قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستامالارى، تاريحي ساباقتاستىق جانە جاڭا وركەنيەتتىك باعدار

تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي تاعدىرى، رۋحاني دۇنيەسى مەن وركەنيەتتىك مۇراسى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ورتاق قۇندىلىقتار جۇيەسىمەن تىعىز بايلانىستى. ۇلان-عايىر ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءومىر سۇرگەن تۇركى جۇرتتارى الەمدىك تاريحتىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. كونە تۇركى مەملەكەتتەرىنەن باستاپ، التىن وردا مەن قازاق حاندىعىنا دەيىنگى تاريحي كەزەڭدەر تۇركى وركەنيەتىنىڭ تەرەڭ تامىرىن، مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىن جانە رۋحاني ساباقتاستىعىن ايعاقتايدى.

بۇگىنگى تاڭدا تۇركى الەمىنىڭ ىنتىماقتاستىعى جاڭا تاريحي كەزەڭگە قادام باستى. تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋى، حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر، ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ كەڭەيۋى جانە جاھاندىق باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىنا تىڭ مۇمكىندىكتەر اشىپ وتىر. وسى ۇدەرىستە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستامالارى مەن ساياسي ۇستانىمدارىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە.

قازاقستاننىڭ تۇركى الەمىمەن بايلانىسى كەزدەيسوق نەمەسە ۋاقىتشا ساياسي قۇبىلىس ەمەس. ول تاريحي جادىعا، تىلدىك جانە مادەني جاقىندىققا، ورتاق وركەنيەتتىك مۇراعا، سونداي-اق تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعىنا نەگىزدەلگەن ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق باعىت بولىپ تابىلادى.

تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى – ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى مەملەكەت قۇرۋ، قوعامدىق قاتىناستاردى ۇيىمداستىرۋ، ديپلوماتيا، اسكەري ونەر جانە مادەني بايلانىستار تاريحىنىڭ ماڭىزدى بولىگى. VI عاسىردا قالىپتاسقان تۇرىك قاعاناتى تۇركى مەملەكەتتىلىگىنىڭ العاشقى ءىرى ساياسي قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىرى بولدى. ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرى تۇركى جۇرتىنىڭ مەملەكەتتىك ويلاۋ جۇيەسىن، ەلدىك مۇراتىن جانە تاريحي دۇنيەتانىمىن تانىتاتىن باعا جەتپەس دەرەك كوزىنە اينالدى.

تۇركى وركەنيەتىنىڭ كەيىنگى دامۋىندا قاراحان مەملەكەتى، قىپشاق بىرلەستىگى، التىن وردا جانە باسقا دا تاريحي قۇرىلىمداردىڭ ورنى ايرىقشا. التىن وردا داۋىرىندە قالىپتاسقان ساياسي-اكىمشىلىك داستۇرلەر مەن ەتنوساياسي ۇدەرىستەر كەيىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحي قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى.

قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى وسى تاريحي دامۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولدى. كەرەي مەن جانىبەك حاندار نەگىزىن قالاعان مەملەكەتتىلىك ءداستۇر قازاق حالقىنىڭ ساياسي دەربەستىگىن، اۋماقتىق تۇتاستىعىن جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن نىعايتتى. سوندىقتان قازىرگى تۇركى ينتەگراتسياسىن زەرتتەگەندە تاريحي ساباقتاستىقتى ناقتى دەرەكتەر مەن عىلىمي تۇجىرىمدار نەگىزىندە قاراستىرۋ قاجەت.

XX عاسىردىڭ باسىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني جاقىنداسۋىنا باعىتتالعان باستامالاردىڭ دا تاريحي ماڭىزى زور. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن ءبىرىنشى تۇركولوگيالىق قۇرىلتاي تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋ، جازۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلاعان ماڭىزدى وقيعا بولدى. ونىڭ ءجۇز جىلدىعىنىڭ 2026 جىلعى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ انكارا سامميتىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋى تاريحي سيمۆولدىق مانگە يە.

وسى تۇرعىدان العاندا، تۇركى حالىقتارىنىڭ بۇگىنگى ىنتىماقتاستىعى وتكەننىڭ قايتالانۋى ەمەس، تاريحي تاجىريبەنى قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستار تالاپتارىنا بەيىمدەۋ ۇدەرىسى بولىپ تابىلادى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان باستاپ تۇركى مەملەكەتتەرىمەن ساياسي، ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستاردى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. 1992 جىلدان باستالعان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تۇركىتىلدەس ەلدەر سامميتتەرى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا جول اشتى.

2009 جىلعى 3 قازاندا ناحچىۆاندا قازاقستان، تۇركيا، ازەربايجان جانە قىرعىزستان باسشىلارى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. بۇل قۇجات تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جۇيەلى ءارى تۇراقتى سيپاتقا كوشىرۋدەگى ماڭىزدى قادام بولدى.

2021 جىلعى 12 قاراشادا ىستانبۇلدا وتكەن سامميتتە ۇيىمنىڭ اتاۋى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى بولىپ وزگەرتىلدى. بۇل وزگەرىس تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن كورسەتتى. كەيىن وزبەكستاننىڭ تولىققاندى مۇشەلىككە قوسىلۋى ۇيىمنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق الەۋەتىن كەڭەيتتى.

قازاقستاننىڭ بۇل ۇدەرىستەگى ورنى ونىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىمەن عانا ەمەس، تاريحي-مادەني مۇراسىمەن، حالىقارالىق بەدەلىمەن جانە كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىمەن دە ايقىندالادى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركى ينتەگراتسياسىن دامىتۋدا پراگماتيكالىق، تەڭ قۇقىلى جانە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىن باسشىلىققا الادى. ونىڭ ۇستانىمىندا ءاربىر مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن، ۇلتتىق مۇددەسىن جانە ساياسي دەربەستىگىن قۇرمەتتەۋ باستى ورىندا تۇرادى.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تۇركى الەمىنە قاتىستى باستامالارىنىڭ ەرەكشەلىگى – تاريحي جانە مادەني جاقىندىقتى ناقتى ساياسي، ەكونوميكالىق جانە عىلىمي جوبالارمەن ۇشتاستىرۋعا باعىتتالۋىندا.

بىرىنشىدەن، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق بەدەلى مەن ينستيتۋتسيونالدىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ ماسەلەسى ماڭىزدى ورىن الادى. ۇيىم اياسىنداعى ساياسي ديالوگ مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسۋىنا، ءوزارا سەنىم قالىپتاستىرۋىنا جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇستانىمدارىن ۇيلەستىرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

ەكىنشىدەن، ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋ – قازاقستان پرەزيدەنتى ۇسىنعان باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى. تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ساۋدا كولەمىن ارتتىرۋ، ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ، ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانى دامىتۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋ ايماقتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرا الادى.

ۇشىنشىدەن، كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. اسىرەسە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى، ياعني ورتا ءدالىز ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ساۋدا بايلانىستارىن دامىتۋدا ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى ونى ەۋرازياداعى ماڭىزدى ترانزيتتىك مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدىرادى.

تورتىنشىدەن، عىلىم، ءبىلىم جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ىقپالداستىق جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋ، اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى كەڭەيتۋ، ورتاق عىلىمي جوبالار ازىرلەۋ جانە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى تاجىريبە الماسۋ تۇركى ەلدەرىنىڭ بولاشاقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.

بەسىنشىدەن، ورتاق تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ ماسەلەسى دە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا لايىق. تۇركى حالىقتارىنىڭ جازبا ەسكەرتكىشتەرى، ارحەولوگيالىق مۇرالارى، اۋىز ادەبيەتى، تاريحي تۇلعالارى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارى بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى.

وسى باعىتتا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تۇركى وركەنيەتى ورتالىعىن جانە دالا وركەنيەتىن دارىپتەۋگە ارنالعان «ماڭگىلىك ەل» ورتالىعىن قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىنىڭ ماڭىزى زور. مۇنداي ورتالىقتار تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحي مۇراسىن زەرتتەۋگە، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋگە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

2026 جىلعى 30 قازاندا انكارا قالاسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ XIII ءسامميتى ءوتتى. «تۇركى عاسىرى: ءتىلىمىز دە، ويىمىز دا، ءىسىمىز دە – ءبىر» دەگەن تاقىرىپپەن ۇيىمداستىرىلعان بۇل كەزدەسۋ تۇركى مەملەكەتتەرى ىنتىماقتاستىعىنىڭ بولاشاق باعىتتارىن ايقىنداۋدا ماڭىزدى وقيعا بولدى.

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ سامميتتە سويلەگەن سوزىندە ۇيىمنىڭ ەكونوميكالىق ىقپالداستىعىن كۇشەيتۋگە، ساۋدا، ينۆەستيتسيا، ءوندىرىس، اۋىل شارۋاشىلىعى، تسيفرلىق تەحنولوگيالار، ءبىلىم جانە عىلىم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە باسىمدىق بەردى.

مەملەكەت باسشىسى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ 2027–2031 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگياسىن جەدەل قابىلداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسىن ساپالى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتتى.

پرەزيدەنتتىڭ مالىمەتىنشە، قازاقستاننىڭ ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرمەن ءوزارا ساۋدا كولەمى 2026 جىلى 10 ميلليارد دوللارعا جۋىقتاعان. بۇل كورسەتكىش تۇركى ەلدەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ الەۋەتىن كورسەتەدى.

سامميتتە تاريحي-مادەني ىنتىماقتاستىققا دا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركى وركەنيەتى مۇراسىن ساقتاۋ جونىندەگى كونۆەنتسيانى قابىلداۋدى جەدەلدەتۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار «قازاقستان تاريحى: ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگە دەيىن» اتتى جەتى تومدىق ىرگەلى ەڭبەكتى ازىرلەۋگە تۇركى مەملەكەتتەرى عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

بۇل باستامانىڭ عىلىمي ماڭىزى ەرەكشە. ويتكەنى تاريحتى زەرتتەۋ بارىسىندا ءار حالىقتىڭ دەرەكتەرى مەن عىلىمي تاجىريبەسىن سالىستىرۋ، تاريحي قۇبىلىستاردى كوپقىرلى تۇرعىدان تالداۋ جانە عىلىمي وبەكتيۆتىلىكتى ساقتاۋ قاجەت.

انكارا ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ارنايى دەكلاراتسيا قابىلدانۋى دا ىنتىماقتاستىقتىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزىن نىعايتۋعا باعىتتالعان قادام بولدى.

قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسى كۇردەلى وزگەرىستەر كەزەڭىن باستان وتكەرۋدە. الەمدىك ەكونوميكالىق ورتالىقتار اراسىنداعى باسەكەلەستىك، كولىك دالىزدەرىنىڭ ماڭىزى، ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك جانە تەحنولوگيالىق دامۋ مەملەكەتتەردەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن ىزدەۋدى تالاپ ەتەدى. وسىنداي جاعدايدا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلىنىڭ ستراتەگيالىق ءمانى ارتا تۇسەدى.

قازاقستان ءۇشىن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى حالىقارالىق ارىپتەستىكتى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ، ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋدىڭ جانە ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى كولىك-لوگيستيكالىق مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزدى الاڭى بولىپ تابىلادى. الايدا تۇركى ينتەگراتسياسىن باسقا مەملەكەتتەرگە قارسى باعىتتالعان ساياسي نەمەسە اسكەري بىرلەستىك رەتىندە قاراستىرۋ دۇرىس ەمەس.

پرەزيدەنت توقاەۆ تا ۇيىمنىڭ اسكەري وداققا اينالماۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعىن، ەكونوميكالىق دامۋىن جانە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستارىن نىعايتۋ. بۇل ۇستانىم قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنا، حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارىنا جانە بەيبىت ديپلوماتيا داستۇرىنە سايكەس كەلەدى.

تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى تەك ساياسي دەكلاراتسيالار مەن سامميتتەرگە ەمەس، ناقتى ناتيجەلەرگە بايلانىستى بولماق.

ءبىرىنشى كەزەكتە، ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتىپ، ءوزارا ساۋداداعى كەدەرگىلەردى ازايتۋ قاجەت. ورتاق ينۆەستيتسيالىق جوبالار مەن وندىرىستىك كووپەراتسيانى دامىتۋ ايماقتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرا الادى.

ەكىنشىدەن، كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ، كاسپي تەڭىزىندەگى تاسىمال مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ جانە كەدەندىك راسىمدەردى ۇيلەستىرۋ ماڭىزدى.

ۇشىنشىدەن، عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنداعى ورتاق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ قاجەت. تۇركى تاريحىن زەرتتەۋ، ورتاق عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ، ارحەولوگيالىق جانە جازبا مۇرالاردى تسيفرلاندىرۋ، ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى.

تورتىنشىدەن، تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدىك جانە مادەني ارتۇرلىلىگىن ساقتاي وتىرىپ، ءوزارا تۇسىنىستىكتى ارتتىرۋ ماڭىزدى. ورتاق تاريحي تامىر ءار حالىقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن جويۋدى ەمەس، كەرىسىنشە، ونىڭ بايلىعىن تانىتۋدى كوزدەۋى ءتيىس.

بەسىنشىدەن، جاستار اراسىنداعى بايلانىستاردى دامىتۋ، ستۋدەنتتەر مەن عالىمداردىڭ اكادەميالىق الماسۋىن كەڭەيتۋ، ورتاق ءبىلىم بەرۋ جانە يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىن قالايدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇركى الەمىنە قاتىستى باستامالارى قازاقستاننىڭ قازىرگى سىرتقى ساياساتىنىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل باستامالار تاريحي ساباقتاستىقتى جاڭعىرتۋعا، مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە جانە تۇركى وركەنيەتىنىڭ الەمدىك كەڭىستىكتەگى ورنىن نىعايتۋعا باعىتتالعان.

قازاقستان ءۇشىن تۇركى الەمىمەن بايلانىس – تەك تاريحي جادى مەن رۋحاني جاقىندىق ماسەلەسى ەمەس. ول ەلدىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە، حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋعا، عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى باعىت.

تاريحي تاجىريبە كورسەتكەندەي، حالىقتاردىڭ رۋحاني جاقىندىعى مەن ورتاق قۇندىلىقتارى ءوزارا قۇرمەتكە، تەڭ قۇقىقتىلىققا جانە ناقتى مۇددەلەرگە نەگىزدەلگەن جاعدايدا عانا بەرىك ىنتىماقتاستىققا اينالادى.

سوندىقتان تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ كەلەشەگى ءاربىر مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن ساقتاۋىمەن، ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋىمەن جانە ورتاق ماقساتتاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋىمەن ايقىندالماق.

تۇپتەپ كەلگەندە، تۇركى الەمىنىڭ بىرلىگى – وتكەنگە تاعزىم ەتۋ عانا ەمەس، بولاشاق الدىنداعى ورتاق جاۋاپكەرشىلىك. قازاقستاننىڭ تاريحي مىندەتى – ءوزىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىگىن نىعايتا وتىرىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ بەيبىت، وركەندەگەن جانە ءوزارا ىنتىماقتاسقان بولاشاعىن قالىپتاستىرۋعا لايىقتى ۇلەس قوسۋ.

ورتاق تاريح – رۋحاني نەگىزىمىز، تاۋەلسىزدىك – باستى قۇندىلىعىمىز، ال ورتاق بولاشاق – ستراتەگيالىق ماقساتىمىز.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ

Abai.kz