالا زاڭدارى قازاق حاندىعىنىڭ قاراپايىم، بىراق ءتيىمدى قارجى جۇيەسىنىڭ بولعانىن كورسەتەدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz