2026 жылғы 15 наурызда қабылданған жаңа Конституцияда діни мәселелерге қатысты да ерекше назар аударылған. Негізгі заңға саяси жүйедегі зайырлылық қағидаларын бекітуге бағытталған екі маңызды норма енгізілді.

Біріншіден, діннің мемлекеттен бөлінуі конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл дін, діни қағидалар немесе нормалар мемлекеттік шешімдердің негізіне алынбайтынын білдіреді. Сәйкесінше, діни шешімдердің үкімет қызметіне әсері болмауы тиіс.

Бұл неге маңызды? Қазіргі уақытта мемлекеттік және рухани биліктің өзара ықпалы күшейіп отырғанын көріп отырмыз. Бірақ азаматтық қатынастар, меншік құқығы, юрисдикция сияқты үлкен мәселелер блогы бар. Бұлардың барлығы саясилануға және әлеуметтік шиеленіске алып келуі мүмкін. Сондықтан Конституция деңгейінде нақты құқықтық шекара болуы өте маңызды. Әрқайсысының өз функциясы болуы тиіс.

Екіншіден, Конституцияда алғаш рет зайырлы мемлекет жағдайында діни білім беру мойындалды. Бұл елдің жаңа жағдайларға бейімделуінің артқанын көрсететін маңызды өзгеріс.

Қазіргі діни дискурстың түп-тамырын түсіну маңызды. Мұнда нақты діни ілімдер немесе қандай рухани элементтерді саясатқа енгізу керектігі туралы сөз болып отырған жоқ. Негізгі мәселе – әлеуметтік құрылым жасау, яғни руханият пен дінді саясатпен үйлестіру және азаматтарға өмір сапасын арттыру саясаты аясында сапалы қызмет ұсыну.

Постсекулярлықтың академиялық тұсы

Біз постсекуляризм және көптүрлі секуляризм дәуірінде өмір сүріп отырмыз. Бұл әр мемлекет зайырлылық пен руханият, дәстүр мен заманауилық арасында өз теңгерімін табуға тиістігін білдіреді.

Орта ғасырларда дін ұлттан жоғары институт болды және қоғам өмірінің шарттарын айқындады. Әлемдік соғыстар, әлемнің бөлінуі, егемендіктердің қалыптасуы нәтижесінде дін саясаттан шеттетіліп, кейінге ысырылды. Материалдық әлем мен тұтынушылық концепция үстемдік алды. Нарықтық қатынастарға негізделген неолибералдық идея жеңіске жетті. Берлин қабырғасының құлауы мен «темір перденің» жойылуы либерализмнің кең таралуына мүмкіндік берді.

Сонымен қатар, жаһандану ұлттық даму мәселелерінің үлкен қабатын ашты. «Үшінші әлем» елдерінің модернизациясы тек жаһанданудың әлеуетін ғана емес, этникалық негіздің ішкі күшін де көрсетті. Алғашқы мысалдарды Сингапур, Оңтүстік-Шығыс Азия елдері, кейін араб мемлекеттері мен Қытай көрсетті.

Нәтижесінде «мәдени революция» ғана емес, әр қоғамда әртүрлі жүзеге асқан модернизация үдерісі басталды. Көптүрлі модернизация феномені пайда болды – әр елдің өз қарқыны, құрылымы және сипаты қалыптасты.

Модернизация тек технологиялық өзгеріс емес. Бұл – қоғамдық сананың терең қабаттарының өзгеруі. Кейбір қоғамдар постзаманауи кезеңге өтті. Осы процестердің барлығында дін маңызды рөл атқарады: құндылықтарды қалыптастыруда, мінез-құлықта, қоғамдық бастамаларды ұйымдастыруда (қайырымдылық, ҮЕҰ және т.б.).

Бүгінде дін тек институт ретінде емес, қоғамдық психология мен күнделікті тәжірибелердің бір бөлігі ретінде қарастырылады. Ол тек рәсімдерде емес, әлеуметтік өмірдің ішінде көрінеді. Бұл әсіресе діни білім беру феноменінен байқалады. Діни білім – тек мамандық алу емес, бұл ерекше әлеуметтік ортаға ену. Оның өз нормалары, ережелері, өмір салты бар. Адам ұзақ уақыт, кейде өмір бойы осы ортада болады және өзімен бірге үлкен әлеуметтік ортаны тартады. Сондықтан Конституцияның діни білімге жол ашуы – қоғамға құрылымдалған, кәсіби діни білім беру мүмкіндігін қалыптастырады. Дін әрқашан ағартушылықпен қатар жүруі тиіс. Бұл сала өте нәзік, түрлі ықпалдар мен нарративтер бар. Сондықтан білім беру арқылы түпнұсқалықты түсіну маңызды.

Осы жерде герменевтикалық тәсіл маңызды – қасиетті мәтіндердің мағынасын түсіндіру. Өйткені олар басқа дәуірде, басқа әлеуметтік және технологиялық жағдайда жазылған. Ол кезеңде қарым-қатынастар да өзгеше болды, барлығы эволюция мен қоғамдық формацияның басқа бір сатысына, өзге технологиялық деңгейге негізделді. Қасиетті жазбалар сол заман адамдары қабылдай алатын және түсіне алатын форматта әрі формада жеткізілді – бұл шамамен 1,7 мың жылдан 7 мың жыл бұрынғы кезеңді қамтиды. Сондықтан жағдайға герменевтикалық тәсілмен, тарихи тұрғыда баға беру аса маңызды. Сондықтан оларды қазіргі адамға түсінікті түрде жеткізу қажет. 

Қолданбалы жағы

Практикалық тұрғыдан алғанда, біз қоғамның рухани құрамдас бөлігіне шеткері құбылыс ретінде емес, әлдеқашан негізгі ағымға айналған маңызды фактор ретінде барынша терең назар аударуымыз қажет.

Құндылықтар жөніндегі социологиялық зерттеу деректеріне сәйкес, респонденттердің 63%-ы Құдайдың өз өміріндегі маңыздылығын 10 балдық шкала бойынша ең жоғарғы - 10 баллмен бағалаған. Жалпы алғанда, Құдайлық мәннің маңыздылығы орта есеппен 8,5 балды құрайды. Алайда діни ұйымдарға деген сенім деңгейі небәрі 5,1 балл болып отыр. Бұл қоғамның рухани қажеттіліктеріне сай болу үшін діни институттарды институционалдық тұрғыдан жетілдіру қажет екенін көрсетеді. Қазіргі таңда бұл салада айқын теңгерімсіздік байқалады.

Зерттеу 2024 жылдың 3–23 қыркүйегі аралығында жүргізілді. Іріктеме көлемі - 1229 респондент. Үлгінің шекті қателігі ±2,83%. Сауалнамаға 18 жастан асқан, 17 облыста (17 облыс орталығы, 22 ауыл) және республикалық маңызы бар 3 қалада (Астана, Алматы, Шымкент) тұратын азаматтар қатысты. Зерттеу Роналд Инглхарт негізін қалаған «Әлемдік құндылықтар зерттеуі» (World Values Survey) аясында қалыптасқан әдіснамалық дәстүрді жалғастырады. Сондай-ақ зерттеу барысында жапондық ғалым Yoshio Sugimoto қолданған жіктемелер пайдаланылды.

Исламдық тәжірибеде билеуші қауымнан бөлек қарастырылмайды. Түркияда дәл осындай модель жүзеге асқан – онда президент жұма намазын жамағатпен бірге мешітте оқиды. Сонымен қатар ол дипломатиялық қарым-қатынастарда және басқа мемлекет басшыларымен байланыста діни мінез-құлықтың белгілі бір қағидаларын ұстанады.

Посткеңестік елдер үшін мұндай үлгіні қабылдау оңай емес, өйткені ұлттық жадтың сан алуан қабаттары, ұрпақтар сабақтастығының үзілуінен қалған салдарлар әлі де сақталып отыр. Біз – Еуразияның қақ ортасында орналасқан транзиттік елміз. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі 35 жылдық жолымыз – бұл сабақтастықты қалпына келтіру мен ұлттық мәдениетті жаңғыртуға бағытталған үздіксіз талпыныс.

Ислам ұлттық санамен терең астасып жатыр. Ол ұлттық жаңғырумен және қазақ тілімен қатар өрбиді. Имамның уағыздары өзге тілде емес, дәл қазақ тілінде ғана толыққанды қабылданады. Осыған байланысты қоғамымыздағы Исламның рөліне анағұрлым байыпты әрі саналы түрде қарау қажет. Ислам – қоғамдық үдерістермен тығыз астасқан, терең әлеуметтік сипатқа ие дін. Бұл тұрғыдан ол кейбір басқа діндерден ерекшеленеді, өйткені олар белгілі бір деңгейде жергілікті немесе қауымдық сипатта болуы мүмкін, мысалы, протестантизм.

Ислам қажылықты ұйымдастыру, ірі діни мерекелерді өткізу, құрбандық шалу сияқты көптеген мәселелерде мемлекетпен тығыз өзара іс-қимылды талап етеді. Алайда бұл – біз «постсекуляризм» деп атайтын құбылыстың бір ғана қыры.

Исламда ұстаздың, рухани жетекшінің рөлі ерекше маңызды. Біздің елде бұл міндеттерді Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы атқарады. Алайда Діни басқарма көбіне басқару мен ішкі қамтамасыз етуге бағытталған құрылым ретінде әрекет етеді, негізінен әкімшілік және шаруашылық қызметтермен айналысады. Әрине, ағартушылық бағыты да бар, бірақ ол көбіне белсенді, дінді ұстанушы қауым арасында ғана кеңінен таралған. Ал біз қоғамдық қызметтері кең, әлеуметтік қызметі ауқымды Ислам туралы айтып отырмыз.

Осыған орай, Діни басқармадағы қызметтерді екі бөлек лауазымға ажырату орынды көрінеді: Біріншісі – Жоғарғы Мүфти;
Екіншісі – Діни басқарманың және оның аппаратының басшысы.

Жоғарғы Мүфти медиа кеңістікте, әлеуметтік желілерде белсенді болып, жеке аккаунттарын жүргізіп, түрлі қауымдармен және еңбек ұжымдарымен кездесулер өткізуі тиіс. Мұндай кездесулерде ол халыққа Исламның тарихы мен дамуы туралы түсіндіру, бағыт-бағдар беру жұмыстарын жүргізуі қажет. Бұл – ауқымды ақпараттық-ағартушылық қызметтің маңызды бөлігі. Сонымен қатар Жоғарғы Мүфти күнделікті шаруашылық және әкімшілік жұмыстардан босатылуы тиіс.

Оның негізгі міндеттерінің қатарында ғұламалар кеңесін өткізу, дінтанушылар мен теологтардың басқосуларын ұйымдастыру, сондай-ақ рухани-ағартушылықтың ортақ тұжырымдамасын қалыптастыру мақсатында шетелдік рухани орталықтармен өзара байланыс орнату болуы керек. Жоғарғы Мүфти – мәртебелі лауазым, сондықтан оған сәйкес заңнамалық негіз де қалыптастырылуы қажет.

Қазіргі таңда бұл бағыттағы жұмыстарды белгілі бір деңгейде квазимемлекеттік ұйымдар мен сарапшылар атқарып келеді. Алайда олардың рухани сакралды мәртебесі жоқ. Олар ақпаратқа қанық, тіпті діни тәжірибесі болуы мүмкін, бірақ рухани қайраткер немесе уағызшы ретінде толыққанды легитимділікке ие емес.

Жалпы алғанда, Жоғарғы Мүфтидің ағартушылық қызметі мемлекеттік гранттар аясында жүзеге асырылғаны жөн. Бұл – мемлекет жүргізіп отырған конфессияаралық және этносаралық келісімді нығайту саясатын ілгерілетудің маңызды тетігі болмақ. Сонымен қатар бұл тәсіл мультисекуляризм қағидаттарына да сәйкес келеді: мемлекет діни ұйымдардың ішкі істеріне араласпайды, бірақ ел дамуының негізгі басымдықтарын ілгерілету үшін қаржылық қолдау көрсетеді.

Осы тұрғыда Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы мемлекет үшін стратегиялық серіктес ретінде әрекет етеді.

* * *

Постсекуляризм немесе көпқырлы секулярлық туралы айтқанда, діни саланы реттеудің посткеңестік кезеңнен қалған, өзектілігін жоғалтқан тәсілдерінен арылу маңызды. Діни экстремизммен күрес діннің өзімен күреске айналмауы тиіс. Қазіргі таңда біз экстремизмнің алдын алу мақсатында діннің институционалдық әлеуетінің өсуін тежеу ұстанымын ұстанып келеміз. Алайда бүгінгі күні постисламизм кезеңіне қадам басу жағдайында бұл тәсіл, керісінше, «көлеңкелі діннің» қалыптасу тәуекелдерін туындатуы мүмкін.

Соңғы жылдары елдегі мешіттер саны жүз есеге артты. Бүгінде олардың саны шамамен 3 мыңға жуық. Діни оқу орындарында 5 мыңнан астам адам білім алуда.

Біз діни дамуға қатысты мәселелердің бүкіл кешенін терең әрі жан-жақты талдап, оны мемлекеттік саясаттың шетінде қалдырмауымыз қажет. Үмбет пен Ислам мәселесі – бұл зайырлылық пен теократиялық даму үлгісінің арасынан таңдау жасау емес. Бұл – халыққа тиісті қызмет көрсету, сенім деңгейі мен өмір сапасына қатысты мәселе.

Дінге бұрынғыдай тек мистикалық әрі үрей тудыратын құбылыс ретінде қарастыратын ескі стереотиптерден арылатын уақыт жетті. Қоғам өзінің табиғи дамуында бізге дұрыс бағытты көрсетіп отыр. Мемлекет «ізгі күш» ретінде қажетті жағдайларды қалыптастырып, азаматтардың рухани және соған байланысты өзге де қажеттіліктерін толыққанды жүзеге асыруына мүмкіндік бере алады.

* * *

Конституцияның жаңа нормалары халықаралық қатынастардағы өзгерген жағдайларға сәйкес конституциялық жүйені бейімдеуге бағытталған.

Постсекулярлық тұжырымдама аясындағы маңызды бағыттардың бірі – ислам экономикасын дамыту. Бүгінде ол әлемдік экономикада дербес бағыт ретінде қалыптасты.

DinarStandard бағалауынша, 2023 жылы мұсылмандардың халал экономикасының негізгі секторларындағы (азық-түлік, фармацевтика, косметика, сән индустриясы, саяхат, сондай-ақ медиа және ойын-сауық) тұтынушылық шығындары 2,43 триллион АҚШ долларына жеткен. 2028 жылға қарай бұл көрсеткіш 3,36 триллион долларға дейін өседі деп болжануда.

Исламдық қаржы активтері 4,93 триллион долларды құрап, 2028 жылға қарай 7,53 триллион долларға дейін ұлғаяды деп күтілуде.

Бұл ислам экономикасының дербес инвестициялық бағыт ретінде қалыптасып келе жатқанын көрсетеді. Жалпы алғанда, ислам экономикасы немесе халал индустриясы табиғи түрде дамуда, бұл салада ешкімді мәжбүрлеудің қажеттілігі жоқ. Ең бастысы – өздігінен қуатты әрі жоғары табыс әкелетін осы ағынды тиімді басқару және дұрыс бағыттау.

Дархан Кәлетаев,

саяси ғылымдар докторы

Abai.kz