Әлемдік саясаттағы ең күрделі жағдайлардың бірі – Қытай мен Тайуан арасындағы текетірес. Қытайдың оңтүстік-шығыс жағалауынан небәрі 130–180 шақырымдай қашықтықта орналасқан шағын арал бүгінде әлемдегі алпауыт мемлекеттердің мүдделері тоғысқан аймаққа айналды. Қытай Тайуанды өзінің ажырамас бөлігі санап, оны түптің түбінде өзіне біріктіруді ойластыруда. Ал Тайуан тұрғындарының көп бөлігі қазіргі дербес басқару жүйесін сақтап қалуды қалайды.

Неліктен Қытай осы аралды өзіне қалайда қосқысы келеді? Мұның астарында қандай саяси, тарихи және экономикалық мүдделер жатыр?

Тайуан проблемасының тамыры өткен ғасырдағы Қытайдың азамат соғысына барып тіреледі. 1949 жылы Мао Цзэдун бастаған коммунистер жеңіске жетіп, Қытай Халық Республикасын құрды. Ал жеңіліске ұшыраған Гоминьдан партиясының жетекшісі Чан Кайши өз жақтастарымен бірге Тайуан аралына шегінді.

Осылайша бір тарихи мемлекет негізінде екі бөлек саяси билік қалыптасты. Құрлықта коммунистік жүйе орнықса, Тайуанда Қытай Республикасының үкіметі жұмысын жалғастырды.

Уақыт өте келе олардың даму жолдары мүлде ажырады. Қытай коммунистік партияның басшылығымен дамыса, Тайуан демократиялық басқару жүйесіне көшті. Бүгінде аралда еркін сайлау өткізіліп, билік халықтың дауыс беруі арқылы ауысады.

Қытай үшін Тайуан – ұлттық намыс. Бейжің Тайуанды тарихи тұрғыдан Қытайға тиесілі аумақ деп есептейді. Қытай басшылығының түсіндіруінше, аралдың құрлықпен бірігуі елдің ұлттық жаңғыруының маңызды шарты.

Қытай XIX ғасырдағы шетелдік державалардың үстемдігін, отарлық қысымды және мемлекеттің әлсіреуін тарихи қорлық кезеңі ретінде қабылдайды. Сондықтан Тайуанның өз бақылауынан тыс қалуы Бейжің үшін аяқталмаған тарихи жағдай саналады.

Қытай басшысы Си Цзиньпин Тайуанмен бірігуді ұлттық мақсаттардың бірі ретінде бірнеше рет мәлімдеді. Бейжің бейбіт қосылуды қолдайтынын айтқанымен, қажет болған жағдайда күш қолдану мүмкіндігін жоққа шығармайды.

Алайда бір маңызды жайт бар: 1949 жылы құрылған Қытай Халық Республикасы Тайуанды ешқашан басқарған емес. Сондықтан аралдың саяси болашағына қатысты Бейжің мен Тайбэйдің ұстанымдары түбегейлі ерекшеленеді.

Тайуанның Қытай үшін маңызы тек тарихи жағдаймен шектелмейді. Арал – әлемдегі ең дамыған технологиялық орталықтардың бірі. Мұнда әлемге әйгілі TSMC компаниясы орналасқан. Ол смартфондарға, компьютерлерге, жасанды интеллект жүйелеріне және заманауи өнеркәсіпке қажетті аса күрделі микрочиптер өндіреді.

Қазіргі заманда микрочиптер мұнай мен газ сияқты стратегиялық маңызға ие. Оларсыз автомобиль жасау, байланыс жүйелерін дамыту, ғарыштық технологияларды жетілдіру мүмкін емес.

Қытай әлемдегі ірі өнеркәсіптік держава болғанымен, озық микрочиптер өндірісінде шетелдік технологияларға тәуелділігін толық жойған жоқ.

Сондықтан Тайуанның технологиялық әлеуеті Бейжің үшін үлкен қызығушылық тудырады. Дегенмен аралды күшпен басып алу оның дамыған өндірісін автоматты түрде иелену деген сөзге келмейді. Соғыс технологиялық кәсіпорындарды күйретіп, әлемдік жеткізу тізбектерін өзгертуі мүмкін.

Тайуанның жағрапиялық орналасуы да ерекше стратегиялық мәнге ие. Арал Қытайдың Тынық мұхитына шығатын маңызды теңіз бағыттарына жақын орналасқан.

Егер Тайуан Бейжіңнің толық бақылауына өтсе, Қытайдың аймақтағы әскери-теңіз мүмкіндіктері кеңеюі ықтимал.

Ал бұл АҚШ пен оның Азиядағы одақтастары үшін үлкен геосаяси өзгеріс болмақ. Өйткені Вашингтон Қытайдың Тынық мұхитындағы ықпалының күшеюіне алаңдайды.

Сондықтан Америка Тайуанның қорғаныс қабілетін қолдап, оған әскери техника жеткізіп келеді. Бірақ АҚШ Тайуанды тәуелсіз мемлекет ретінде ресми мойындамайды.

Осылайша Тайуан жағдайы Қытай мен АҚШ арасындағы әлемдік ықпал үшін бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды.

Бүгінде Тайуанда шамамен 23 миллион адам тұрады. Олардың саяси танымдары әртүрлі болғанымен, қоғамдық пікір зерттеулерінде тұрғындардың көп бөлігі қазіргі жағдайды сақтауды қолдайды. Олар демократиялық құқықтарынан, қалыптасқан өмір салтынан және экономикалық тұрақтылығынан айырылғысы келмейді. Бейжің ұсынатын «бір ел – екі жүйе» үлгісі де Тайуан қоғамында кең қолдау тапқан жоқ. Әсіресе Гонконгтағы саяси өзгерістерден кейін бұл ұсынысқа сенім әлсіреді.

Тайуан төңірегінде әскери қақтығыс басталса, оның зардабы бүкіл әлемге таралуы мүмкін. Халықаралық теңіз саудасы өзгеріп, электроника өндірісі тоқырап, әлемдік нарықта баға көтерілуі ықтимал. Егер қақтығысқа АҚШ араласса, екі алып державаның тікелей әскери текетіресіне ұласу қаупі бар. Мұндай жағдай Қазақстан сияқты халықаралық саудаға тәуелді мемлекеттердің экономикасына да кері әсер етуі мүмкін.

Қытайдың Тайуанды өзіне біріктіруге ұмтылуының астарында тарихи тұтастық, ұлттық бедел, экономикалық мүдде және әскери-стратегиялық мақсаттар жатыр.

Алайда Тайуан жағдайы тек Қытайдың ғана мүддесімен шешілмейді. Арал тұрғындарының еркі мен халықаралық қауіпсіздік те ескерілуі тиіс.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz