ҚАСЫМ-ЖОМАРТ ТОҚАЕВТЫҢ БАСТАМАЛАРЫ, ТАРИХИ САБАҚТАСТЫҚ ЖӘНЕ ЖАҢА ӨРКЕНИЕТТІК БАҒДАР

Түркі халықтарының тарихи тағдыры, рухани дүниесі мен өркениеттік мұрасы ғасырлар бойы қалыптасқан ортақ құндылықтар жүйесімен тығыз байланысты. Ұлан-ғайыр Еуразия кеңістігінде өмір сүрген түркі жұрттары әлемдік тарихтың саяси, экономикалық және мәдени дамуына елеулі үлес қосты. Көне түркі мемлекеттерінен бастап, Алтын Орда мен Қазақ хандығына дейінгі тарихи кезеңдер түркі өркениетінің терең тамырын, мемлекеттілік дәстүрін және рухани сабақтастығын айғақтайды.

Бүгінгі таңда түркі әлемінің ынтымақтастығы жаңа тарихи кезеңге қадам басты. Тәуелсіз мемлекеттердің қалыптасуы, халықаралық қатынастар жүйесіндегі өзгерістер, экономикалық байланыстардың кеңеюі және жаһандық бәсекелестіктің күшеюі түркі халықтарының өзара ықпалдастығына тың мүмкіндіктер ашып отыр. Осы үдерісте Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамалары мен саяси ұстанымдарының маңызы ерекше.

Қазақстанның түркі әлемімен байланысы кездейсоқ немесе уақытша саяси құбылыс емес. Ол тарихи жадыға, тілдік және мәдени жақындыққа, ортақ өркениеттік мұраға, сондай-ақ тәуелсіз мемлекеттердің өзара тиімді ынтымақтастығына негізделген ұзақ мерзімді стратегиялық бағыт болып табылады.

Түркі халықтарының тарихы – Еуразия кеңістігіндегі мемлекет құру, қоғамдық қатынастарды ұйымдастыру, дипломатия, әскери өнер және мәдени байланыстар тарихының маңызды бөлігі. VI ғасырда қалыптасқан Түрік қағанаты түркі мемлекеттілігінің алғашқы ірі саяси құрылымдарының бірі болды. Орхон-Енисей жазба ескерткіштері түркі жұртының мемлекеттік ойлау жүйесін, елдік мұратын және тарихи дүниетанымын танытатын баға жетпес дерек көзіне айналды.

Түркі өркениетінің кейінгі дамуында Қарахан мемлекеті, Қыпшақ бірлестігі, Алтын Орда және басқа да тарихи құрылымдардың орны айрықша. Алтын Орда дәуірінде қалыптасқан саяси-әкімшілік дәстүрлер мен этносаяси үдерістер кейінгі түркі халықтарының, соның ішінде қазақ халқының тарихи қалыптасуына ықпал етті.

Қазақ хандығының құрылуы осы тарихи дамудың маңызды кезеңі болды. Керей мен Жәнібек хандар негізін қалаған мемлекеттілік дәстүр қазақ халқының саяси дербестігін, аумақтық тұтастығын және ұлттық бірегейлігін нығайтты. Сондықтан қазіргі түркі интеграциясын зерттегенде тарихи сабақтастықты нақты деректер мен ғылыми тұжырымдар негізінде қарастыру қажет.

XX ғасырдың басындағы түркі халықтарының рухани жақындасуына бағытталған бастамалардың да тарихи маңызы зор. 1926 жылы Бакуде өткен Бірінші түркологиялық құрылтай түркі тілдерін зерттеу, жазу жүйесін жетілдіру, білім мен ғылым саласындағы ынтымақтастық мәселелерін талқылаған маңызды оқиға болды. Оның жүз жылдығының 2026 жылғы Түркі мемлекеттері ұйымының Анкара саммитімен тұспа-тұс келуі тарихи символдық мәнге ие.

Осы тұрғыдан алғанда, түркі халықтарының бүгінгі ынтымақтастығы өткеннің қайталануы емес, тарихи тәжірибені қазіргі халықаралық қатынастар талаптарына бейімдеу үдерісі болып табылады.

Қазақстан тәуелсіздік алған алғашқы жылдардан бастап түркі мемлекеттерімен саяси, экономикалық және мәдени байланыстарды дамытуға ерекше көңіл бөлді. 1992 жылдан басталған мемлекет басшыларының түркітілдес елдер саммиттері өзара ынтымақтастықтың институционалдық негізін қалыптастыруға жол ашты.

2009 жылғы 3 қазанда Нахчыванда Қазақстан, Түркия, Әзербайжан және Қырғызстан басшылары Түркітілдес мемлекеттердің ынтымақтастық кеңесін құру туралы келісімге қол қойды. Бұл құжат түркі мемлекеттері арасындағы көпжақты ынтымақтастықты жүйелі әрі тұрақты сипатқа көшірудегі маңызды қадам болды.

2021 жылғы 12 қарашада Ыстанбұлда өткен саммитте ұйымның атауы Түркі мемлекеттері ұйымы болып өзгертілді. Бұл өзгеріс түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықтың институционалдық тұрғыдан жаңа деңгейге көтерілгенін көрсетті. Кейін Өзбекстанның толыққанды мүшелікке қосылуы ұйымның саяси және экономикалық әлеуетін кеңейтті.

Қазақстанның бұл үдерістегі орны оның географиялық жағдайымен ғана емес, тарихи-мәдени мұрасымен, халықаралық беделімен және көпвекторлы сыртқы саясатымен де айқындалады.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев түркі интеграциясын дамытуда прагматикалық, тең құқылы және өзара тиімді ынтымақтастық қағидаттарын басшылыққа алады. Оның ұстанымында әрбір мемлекеттің егемендігін, ұлттық мүддесін және саяси дербестігін құрметтеу басты орында тұрады.

Қазақстан Президентінің түркі әлеміне қатысты бастамаларының ерекшелігі – тарихи және мәдени жақындықты нақты саяси, экономикалық және ғылыми жобалармен ұштастыруға бағытталуында.

Біріншіден, Түркі мемлекеттері ұйымының халықаралық беделі мен институционалдық мүмкіндіктерін арттыру мәселесі маңызды орын алады. Ұйым аясындағы саяси диалог мемлекеттердің ортақ мәселелер бойынша пікір алмасуына, өзара сенім қалыптастыруына және халықаралық деңгейдегі ұстанымдарын үйлестіруіне мүмкіндік береді.

Екіншіден, экономикалық ықпалдастықты тереңдету – Қазақстан Президенті ұсынған басым бағыттардың бірі. Түркі мемлекеттері арасындағы сауда көлемін арттыру, инвестициялық ынтымақтастықты кеңейту, өнеркәсіптік кооперацияны дамыту және ауыл шаруашылығы саласындағы байланыстарды нығайту аймақтың экономикалық әлеуетін арттыра алады.

Үшіншіден, көлік және логистика саласындағы ынтымақтастықтың маңызы артып келеді. Әсіресе Транскаспий халықаралық көлік бағыты, яғни Орта дәліз Еуропа мен Азия арасындағы сауда байланыстарын дамытуда стратегиялық маңызға ие. Қазақстанның географиялық орналасуы оны Еуразиядағы маңызды транзиттік мемлекеттердің біріне айналдырады.

Төртіншіден, ғылым, білім және цифрлық технологиялар саласындағы ықпалдастық жаңа мүмкіндіктерге жол ашады. Жоғары оқу орындары арасындағы байланыстарды нығайту, академиялық ұтқырлықты кеңейту, ортақ ғылыми жобалар әзірлеу және жасанды интеллект саласындағы тәжірибе алмасу түркі елдерінің болашақтағы бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етеді.

Бесіншіден, ортақ тарихи-мәдени мұраны сақтау және насихаттау мәселесі де ерекше назар аударуға лайық. Түркі халықтарының жазба ескерткіштері, археологиялық мұралары, ауыз әдебиеті, тарихи тұлғалары мен рухани құндылықтары бірлескен ғылыми зерттеулерді қажет етеді.

Осы бағытта Қазақстан Президентінің Түркі өркениеті орталығын және дала өркениетін дәріптеуге арналған «Мәңгілік Ел» орталығын құру жөніндегі ұсыныстарының маңызы зор. Мұндай орталықтар түркі халықтарының ортақ тарихи мұрасын зерттеуге, ғылыми айналымға енгізуге және халықаралық деңгейде танытуға мүмкіндік береді.

2026 жылғы 30 қазанда Анкара қаласында Түркі мемлекеттері ұйымының XIII саммиті өтті. «Түркі ғасыры: тіліміз де, ойымыз да, ісіміз де – бір» деген тақырыппен ұйымдастырылған бұл кездесу түркі мемлекеттері ынтымақтастығының болашақ бағыттарын айқындауда маңызды оқиға болды.

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев саммитте сөйлеген сөзінде ұйымның экономикалық ықпалдастығын күшейтуге, сауда, инвестиция, өндіріс, ауыл шаруашылығы, цифрлық технологиялар, білім және ғылым салаларындағы ынтымақтастықты кеңейтуге басымдық берді.

Мемлекет басшысы Түркі мемлекеттері ұйымының 2027–2031 жылдарға арналған стратегиясын жедел қабылдау қажеттігін атап өтті. Сонымен бірге «Түркі әлемінің келешегі – 2040» бағдарламасын сапалы жүзеге асырудың маңызын көрсетті.

Президенттің мәліметінше, Қазақстанның ұйымға мүше мемлекеттермен өзара сауда көлемі 2026 жылы 10 миллиард долларға жуықтаған. Бұл көрсеткіш түркі елдері арасындағы экономикалық байланыстардың әлеуетін көрсетеді.

Саммитте тарихи-мәдени ынтымақтастыққа да айрықша назар аударылды. Қазақстан Президенті Түркі өркениеті мұрасын сақтау жөніндегі конвенцияны қабылдауды жеделдетуді ұсынды. Сонымен қатар «Қазақстан тарихы: ежелгі дәуірден бүгінге дейін» атты жеті томдық іргелі еңбекті әзірлеуге түркі мемлекеттері ғалымдарының қатысуына ризашылығын білдірді.

Бұл бастаманың ғылыми маңызы ерекше. Өйткені тарихты зерттеу барысында әр халықтың деректері мен ғылыми тәжірибесін салыстыру, тарихи құбылыстарды көпқырлы тұрғыдан талдау және ғылыми объективтілікті сақтау қажет.

Анкара саммитінің қорытындысы бойынша арнайы декларация қабылдануы да ынтымақтастықтың саяси-құқықтық негізін нығайтуға бағытталған қадам болды.

Қазіргі халықаралық қатынастар жүйесі күрделі өзгерістер кезеңін бастан өткеруде. Әлемдік экономикалық орталықтар арасындағы бәсекелестік, көлік дәліздерінің маңызы, энергетикалық қауіпсіздік және технологиялық даму мемлекеттерден өзара ынтымақтастықтың жаңа үлгілерін іздеуді талап етеді. Осындай жағдайда түркі мемлекеттерінің бірлескен іс-қимылының стратегиялық мәні арта түседі.

Қазақстан үшін Түркі мемлекеттері ұйымы халықаралық әріптестікті әртараптандырудың, экономикалық байланыстарды кеңейтудің және Еуразия кеңістігіндегі көлік-логистикалық мүмкіндіктерді тиімді пайдаланудың маңызды алаңы болып табылады. Алайда түркі интеграциясын басқа мемлекеттерге қарсы бағытталған саяси немесе әскери бірлестік ретінде қарастыру дұрыс емес.

Президент Тоқаев та ұйымның әскери одаққа айналмауы керектігін атап өтті. Оның негізгі мақсаты – егемен мемлекеттердің өзара тиімді ынтымақтастығын, экономикалық дамуын және мәдени-гуманитарлық байланыстарын нығайту. Бұл ұстаным Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясатына, халықаралық құқық қағидаттарына және бейбіт дипломатия дәстүріне сәйкес келеді.

Түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықтың болашағы тек саяси декларациялар мен саммиттерге емес, нақты нәтижелерге байланысты болмақ.

Бірінші кезекте, экономикалық байланыстарды кеңейтіп, өзара саудадағы кедергілерді азайту қажет. Ортақ инвестициялық жобалар мен өндірістік кооперацияны дамыту аймақтың экономикалық әлеуетін арттыра алады.

Екіншіден, көлік-логистика инфрақұрылымын жетілдіру, Каспий теңізіндегі тасымал мүмкіндіктерін кеңейту және кедендік рәсімдерді үйлестіру маңызды.

Үшіншіден, ғылым мен білім саласындағы ортақ кеңістікті қалыптастыру қажет. Түркі тарихын зерттеу, ортақ ғылыми жобаларды жүзеге асыру, археологиялық және жазба мұраларды цифрландыру, университеттер арасындағы байланысты нығайту болашақ ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыруға ықпал етеді.

Төртіншіден, түркі халықтарының тілдік және мәдени әртүрлілігін сақтай отырып, өзара түсіністікті арттыру маңызды. Ортақ тарихи тамыр әр халықтың ұлттық ерекшелігін жоюды емес, керісінше, оның байлығын танытуды көздеуі тиіс.

Бесіншіден, жастар арасындағы байланыстарды дамыту, студенттер мен ғалымдардың академиялық алмасуын кеңейту, ортақ білім беру және инновациялық бағдарламаларды жүзеге асыру ұзақ мерзімді ынтымақтастықтың негізін қалайды.

Қасым-Жомарт Тоқаевтың түркі әлеміне қатысты бастамалары Қазақстанның қазіргі сыртқы саясатының маңызды стратегиялық бағыттарының бірі болып табылады. Бұл бастамалар тарихи сабақтастықты жаңғыртуға, мемлекетаралық ынтымақтастықты тереңдетуге және түркі өркениетінің әлемдік кеңістіктегі орнын нығайтуға бағытталған.

Қазақстан үшін түркі әлемімен байланыс – тек тарихи жады мен рухани жақындық мәселесі емес. Ол елдің экономикалық мүмкіндіктерін кеңейтуге, халықаралық беделін арттыруға, ғылым мен технология саласындағы ынтымақтастықты дамытуға мүмкіндік беретін маңызды бағыт.

Тарихи тәжірибе көрсеткендей, халықтардың рухани жақындығы мен ортақ құндылықтары өзара құрметке, тең құқықтылыққа және нақты мүдделерге негізделген жағдайда ғана берік ынтымақтастыққа айналады.

Сондықтан түркі интеграциясының келешегі әрбір мемлекеттің егемендігін сақтауымен, ұлттық мүдделерін қорғауымен және ортақ мақсаттарды бірлесіп жүзеге асыруымен айқындалмақ.

Түптеп келгенде, түркі әлемінің бірлігі – өткенге тағзым ету ғана емес, болашақ алдындағы ортақ жауапкершілік. Қазақстанның тарихи міндеті – өзінің тәуелсіз мемлекеттілігін нығайта отырып, түркі халықтарының бейбіт, өркендеген және өзара ынтымақтасқан болашағын қалыптастыруға лайықты үлес қосу.

Ортақ тарих – рухани негізіміз, тәуелсіздік – басты құндылығымыз, ал ортақ болашақ – стратегиялық мақсатымыз.

Керімсал Жұбатқанов

Abai.kz