1 شىلدەدەن باستاپ قازاقستان جاڭا كونستيتۋتسيالىق كەزەڭگە قادام باسپاق. بۇعان دەيىن ەلدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى بولىپ كەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ءوز كۇشىن جويىپ، ونىڭ ورنىنا تۇبەگەيلى جاڭارتىلعان اتا زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. بۇل وزگەرىس مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قايتا قۇرىپ قانا قويماي، بيلىك تارماقتارىنىڭ اراقاتىناسىن جاڭا دەڭگەيدە ايقىنداۋدى كوزدەيدى.

ساراپشىلار جاڭا كونستيتۋتسيانى تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى ساياسي رەفورمالاردىڭ ءبىرى دەپ باعالاپ وتىر. قۇجاتتا بيلىك ينستيتۋتتارى عانا ەمەس، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قاتىستى نورمالار دا قايتا قارالعان.

پارلامەنتتىڭ ورنىنا – قۇرىلتاي

جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس، ەلدەگى ءداستۇرلى قوس پالاتالى پارلامەنت جۇيەسى جويىلادى. ونىڭ ورنىنا ءبىر پالاتالى جاڭا زاڭ شىعارۋشى ورگان – قۇرىلتاي قۇرىلادى.

قۇرىلتاي قۇرامىنا 145 دەپۋتات ەنەدى. ولار جالپىۇلتتىق ءبىر سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا پروپورتسيونالدى جۇيەمەن سايلانادى. مۇنداي مودەل زاڭ شىعارۋ پروتسەسىن جىلدامداتۋى مۇمكىن. الايدا بۇرىنعىداي ءماجىلىس پەن سەنات اراسىنداعى تەجەمەلىك تەتىكتەردىڭ جويىلۋى زاڭداردى قايتا قاراۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋى ىقتيمال.

ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى

جاڭا جۇيەدە العاش رەت ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى پايدا بولادى. بۇل قىزمەت بۇرىنعى مەملەكەتتىك كەڭەسشى ينستيتۋتىنىڭ ورنىن باسادى.

ۆيتسە-پرەزيدەنت:

– مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەدى

– پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ورىندايدى

– قاجەت جاعدايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارادى

بۇل قادام بيلىك ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.

قازاقستان حالىق كەڭەسى – جاڭا ساياسي الاڭ

كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە جاڭا ورگان – قازاقستان حالىق كەڭەسى قۇرىلادى. ونىڭ قۇرامىنا 126 ادام كىرەدى.

اتالعان قۇرىلىم:

– زاڭ جوبالارىن ۇسىنا الادى

– رەفەرەندۋم باستاماسىن كوتەرەدى

– ۇلتتىق بىرلىك ماسەلەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەيدى

بۇل ورگان ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەتتىك بيلىك اراسىنداعى ديالوگتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان كونسۋلتاتيۆتىك الاڭ رەتىندە باعالانۋدا.

پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرى كەڭەيەدى

جاڭا كونستيتۋتسيا پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ ىقپالىن ايتارلىقتاي كۇشەيتەدى. مەملەكەت باسشىسى ەندى بىرقاتار ماڭىزدى لاۋازىمدارعا تىكەلەي تاعايىنداۋ قۇقىعىنا يە بولادى.

ولاردىڭ قاتارىندا:

– باس پروكۋرور

– كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى

– جوعارعى سوت توراعاسى

– ۇلتتىق بانك باسشىسى

– ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى

سونىمەن قاتار، قۇرىلتاي پرەزيدەنت ۇسىنعان نەگىزگى كانديداتۋرالاردى بەكىتپەگەن جاعدايدا، مەملەكەت باسشىسى ونى تاراتىپ، ۋاقىتشا زاڭ شىعارۋ فۋنكتسياسىن ءوز قولىنا الا الادى. بۇل نورما اتقارۋشى بيلىكتىڭ پوزيتسياسىن ايتارلىقتاي كۇشەيتەدى.

ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ جەڭىلدەيدى

جاڭا رەداكتسيادا ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ ءراسىمى دە وزگەرىسكە ۇشىرادى. ەندى باستاما كوتەرۋ ءۇشىن دەپۋتاتتاردىڭ بەستەن ءبىرىنىڭ قولداۋى جەتكىلىكتى.

بۇدان بولەك، ەگەر بيۋدجەت ەسەبى بەكىتىلمەسە، سەنىمسىزدىك ماسەلەسى اۆتوماتتى تۇردە قارالادى. بۇل اتقارۋشى بيلىككە پارلامەنتتىك باقىلاۋدى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كۇشەيتەدى.

پرەزيدەنت يممۋنيتەتى جانە يمپيچمەنت

جاڭا نورمالارعا سايكەس، پرەزيدەنت قىزمەت بارىسىندا قابىلداعان شەشىمدەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايدى. بۇل ەرەجە ەكس-پرەزيدەنتتەرگە دە قاتىستى.

يمپيچمەنت ءراسىمى دە وزگەرتىلدى:

– باستاما – دەپۋتاتتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى

– شەشىم – تورتتەن ءۇش داۋىس

بۇل پروتسەدۋرا بۇرىنعىدان ىقشامدالعانىمەن، شەشىم قابىلداۋ مەجەسى جوعارى كۇيىندە قالدى.

ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى: جاڭا شەكتەۋلەر مەن كەپىلدىكتەر

كونستيتۋتسيادا ءسوز بوستاندىعى ساقتالعانىمەن، ونىڭ ناقتى شەكارالارى بەلگىلەندى. ەندى ول:

– جەكە ادامنىڭ ابىرويىن قورعاۋ

– قوعامدىق ءتارتىپ

– مورالدىق قۇندىلىقتار

– ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى سياقتى فاكتورلارمەن شەكتەلۋى مۇمكىن.

سونىمەن قاتار، ادۆوكاتۋرا مەن ومبۋدسمەن ينستيتۋتتارىنىڭ مارتەبەسى كۇشەيتىلدى. بۇل قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن نىعايتۋعا باعىتتالعان.

قاماۋ، نەكە، ءبىلىم جانە مەديتسينا جاڭا كونستيتۋتسيادا:

– قاماۋعا الىنعان ادامعا ونىڭ قۇقىقتارى مىندەتتى تۇردە تۇسىندىرىلەدى

– سوت سانكتسياسىنسىز قاماۋ مەرزىمى شەكتەلەدى

ال الەۋمەتتىك سالادا:

– ورتا ءبىلىم تەگىن بولىپ قالادى

– مەديتسينالىق كومەك تەگىن رەتىندە بەكىتىلەدى

– جوعارى ءبىلىم بەرۋ ءتارتىبى زاڭمەن رەتتەلەدى

سونداي-اق، كونستيتۋتسيادا العاش رەت نەكە ۇعىمى ناقتى انىقتالىپ، ول ەر مەن ايەلدىڭ تەڭ قۇقىقتى وداعى رەتىندە بەلگىلەندى.

جەكە دەرەكتەر جانە ەڭبەك قۇقىعى

تسيفرلىق ءداۋىر تالاپتارىنا ساي، جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ نورماسى ەنگىزىلدى. بۇل مەسسەندجەرلەر مەن ەلەكتروندى كوممۋنيكاتسيا ارقىلى بەرىلەتىن اقپاراتقا دا قاتىستى.

ال ەڭبەك سالاسىندا ماڭىزدى وزگەرىس بار: ەرەۋىلگە شىعۋ قۇقىعى كونستيتۋتسيادان الىنىپ، ەندى تەك زاڭدار ارقىلى رەتتەلەتىن بولادى.

قورىتىندى

جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى ماقسات ەتەدى. ءبىر جاعىنان، جاڭا ينستيتۋتتار پايدا بولىپ، قۇقىقتىق نورمالار ناقتىلانۋدا. ەكىنشى جاعىنان، پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ىقپالى كۇشەيىپ، زاڭ شىعارۋ جۇيەسى قايتا قۇرىلىپ وتىر.

ال بۇل رەفورمالاردىڭ ناقتى ناتيجەسى مەن قوعامعا اسەرى الداعى جىلدارى ايقىندالا تۇسپەك.

Abai.kz