«RBK-Ukraina» basylymynda 2026 jyldyng 10 qazanynda jariyalanghan «Nelikten «dekolonizasiya» termiyni Ukraina ýshin dúrys emes» atty maqalada Ukraina Últtyq estelik institutynyng basshysy Aleksandr Alferovtyng týsindirmesi berilgen.

Aleksandr Alferovtyng pikirinshe, «deimperializasiya» termiyni Ukrainanyng tarihy tәjiriybesine әldeqayda dәl keledi. Sebebi Ukraina afrikalyq nemese aziyalyq elderge tәn klassikalyq otarshyldyq modelige tolyq sәikes kelmeydi.

Búl mәseleni tarihshy túrghysynan, sonyng ishinde Qazaqstan men basqa da Ortalyq Aziya elderining tarihy tәjiriybesin eskere otyryp qarastyryp kóreyik.

Maqalanyng negizgi taqyryby qanday jәne Aleksandr Alferovtyng basty teziysi nede?

Avtordyng aituynsha, Ukraina tarihyn jaulap alynghan qarapayym aumaqtardyng tarihymen salystyrugha bolmaydy. Ukraina jerlerining ózindik sayasy dәstýrleri, mәdeny instituttary jәne Resey imperiyasynyng әleumettik әri intellektualdyq ómirine belsendi qatysqan óz elitasy boldy.

Osydan shyghatyn týpki qorytyndy: tek imperiyalyq múradan arylu jetkiliksiz, sonymen birge ukrain mәdeniyetin ózining tarihy túlghalaryna qaytaru, «ortaq shyghu tegi» turaly búrynghy týsinikterdi qayta qarau jәne imperiyalyq ýstemdikti aqtaytyn mifterding kózin jong qajet. Osy maqsatta ol «deimperializasiya» termiynin úsynady.

Búl ústanym birneshe manyzdy ghylymy súraqtardy tudyrady:

• Halyqtar arasyndaghy mәdeny ózara әrekettesudi mәdeny iyemdenuden (kulituralinaya ekspropriasiya) qalay ajyratugha bolady?

• Eger baghyndyrylghan halyq ókilderi imperiyany basqarugha qatyssa, búl imperiyany tek qysym kórsetu kenistigi dep sanaugha bola ma?

• Halyqtardyng ortaq tarihyn bir memleketting basqalarynan ýstemdigin aqtau ýshin qoldanylatyn sayasy konsepsiyalardan qalay bólip qarastyrghan jón?

• Basqa tilde jazghan nemese imperiyalyq mekemelerde qyzmet etken tarihy túlghalardyng últtyq tiyesiligin kim jәne qanday kriyteriylerge sýienip anyqtaydy?

Búl — tek eki terminning arasyndaghy tandau emes, tereng zertteudi talap etetin konseptualdy súraqtar.

Dekolonizasiya men deimperializasiyanyng aiyrmashylyghy nede?

Ghylymy әdebiyette búl úghymdar bir-birimen tyghyz baylanysty bolghanymen, maghynasy jaghynan tolyq sәikes kelmeydi:

• Dekolonizasiya — otarshyldyq biylikten jәne onyng saldarlarynan bosanu prosesi. Auqymdy tarihy әri mәdeny maghynada búl úghym tildi, tarihy jadyny, mәdeny avtonomiyany qalpyna keltirudi jәne qoghamnyng óz bolashaghyn ózi aiqyndau qúqyghyn qamtidy.

• Deimperializasiya — imperiyalyq ýstemdikting sayasi, mәdeny jәne intellektualdyq mehanizmderin jenu: imperiyalyq mifterdi, iyerarhiyalardy, simvoldardy jәne «bir halyqtyng basqa halyqtardyng tarihy men biregeyligine airyqsha qúqyghy bar» degen týsinikterdi joi.

Manyzdy týsinikteme: Deimperializasiya — «dekolonizasiya» termiynin tolyq almastyratyn әmbebap balama emes. Búl prosester bir-birimen qatar jýrui mýmkin, biraq olar birdey nәrse emes. Qogham ózining naqty tarihy tәjiriybesi sheteldegi klassikalyq otarshyldyq modelige dәl kelmese de, ózin otarshyldyq qatynastardan bosatyp, imperiyalyq týsinikterdi ensere alady.

Zertteushi Edvard Shats 2026 jyldyng mausym aiynda Cambridge University Press baspasynda jaryq kórgen «Dekolonizasiyanyn» túraqty mәseleleri: Ortalyq Aziya mysaly turaly oilar» atty maqalasynda «dekolonizasiya» termiynin tym keng qoldanudyng tәuekelderine toqtalady. Ol búl úghymdy әmbebap baghalau sanaty retinde qoldana bermey, naqty tarihy materialdarmen baylanystyru qajettigin atap ótedi.

Búl talqylauda Qazaqstan ýshin ne manyzdy?

Ukraina men Qazaqstannyng tarihy tәjiriybesinde ortaq tústarmen qatar aitarlyqtay aiyrmashylyqtar da bar. Sondyqtan ukraindyq talqylaulardy qazaq tarihyna mehanikalyq týrde kóshire salugha bolmaydy.

2026 jyly Slavic Review jurnalynda jariyalanghan maqalasynda tarihshy Ulirih Hofmeyster Ukraina aumaghy men Týrkistan general-gubernatorlyghyn salystyrady. Avtor imperiyalyq basqarudyng әrtýrli aimaqtarda týrli formada jýrgizilgenin aita otyryp, «otarshyldyq» termiynin ukrain tәjiriybesine qoldanuda abay bolugha shaqyrady. Búl — manyzdy salystyrmaly zertteu, degenmen onyng qorytyndylary da ghylymy pikirtalas taqyryby bolyp qala beredi.

Qazaqstan tarihyn taldaghanda mynaday faktorlardy eskeru qajet:

1. Sayasy tәuelsizdikten aiyrylu (XVIII–XIX ghgh.): Resey imperiyasynyng qazaq jerindegi biyligi birtindep keneydi; jýzderdegi han biyligi joyylyp, әskery bekinister salyndy jәne әkimshilik jýie týbegeyli ózgerdi. Búl prosesterdi naqty aimaqtar, merzimder men sayasy jaghdaylar túrghysynan tereng zertteu kerek.

2. Jer mәselesi jәne qonys audaru sayasaty: Jerdi qayta bólu, imperiyanyng europalyq bóliginen sharualardy qonystandyru jәne dәstýrli jer paydalanu jýiesining búzyluy qazaq qoghamyna soqqy bolyp tiydi. Búl prosesterdi týsinu ýshin әkimshilik qújattardy, statistikany jәne jergilikti kóterilisterding materialdaryn zerdeleu qajet.

3. Últtyq ziyaly qauym jәne «Alash» qozghalysy: Alash qayratkerleri avtonomiya, bilim beru, jer qúqyghy, til jәne qazaq halqynyng sayasy bolashaghy siyaqty mәselelerdi kóterdi. Olardyng múrasy últtyq biregeylikke úmtylysty tek tek qaruly qarsylyq arqyly emes, sonymen birge sayasy baghdarlamalar, baspasóz, aghartushylyq jәne memlekettilik jobalary arqyly zertteuge mýmkindik beredi.

4. Kenestik kezeng jәne tarihy jady: Últtyq memlekettilikting damuyn, kenestik bilim men til sayasatyn, sayasy qughyn-sýrgindi, asharshylyqty jәne demografiyalyq ózgeristerdi jeke-jeke taldau kerek. Kenestik tәjiriybeni bir ghana qarapayym formulagha syighyzugha bolmaydy: әr kezennin, instituttyng jәne naqty sheshimderding saldaryn ajyrata bilu manyzdy.

Búl rette Gýlnar Dadabaevanyng Týrkistandaghy qonys audaru sayasatynyng qazirgi sheteldik tarihnamasyna arnalghan «Otarshyl Týrkistan: qonys audaru sayasaty turaly qazirgi zamanghy sheteldik tarihnama» atty maqalasy da ýlken ghylymy qúndylyqqa iye.

«Ukraina otar bolmaghan» dep aitugha bola ma?

Búl — «RBK-Ukraina» basylymyndaghy eng dauly teziys. Múnda ýsh nәrseni bir-birinen bólip qarastyru kerek:

• Tarihy mәrtebesi: Ukraina klassikalyq teniz artyndaghy (oversiyz) otarlardyng barlyq belgilerine qatang sәikes keletin koloniya bolghan joq. Degenmen, búl jayt Ukraina jerindegi imperiyalyq biylikting otarshyldyq sipatyn tolyq joqqa shygharmaydy.

• Basqaru nysandary: Jergilikti elitanyng imperiyalyq basqarugha qatysuy assimilyasiya sayasatyn, avtonomiyany shekteudi nemese aimaqtar men halyqtar arasyndaghy tensizdikti joqqa shygharmaydy.

• Ghylymy terminologiya: Qarym-qatynastyng otarshyldyq sipatyn baghalau ýshin sayasy biylikke qoljetimdilikti, til sayasatyn, resurstardyng bólinisin, jer qatynastaryn jәne mәdeny ózin-ózi anyqtau mýmkindikterin zertteu qajet.

Tarihshy Hofmeyster Ukraina aumaghyn basqaruda integrasiya men assimilyasiya negizgi ról atqarghanyn, al Ortalyq Aziyada әkimshilik, qonystanushylar men jergilikti halyq arasyndaghy otarshyldyq jik basqasha kórinis tapqanyn kórsetedi. Búl — imperiyalyq qatynastar tek bir aimaqta boldy degen sóz emes, kerisinshe, әr aimaqqa saralanghan tәsilmen qarau kerektigin bildiredi.

Sondyqtan «Ukraina eshqashan otar bolghan emes» degen tezisti búltartpas ghylymy fakt dep qabyldaugha bolmaydy. Búl — naqty bir tarihshynyng ústanymy. Sol siyaqty, qazaq aqsýiekterining imperiyalyq әkimshilik qúrylymdarda qyzmet etui de han biyligining joyyluyn, jer reformalaryn nemese sayasy tәuelsizdikting shekteluin joqqa shygharmaydy.

5. Qazaqstannyng qazirgi tarihnamasy ýshin qanday tәsil tiyimdi?

Búl qúrylym dayyn jauapty úsynbaydy, kerisinshe, әrbir tújyrymdy múraghattyq qújattargha, tarihy derekkózderge, salystyrmaly zertteulerge sýiene otyryp qayta tekseruge mýmkindik beredi.

Eng bastysy — bir jenildetilgen iydeologiyalyq konsepsiyany ekinshisimen almastyrmau. Resey imperiyasy da, Kenes Odaghy da óz ómir sýru kezeninde ózgermey qalghan jýieler emes edi: olardyng sayasaty uaqyt óte kele ózgerip, aimaqtar boyynsha týrlishe jýrgizildi. Tarih ghylymy ýstemdik Mechanism-derin de, sonday-aq yntymaqtastyqtyn, beyimdeludin, qarsylyq pen mәdeny almasudyng naqty formalaryn da qatar qarastyruy tiyis.

Qorytyndy:

«Deimperializasiya» termiynin engizu úsynysy manyzdy mindetke — ótkenning imperiyalyq týsinikterin jenuge nazar audartady. Degenmen, «dekolonizasiya» termiynin «Ukraina tәjiriybesi afrikalyq tәjiriybeden ózgeshe» degen uәjben ysyryp tastau otarshyldyq qatynastardy tereng zertteu qajettiligin joymaydy.

Qazaqstan ýshin ukraindyq nemese reseylik tarihy konsepsiyalardy soqyr kóshirmey, derekkózderge sýiengen ózindik ghylymy tәsildi damytu óte manyzdy. «Otarshyldyq», «imperializm», «dekolonizasiya» jәne «deimperializasiya» terminderi әrqashan naqty anyqtamalargha say jәne belgili bir tarihy jaghdaylargha baylanysty qoldanyluy tiyis.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz