Қазақстанда тұрмыста күнделікті қолданылатын заттардың атауын қазақ тіліне бейімдеу мәселесі тағы да күн тәртібіне шықты. Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жариялаған республикалық «Үй заттары атауларының шеберханасы» атты байқау аясында азаматтарға орыс тілінен енген немесе шетелдік тұрмыстық атауларға қазақша балама табу ұсынылды. Жеңімпаздарға ақшалай сыйақы да қарастырылған. Байқау 13 мамырға дейін жалғасады.

Институт ұсынған тізімде кресло, жалюзи, комод, простыня, раковина, удлинитель, миксер, соковыжималка, фольга, терка, косяк, карниз, плинтус, кондиционер секілді сөздер бар. Қатысушылар осы тізімнен кемінде он атауға қазақша нұсқа ұсынып, оның тілдік дәлдігін негіздеуі тиіс.

Бұл не үшін қажет?

Мәселенің түпкі мәні – қазақ тілінің тұрмыстық, техникалық және заманауи лексикасын кеңейту. Қазақ тілі көбіне әдебиет, мәдениет, салт-дәстүр аясында бай деп бағаланғанымен, күнделікті урбанистік өмірде жаңа атауларға келгенде көбіне кірме сөздерге сүйенеді. Мысалы, «розетка», «домофон», «контейнер», «плед» секілді сөздер халық арасында түпнұсқа күйінде қолданылып кеткен.

Мемлекеттік тілдің толыққанды қызмет етуі үшін тек ресми құжат тілі болуы жеткіліксіз. Ол асүйде, дүкенде, құрылыс саласында, техникада, тұрмыста да табиғи қолданылуы керек. Осы тұрғыдан алғанда байқау – қажетті қадам.

Қоғам неге күмәнмен қарайды?

Бұған дейін де қазақша балама жасау бастамалары болған. Алайда кейбір жасанды немесе қолданысқа ыңғайсыз сөздер жұртшылық арасында сынға ұшырады. Мысалы, халыққа сіңбеген терминдер ресми құжаттарда ғана қалып, күнделікті өмірде қолданылмайды.

Сондықтан бұл жолғы бастаманың табысы екі нәрсеге байланысты:

Ұсынылған атау қысқа әрі түсінікті болуы керек
Халықтың өзі қабылдауы керек

Егер сөз құлаққа қонымды болса, ол табиғи түрде таралады. Ал кабинетте жасалған ауыр атаулар өміршең болмайды.

Сарапшылар не дейді?

Тіл мамандары соңғы жылдары қазақ тілі цифрлық және ғылыми ортада да дами бастағанын айтады. Мәселен, қазақ тіліне арналған машиналық аударма корпустары, мәтіндік модельдер, дыбыстық деректер базасы жасалып жатыр. Бұл қазақ тілінің технологиялық әлеуеті өсіп келе жатқанын көрсетеді.

Демек, тұрмыстық лексиканы байыту – тек мәдени мәселе емес, болашақта қазақ тілін жасанды интеллект, іздеу жүйелері, цифрлық өнімдерге енгізудің де алғышарты.

Қорытынды

«Терка, фольга, косяк» секілді сөздерді қазақшалау сырттай қарағанда ұсақ мәселе болып көрінуі мүмкін. Бірақ тілдің өміршеңдігі дәл осындай күнделікті сөздік қор арқылы анықталады. Егер қазақ тілі асүйде, жатын бөлмеде, жөндеу жұмыстарында, техника дүкенінде еркін қолданылса ғана ол шын мәнінде толыққанды мемлекеттік тілге айналады.

Сондықтан бұл байқау – жай конкурс емес, қазақ тілінің тұрмыс кеңістігін кеңейтуге жасалған тәжірибе. Ендігі мәселе – халыққа ұнайтын, өмірге жақын атаулар табыла ма, жоқ па.

Abai.kz