«РБК-Украина» басылымында 2026 жылдың 10 қазанында жарияланған «Неліктен «деколонизация» термині Украина үшін дұрыс емес» атты мақалада Украина Ұлттық естелік институтының басшысы Александр Алферовтың түсіндірмесі берілген.

Александр Алферовтың пікірінше, «деимпериализация» термині Украинаның тарихи тәжірибесіне әлдеқайда дәл келеді. Себебі Украина африкалық немесе азиялық елдерге тән классикалық отаршылдық модельге толық сәйкес келмейді.

Бұл мәселені тарихшы тұрғысынан, соның ішінде Қазақстан мен басқа да Орталық Азия елдерінің тарихи тәжірибесін ескере отырып қарастырып көрейік.

Мақаланың негізгі тақырыбы қандай және Александр Алферовтың басты тезисі неде?

Автордың айтуынша, Украина тарихын жаулап алынған қарапайым аумақтардың тарихымен салыстыруға болмайды. Украина жерлерінің өзіндік саяси дәстүрлері, мәдени институттары және Ресей империясының әлеуметтік әрі интеллектуалдық өміріне белсенді қатысқан өз элитасы болды.

Осыдан шығатын түпкі қорытынды: тек империялық мұрадан арылу жеткіліксіз, сонымен бірге украин мәдениетін өзінің тарихи тұлғаларына қайтару, «ортақ шығу тегі» туралы бұрынғы түсініктерді қайта қарау және империялық үстемдікті ақтайтын мифтердің көзін жою қажет. Осы мақсатта ол «деимпериализация» терминін ұсынады.

Бұл ұстаным бірнеше маңызды ғылыми сұрақтарды тудырады:

• Халықтар арасындағы мәдени өзара әрекеттесуді мәдени иемденуден (культуральная экспроприация) қалай ажыратуға болады?

• Егер бағындырылған халық өкілдері империяны басқаруға қатысса, бұл империяны тек қысым көрсету кеңістігі деп санауға бола ма?

• Халықтардың ортақ тарихын бір мемлекеттің басқаларынан үстемдігін ақтау үшін қолданылатын саяси концепциялардан қалай бөліп қарастырған жөн?

• Басқа тілде жазған немесе империялық мекемелерде қызмет еткен тарихи тұлғалардың ұлттық тиесілігін кім және қандай критерийлерге сүйеніп анықтайды?

Бұл — тек екі терминнің арасындағы таңдау емес, терең зерттеуді талап ететін концептуалды сұрақтар.

Деколонизация мен деимпериализацияның айырмашылығы неде?

Ғылыми әдебиетте бұл ұғымдар бір-бірімен тығыз байланысты болғанымен, мағынасы жағынан толық сәйкес келмейді:

• Деколонизация — отаршылдық биліктен және оның салдарларынан босану процесі. Ауқымды тарихи әрі мәдени мағынада бұл ұғым тілді, тарихи жадыны, мәдени автономияны қалпына келтіруді және қоғамның өз болашағын өзі айқындау құқығын қамтиды.

• Деимпериализация — империялық үстемдіктің саяси, мәдени және интеллектуалдық механизмдерін жеңу: империялық мифтерді, иерархияларды, символдарды және «бір халықтың басқа халықтардың тарихы мен бірегейлігіне айрықша құқығы бар» деген түсініктерді жою.

Маңызды түсініктеме: Деимпериализация — «деколонизация» терминін толық алмастыратын әмбебап балама емес. Бұл процестер бір-бірімен қатар жүруі мүмкін, бірақ олар бірдей нәрсе емес. Қоғам өзінің нақты тарихи тәжірибесі шетелдегі классикалық отаршылдық модельге дәл келмесе де, өзін отаршылдық қатынастардан босатып, империялық түсініктерді еңсере алады.

Зерттеуші Эдвард Шатц 2026 жылдың маусым айында Cambridge University Press баспасында жарық көрген «Деколонизацияның» тұрақты мәселелері: Орталық Азия мысалы туралы ойлар» атты мақаласында «деколонизация» терминін тым кең қолданудың тәуекелдеріне тоқталады. Ол бұл ұғымды әмбебап бағалау санаты ретінде қолдана бермей, нақты тарихи материалдармен байланыстыру қажеттігін атап өтеді.

Бұл талқылауда Қазақстан үшін не маңызды?

Украина мен Қазақстанның тарихи тәжірибесінде ортақ тұстармен қатар айтарлықтай айырмашылықтар да бар. Сондықтан украиндық талқылауларды қазақ тарихына механикалық түрде көшіре салуға болмайды.

2026 жылы Slavic Review журналында жарияланған мақаласында тарихшы Ульрих Хофмейстер Украина аумағы мен Түркістан генерал-губернаторлығын салыстырады. Автор империялық басқарудың әртүрлі аймақтарда түрлі формада жүргізілгенін айта отырып, «отаршылдық» терминін украин тәжірибесіне қолдануда абай болуға шақырады. Бұл — маңызды салыстырмалы зерттеу, дегенмен оның қорытындылары да ғылыми пікірталас тақырыбы болып қала береді.

Қазақстан тарихын талдағанда мынадай факторларды ескеру қажет:

1. Саяси тәуелсіздіктен айырылу (XVIII–XIX ғғ.): Ресей империясының қазақ жеріндегі билігі біртіндеп кеңейді; жүздердегі хан билігі жойылып, әскери бекіністер салынды және әкімшілік жүйе түбегейлі өзгерді. Бұл процестерді нақты аймақтар, мерзімдер мен саяси жағдайлар тұрғысынан терең зерттеу керек.

2. Жер мәселесі және қоныс аудару саясаты: Жерді қайта бөлу, империяның еуропалық бөлігінен шаруаларды қоныстандыру және дәстүрлі жер пайдалану жүйесінің бұзылуы қазақ қоғамына соққы болып тиді. Бұл процестерді түсіну үшін әкімшілік құжаттарды, статистиканы және жергілікті көтерілістердің материалдарын зерделеу қажет.

3. Ұлттық зиялы қауым және «Алаш» қозғалысы: Алаш қайраткерлері автономия, білім беру, жер құқығы, тіл және қазақ халқының саяси болашағы сияқты мәселелерді көтерді. Олардың мұрасы ұлттық бірегейлікке ұмтылысты тек тек қарулы қарсылық арқылы емес, сонымен бірге саяси бағдарламалар, баспасөз, ағартушылық және мемлекеттілік жобалары арқылы зерттеуге мүмкіндік береді.

4. Кеңестік кезең және тарихи жады: Ұлттық мемлекеттіліктің дамуын, кеңестік білім мен тіл саясатын, саяси қуғын-сүргінді, ашаршылықты және демографиялық өзгерістерді жеке-жеке талдау керек. Кеңестік тәжірибені бір ғана қарапайым формулаға сыйғызуға болмайды: әр кезеңнің, институттың және нақты шешімдердің салдарын ажырата білу маңызды.

Бұл ретте Гүлнар Дадабаеваның Түркістандағы қоныс аудару саясатының қазіргі шетелдік тарихнамасына арналған «Отаршыл Түркістан: қоныс аудару саясаты туралы қазіргі заманғы шетелдік тарихнама» атты мақаласы да үлкен ғылыми құндылыққа ие.

«Украина отар болмаған» деп айтуға бола ма?

Бұл — «РБК-Украина» басылымындағы ең даулы тезис. Мұнда үш нәрсені бір-бірінен бөліп қарастыру керек:

• Тарихи мәртебесі: Украина классикалық теңіз артындағы (оверсиз) отарлардың барлық белгілеріне қатаң сәйкес келетін колония болған жоқ. Дегенмен, бұл жайт Украина жеріндегі империялық биліктің отаршылдық сипатын толық жоққа шығармайды.

• Басқару нысандары: Жергілікті элитаның империялық басқаруға қатысуы ассимиляция саясатын, автономияны шектеуді немесе аймақтар мен халықтар арасындағы теңсіздікті жоққа шығармайды.

• Ғылыми терминология: Қарым-қатынастың отаршылдық сипатын бағалау үшін саяси билікке қолжетімділікті, тіл саясатын, ресурстардың бөлінісін, жер қатынастарын және мәдени өзін-өзі анықтау мүмкіндіктерін зерттеу қажет.

Тарихшы Хофмейстер Украина аумағын басқаруда интеграция мен ассимиляция негізгі рөл атқарғанын, ал Орталық Азияда әкімшілік, қоныстанушылар мен жергілікті халық арасындағы отаршылдық жік басқаша көрініс тапқанын көрсетеді. Бұл — империялық қатынастар тек бір аймақта болды деген сөз емес, керісінше, әр аймаққа сараланған тәсілмен қарау керектігін білдіреді.

Сондықтан «Украина ешқашан отар болған емес» деген тезисті бұлтартпас ғылыми факт деп қабылдауға болмайды. Бұл — нақты бір тарихшының ұстанымы. Сол сияқты, қазақ ақсүйектерінің империялық әкімшілік құрылымдарда қызмет етуі де хан билігінің жойылуын, жер реформаларын немесе саяси тәуелсіздіктің шектелуін жоққа шығармайды.

5. Қазақстанның қазіргі тарихнамасы үшін қандай тәсіл тиімді?

Бұл құрылым дайын жауапты ұсынбайды, керісінше, әрбір тұжырымды мұрағаттық құжаттарға, тарихи дереккөздерге, салыстырмалы зерттеулерге сүйене отырып қайта тексеруге мүмкіндік береді.

Ең бастысы — бір жеңілдетілген идеологиялық концепцияны екіншісімен алмастырмау. Ресей империясы да, Кеңес Одағы да өз өмір сүру кезеңінде өзгермей қалған жүйелер емес еді: олардың саясаты уақыт өте келе өзгеріп, аймақтар бойынша түрліше жүргізілді. Тарих ғылымы үстемдік Mechanism-дерін де, сондай-ақ ынтымақтастықтың, бейімделудің, қарсылық пен мәдени алмасудың нақты формаларын да қатар қарастыруы тиіс.

Қорытынды:

«Деимпериализация» терминін енгізу ұсынысы маңызды міндетке — өткеннің империялық түсініктерін жеңуге назар аудартады. Дегенмен, «деколонизация» терминін «Украина тәжірибесі африкалық тәжірибеден өзгеше» деген уәжбен ысырып тастау отаршылдық қатынастарды терең зерттеу қажеттілігін жоймайды.

Қазақстан үшін украиндық немесе ресейлік тарихи концепцияларды соқыр көшірмей, дереккөздерге сүйенген өзіндік ғылыми тәсілді дамыту өте маңызды. «Отаршылдық», «империализм», «деколонизация» және «деимпериализация» терминдері әрқашан нақты анықтамаларға сай және белгілі бір тарихи жағдайларға байланысты қолданылуы тиіс.

Керімсал Жұбатқанов,

тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті

Abai.kz