QASYM-JOMART TOQAEVTYNG BASTAMALARY, TARIHY SABAQTASTYQ JÁNE JANA ÓRKENIYETTIK BAGhDAR

Týrki halyqtarynyng tarihy taghdyry, ruhany dýniyesi men órkeniyettik múrasy ghasyrlar boyy qalyptasqan ortaq qúndylyqtar jýiesimen tyghyz baylanysty. Úlan-ghayyr Euraziya kenistiginde ómir sýrgen týrki júrttary әlemdik tarihtyng sayasi, ekonomikalyq jәne mәdeny damuyna eleuli ýles qosty. Kóne týrki memleketterinen bastap, Altyn Orda men Qazaq handyghyna deyingi tarihy kezender týrki órkeniyetining tereng tamyryn, memlekettilik dәstýrin jәne ruhany sabaqtastyghyn aighaqtaydy.

Býgingi tanda týrki әlemining yntymaqtastyghy jana tarihy kezenge qadam basty. Tәuelsiz memleketterding qalyptasuy, halyqaralyq qatynastar jýiesindegi ózgerister, ekonomikalyq baylanystardyng keneni jәne jahandyq bәsekelestikting kýshengi týrki halyqtarynyng ózara yqpaldastyghyna tyng mýmkindikter ashyp otyr. Osy ýderiste Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng bastamalary men sayasy ústanymdarynyng manyzy erekshe.

Qazaqstannyng týrki әlemimen baylanysy kezdeysoq nemese uaqytsha sayasy qúbylys emes. Ol tarihy jadygha, tildik jәne mәdeny jaqyndyqqa, ortaq órkeniyettik múragha, sonday-aq tәuelsiz memleketterding ózara tiyimdi yntymaqtastyghyna negizdelgen úzaq merzimdi strategiyalyq baghyt bolyp tabylady.

Týrki halyqtarynyng tarihy – Euraziya kenistigindegi memleket qúru, qoghamdyq qatynastardy úiymdastyru, diplomatiya, әskery óner jәne mәdeny baylanystar tarihynyng manyzdy bóligi. VI ghasyrda qalyptasqan Týrik qaghanaty týrki memlekettiligining alghashqy iri sayasy qúrylymdarynyng biri boldy. Orhon-Eniysey jazba eskertkishteri týrki júrtynyng memlekettik oilau jýiesin, eldik múratyn jәne tarihy dýniyetanymyn tanytatyn bagha jetpes derek kózine ainaldy.

Týrki órkeniyetining keyingi damuynda Qarahan memleketi, Qypshaq birlestigi, Altyn Orda jәne basqa da tarihy qúrylymdardyng orny airyqsha. Altyn Orda dәuirinde qalyptasqan sayasiy-әkimshilik dәstýrler men etnosayasy ýderister keyingi týrki halyqtarynyn, sonyng ishinde qazaq halqynyng tarihy qalyptasuyna yqpal etti.

Qazaq handyghynyng qúryluy osy tarihy damudyng manyzdy kezeni boldy. Kerey men Jәnibek handar negizin qalaghan memlekettilik dәstýr qazaq halqynyng sayasy derbestigin, aumaqtyq tútastyghyn jәne últtyq biregeyligin nyghaytty. Sondyqtan qazirgi týrki integrasiyasyn zerttegende tarihy sabaqtastyqty naqty derekter men ghylymy tújyrymdar negizinde qarastyru qajet.

XX ghasyrdyng basyndaghy týrki halyqtarynyng ruhany jaqyndasuyna baghyttalghan bastamalardyng da tarihy manyzy zor. 1926 jyly Bakude ótken Birinshi týrkologiyalyq qúryltay týrki tilderin zertteu, jazu jýiesin jetildiru, bilim men ghylym salasyndaghy yntymaqtastyq mәselelerin talqylaghan manyzdy oqigha boldy. Onyng jýz jyldyghynyng 2026 jylghy Týrki memleketteri úiymynyng Ankara sammiytimen túspa-tús kelui tarihy simvoldyq mәnge iye.

Osy túrghydan alghanda, týrki halyqtarynyng býgingi yntymaqtastyghy ótkenning qaytalanuy emes, tarihy tәjiriybeni qazirgi halyqaralyq qatynastar talaptaryna beyimdeu ýderisi bolyp tabylady.

Qazaqstan tәuelsizdik alghan alghashqy jyldardan bastap týrki memleketterimen sayasi, ekonomikalyq jәne mәdeny baylanystardy damytugha erekshe kónil bóldi. 1992 jyldan bastalghan memleket basshylarynyng týrkitildes elder sammitteri ózara yntymaqtastyqtyng institusionaldyq negizin qalyptastyrugha jol ashty.

2009 jylghy 3 qazanda Nahchyvanda Qazaqstan, Týrkiya, Ázerbayjan jәne Qyrghyzstan basshylary Týrkitildes memleketterding yntymaqtastyq kenesin qúru turaly kelisimge qol qoydy. Búl qújat týrki memleketteri arasyndaghy kópjaqty yntymaqtastyqty jýieli әri túraqty sipatqa kóshirudegi manyzdy qadam boldy.

2021 jylghy 12 qarashada Ystanbúlda ótken sammitte úiymnyng atauy Týrki memleketteri úiymy bolyp ózgertildi. Búl ózgeris týrki memleketteri arasyndaghy yntymaqtastyqtyng institusionaldyq túrghydan jana dengeyge kóterilgenin kórsetti. Keyin Ózbekstannyng tolyqqandy mýshelikke qosyluy úiymnyng sayasy jәne ekonomikalyq әleuetin keneytti.

Qazaqstannyng búl ýderistegi orny onyng geografiyalyq jaghdayymen ghana emes, tarihiy-mәdeny múrasymen, halyqaralyq bedelimen jәne kópvektorly syrtqy sayasatymen de aiqyndalady.

Preziydent Qasym-Jomart Toqaev týrki integrasiyasyn damytuda pragmatikalyq, teng qúqyly jәne ózara tiyimdi yntymaqtastyq qaghidattaryn basshylyqqa alady. Onyng ústanymynda әrbir memleketting egemendigin, últtyq mýddesin jәne sayasy derbestigin qúrmetteu basty orynda túrady.

Qazaqstan Preziydentining týrki әlemine qatysty bastamalarynyng ereksheligi – tarihy jәne mәdeny jaqyndyqty naqty sayasi, ekonomikalyq jәne ghylymy jobalarmen úshtastyrugha baghyttaluynda.

Birinshiden, Týrki memleketteri úiymynyng halyqaralyq bedeli men institusionaldyq mýmkindikterin arttyru mәselesi manyzdy oryn alady. Úiym ayasyndaghy sayasy dialog memleketterding ortaq mәseleler boyynsha pikir almasuyna, ózara senim qalyptastyruyna jәne halyqaralyq dengeydegi ústanymdaryn ýilestiruine mýmkindik beredi.

Ekinshiden, ekonomikalyq yqpaldastyqty terendetu – Qazaqstan Preziydenti úsynghan basym baghyttardyng biri. Týrki memleketteri arasyndaghy sauda kólemin arttyru, investisiyalyq yntymaqtastyqty keneytu, ónerkәsiptik kooperasiyany damytu jәne auyl sharuashylyghy salasyndaghy baylanystardy nyghaytu aimaqtyng ekonomikalyq әleuetin arttyra alady.

Ýshinshiden, kólik jәne logistika salasyndaghy yntymaqtastyqtyng manyzy artyp keledi. Ásirese Transkaspiy halyqaralyq kólik baghyty, yaghny Orta dәliz Europa men Aziya arasyndaghy sauda baylanystaryn damytuda strategiyalyq manyzgha iye. Qazaqstannyng geografiyalyq ornalasuy ony Euraziyadaghy manyzdy tranzittik memleketterding birine ainaldyrady.

Tórtinshiden, ghylym, bilim jәne sifrlyq tehnologiyalar salasyndaghy yqpaldastyq jana mýmkindikterge jol ashady. Joghary oqu oryndary arasyndaghy baylanystardy nyghaytu, akademiyalyq útqyrlyqty keneytu, ortaq ghylymy jobalar әzirleu jәne jasandy intellekt salasyndaghy tәjiriybe almasu týrki elderining bolashaqtaghy bәsekege qabilettiligin arttyrugha yqpal etedi.

Besinshiden, ortaq tarihiy-mәdeny múrany saqtau jәne nasihattau mәselesi de erekshe nazar audarugha layyq. Týrki halyqtarynyng jazba eskertkishteri, arheologiyalyq múralary, auyz әdebiyeti, tarihy túlghalary men ruhany qúndylyqtary birlesken ghylymy zertteulerdi qajet etedi.

Osy baghytta Qazaqstan Preziydentining Týrki órkeniyeti ortalyghyn jәne dala órkeniyetin dәripteuge arnalghan «Mәngilik El» ortalyghyn qúru jónindegi úsynystarynyng manyzy zor. Múnday ortalyqtar týrki halyqtarynyng ortaq tarihy múrasyn zertteuge, ghylymy ainalymgha engizuge jәne halyqaralyq dengeyde tanytugha mýmkindik beredi.

2026 jylghy 30 qazanda Ankara qalasynda Týrki memleketteri úiymynyng XIII sammiyti ótti. «Týrki ghasyry: tilimiz de, oiymyz da, isimiz de – bir» degen taqyryppen úiymdastyrylghan búl kezdesu týrki memleketteri yntymaqtastyghynyng bolashaq baghyttaryn aiqyndauda manyzdy oqigha boldy.

Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaev sammitte sóilegen sózinde úiymnyng ekonomikalyq yqpaldastyghyn kýsheytuge, sauda, investisiya, óndiris, auyl sharuashylyghy, sifrlyq tehnologiyalar, bilim jәne ghylym salalaryndaghy yntymaqtastyqty keneytuge basymdyq berdi.

Memleket basshysy Týrki memleketteri úiymynyng 2027–2031 jyldargha arnalghan strategiyasyn jedel qabyldau qajettigin atap ótti. Sonymen birge «Týrki әlemining keleshegi – 2040» baghdarlamasyn sapaly jýzege asyrudyng manyzyn kórsetti.

Preziydentting mәlimetinshe, Qazaqstannyng úiymgha mýshe memlekettermen ózara sauda kólemi 2026 jyly 10 milliard dollargha juyqtaghan. Búl kórsetkish týrki elderi arasyndaghy ekonomikalyq baylanystardyng әleuetin kórsetedi.

Sammitte tarihiy-mәdeny yntymaqtastyqqa da airyqsha nazar audaryldy. Qazaqstan Preziydenti Týrki órkeniyeti múrasyn saqtau jónindegi konvensiyany qabyldaudy jedeldetudi úsyndy. Sonymen qatar «Qazaqstan tarihy: ejelgi dәuirden býginge deyin» atty jeti tomdyq irgeli enbekti әzirleuge týrki memleketteri ghalymdarynyng qatysuyna rizashylyghyn bildirdi.

Búl bastamanyng ghylymy manyzy erekshe. Óitkeni tarihty zertteu barysynda әr halyqtyng derekteri men ghylymy tәjiriybesin salystyru, tarihy qúbylystardy kópqyrly túrghydan taldau jәne ghylymy obektivtilikti saqtau qajet.

Ankara sammiytining qorytyndysy boyynsha arnayy deklarasiya qabyldanuy da yntymaqtastyqtyng sayasiy-qúqyqtyq negizin nyghaytugha baghyttalghan qadam boldy.

Qazirgi halyqaralyq qatynastar jýiesi kýrdeli ózgerister kezenin bastan ótkerude. Álemdik ekonomikalyq ortalyqtar arasyndaghy bәsekelestik, kólik dәlizderining manyzy, energetikalyq qauipsizdik jәne tehnologiyalyq damu memleketterden ózara yntymaqtastyqtyng jana ýlgilerin izdeudi talap etedi. Osynday jaghdayda týrki memleketterining birlesken is-qimylynyng strategiyalyq mәni arta týsedi.

Qazaqstan ýshin Týrki memleketteri úiymy halyqaralyq әriptestikti әrtaraptandyrudyn, ekonomikalyq baylanystardy keneytuding jәne Euraziya kenistigindegi kólik-logistikalyq mýmkindikterdi tiyimdi paydalanudyng manyzdy alany bolyp tabylady. Alayda týrki integrasiyasyn basqa memleketterge qarsy baghyttalghan sayasy nemese әskery birlestik retinde qarastyru dúrys emes.

Preziydent Toqaev ta úiymnyng әskery odaqqa ainalmauy kerektigin atap ótti. Onyng negizgi maqsaty – egemen memleketterding ózara tiyimdi yntymaqtastyghyn, ekonomikalyq damuyn jәne mәdeniy-gumanitarlyq baylanystaryn nyghaytu. Búl ústanym Qazaqstannyng kópvektorly syrtqy sayasatyna, halyqaralyq qúqyq qaghidattaryna jәne beybit diplomatiya dәstýrine sәikes keledi.

Týrki memleketteri arasyndaghy yntymaqtastyqtyng bolashaghy tek sayasy deklarasiyalar men sammitterge emes, naqty nәtiyjelerge baylanysty bolmaq.

Birinshi kezekte, ekonomikalyq baylanystardy keneytip, ózara saudadaghy kedergilerdi azaytu qajet. Ortaq investisiyalyq jobalar men óndiristik kooperasiyany damytu aimaqtyng ekonomikalyq әleuetin arttyra alady.

Ekinshiden, kólik-logistika infraqúrylymyn jetildiru, Kaspiy tenizindegi tasymal mýmkindikterin keneytu jәne kedendik rәsimderdi ýilestiru manyzdy.

Ýshinshiden, ghylym men bilim salasyndaghy ortaq kenistikti qalyptastyru qajet. Týrki tarihyn zertteu, ortaq ghylymy jobalardy jýzege asyru, arheologiyalyq jәne jazba múralardy sifrlandyru, uniyversiytetter arasyndaghy baylanysty nyghaytu bolashaq úrpaqtyng tarihy sanasyn qalyptastyrugha yqpal etedi.

Tórtinshiden, týrki halyqtarynyng tildik jәne mәdeny әrtýrliligin saqtay otyryp, ózara týsinistikti arttyru manyzdy. Ortaq tarihy tamyr әr halyqtyng últtyq ereksheligin jongdy emes, kerisinshe, onyng baylyghyn tanytudy kózdeui tiyis.

Besinshiden, jastar arasyndaghy baylanystardy damytu, studentter men ghalymdardyng akademiyalyq almasuyn keneytu, ortaq bilim beru jәne innovasiyalyq baghdarlamalardy jýzege asyru úzaq merzimdi yntymaqtastyqtyng negizin qalaydy.

Qasym-Jomart Toqaevtyng týrki әlemine qatysty bastamalary Qazaqstannyng qazirgi syrtqy sayasatynyng manyzdy strategiyalyq baghyttarynyng biri bolyp tabylady. Búl bastamalar tarihy sabaqtastyqty janghyrtugha, memleketaralyq yntymaqtastyqty terendetuge jәne týrki órkeniyetining әlemdik kenistiktegi ornyn nyghaytugha baghyttalghan.

Qazaqstan ýshin týrki әlemimen baylanys – tek tarihy jady men ruhany jaqyndyq mәselesi emes. Ol elding ekonomikalyq mýmkindikterin keneytuge, halyqaralyq bedelin arttyrugha, ghylym men tehnologiya salasyndaghy yntymaqtastyqty damytugha mýmkindik beretin manyzdy baghyt.

Tarihy tәjiriybe kórsetkendey, halyqtardyng ruhany jaqyndyghy men ortaq qúndylyqtary ózara qúrmetke, teng qúqyqtylyqqa jәne naqty mýddelerge negizdelgen jaghdayda ghana berik yntymaqtastyqqa ainalady.

Sondyqtan týrki integrasiyasynyng keleshegi әrbir memleketting egemendigin saqtauymen, últtyq mýddelerin qorghauymen jәne ortaq maqsattardy birlesip jýzege asyruymen aiqyndalmaq.

Týptep kelgende, týrki әlemining birligi – ótkenge taghzym etu ghana emes, bolashaq aldyndaghy ortaq jauapkershilik. Qazaqstannyng tarihy mindeti – ózining tәuelsiz memlekettiligin nyghayta otyryp, týrki halyqtarynyng beybit, órkendegen jәne ózara yntymaqtasqan bolashaghyn qalyptastyrugha layyqty ýles qosu.

Ortaq tarih – ruhany negizimiz, tәuelsizdik – basty qúndylyghymyz, al ortaq bolashaq – strategiyalyq maqsatymyz.

Kerimsal Júbatqanov

Abai.kz