1 шілдеден бастап Қазақстан жаңа конституциялық кезеңге қадам баспақ. Бұған дейін елдің құқықтық негізі болып келген Қазақстан Республикасының Конституциясы өз күшін жойып, оның орнына түбегейлі жаңартылған Ата Заң қолданысқа енгізіледі. Бұл өзгеріс мемлекеттік басқару жүйесін қайта құрып қана қоймай, билік тармақтарының арақатынасын жаңа деңгейде айқындауды көздейді.

Сарапшылар жаңа Конституцияны тәуелсіз Қазақстан тарихындағы ең ауқымды саяси реформалардың бірі деп бағалап отыр. Құжатта билік институттары ғана емес, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына қатысты нормалар да қайта қаралған.

Парламенттің орнына – Құрылтай

Жаңа Конституцияға сәйкес, елдегі дәстүрлі қос палаталы Парламент жүйесі жойылады. Оның орнына бір палаталы жаңа заң шығарушы орган – Құрылтай құрылады.

Құрылтай құрамына 145 депутат енеді. Олар жалпыұлттық бір сайлау округі бойынша пропорционалды жүйемен сайланады. Мұндай модель заң шығару процесін жылдамдатуы мүмкін. Алайда бұрынғыдай Мәжіліс пен Сенат арасындағы тежемелік тетіктердің жойылуы заңдарды қайта қарау мүмкіндігін шектеуі ықтимал.

Вице-президент институты енгізіледі

Жаңа жүйеде алғаш рет вице-президент лауазымы пайда болады. Бұл қызмет бұрынғы мемлекеттік кеңесші институтының орнын басады.

Вице-президент:

– мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіреді

– президент тапсырмаларын орындайды

– қажет жағдайда мемлекет басшысының міндетін уақытша атқарады

Бұл қадам билік сабақтастығын қамтамасыз ету құралы ретінде қарастырылып отыр.

Қазақстан Халық кеңесі – жаңа саяси алаң

Конституциялық мәртебеге ие жаңа орган – Қазақстан Халық кеңесі құрылады. Оның құрамына 126 адам кіреді.

Аталған құрылым:

– заң жобаларын ұсына алады

– референдум бастамасын көтереді

– ұлттық бірлік мәселелері бойынша ұсыныстар әзірлейді

Бұл орган азаматтық қоғам мен мемлекеттік билік арасындағы диалогты күшейтуге бағытталған консультативтік алаң ретінде бағалануда.

Президент өкілеттіктері кеңейеді

Жаңа Конституция президент институтының ықпалын айтарлықтай күшейтеді. Мемлекет басшысы енді бірқатар маңызды лауазымдарға тікелей тағайындау құқығына ие болады.

Олардың қатарында:

– Бас прокурор

– Конституциялық сот төрағасы

– Жоғарғы сот төрағасы

– Ұлттық банк басшысы

– Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы

Сонымен қатар, Құрылтай президент ұсынған негізгі кандидатураларды бекітпеген жағдайда, мемлекет басшысы оны таратып, уақытша заң шығару функциясын өз қолына ала алады. Бұл норма атқарушы биліктің позициясын айтарлықтай күшейтеді.

Үкіметке сенімсіздік білдіру жеңілдейді

Жаңа редакцияда үкіметке сенімсіздік білдіру рәсімі де өзгеріске ұшырады. Енді бастама көтеру үшін депутаттардың бестен бірінің қолдауы жеткілікті.

Бұдан бөлек, егер бюджет есебі бекітілмесе, сенімсіздік мәселесі автоматты түрде қаралады. Бұл атқарушы билікке парламенттік бақылауды белгілі бір деңгейде күшейтеді.

Президент иммунитеті және импичмент

Жаңа нормаларға сәйкес, президент қызмет барысында қабылдаған шешімдері үшін жауапкершілікке тартылмайды. Бұл ереже экс-президенттерге де қатысты.

Импичмент рәсімі де өзгертілді:

– бастама – депутаттардың үштен бірі

– шешім – төрттен үш дауыс

Бұл процедура бұрынғыдан ықшамдалғанымен, шешім қабылдау межесі жоғары күйінде қалды.

Азаматтардың құқықтары: жаңа шектеулер мен кепілдіктер

Конституцияда сөз бостандығы сақталғанымен, оның нақты шекаралары белгіленді. Енді ол:

– жеке адамның абыройын қорғау

– қоғамдық тәртіп

– моральдық құндылықтар

– азаматтардың денсаулығы сияқты факторлармен шектелуі мүмкін.

Сонымен қатар, адвокатура мен омбудсмен институттарының мәртебесі күшейтілді. Бұл құқық қорғау жүйесінің институционалдық негізін нығайтуға бағытталған.

Қамау, неке, білім және медицина Жаңа Конституцияда:

– қамауға алынған адамға оның құқықтары міндетті түрде түсіндіріледі

– сот санкциясынсыз қамау мерзімі шектеледі

Ал әлеуметтік салада:

– орта білім тегін болып қалады

– медициналық көмек тегін ретінде бекітіледі

– жоғары білім беру тәртібі заңмен реттеледі

Сондай-ақ, Конституцияда алғаш рет неке ұғымы нақты анықталып, ол ер мен әйелдің тең құқықты одағы ретінде белгіленді.

Жеке деректер және еңбек құқығы

Цифрлық дәуір талаптарына сай, жеке деректерді қорғау нормасы енгізілді. Бұл мессенджерлер мен электронды коммуникация арқылы берілетін ақпаратқа да қатысты.

Ал еңбек саласында маңызды өзгеріс бар: ереуілге шығу құқығы Конституциядан алынып, енді тек заңдар арқылы реттелетін болады.

Қорытынды

Жаңа Конституция Қазақстанның саяси жүйесін түбегейлі өзгертуді мақсат етеді. Бір жағынан, жаңа институттар пайда болып, құқықтық нормалар нақтылануда. Екінші жағынан, президенттік биліктің ықпалы күшейіп, заң шығару жүйесі қайта құрылып отыр.

Ал бұл реформалардың нақты нәтижесі мен қоғамға әсері алдағы жылдары айқындала түспек.

Abai.kz