الەمدىك ساياساتتاعى ەڭ كۇردەلى جاعدايلاردىڭ ءبىرى – قىتاي مەن تايۋان اراسىنداعى تەكەتىرەس. قىتايدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاعالاۋىنان نەبارى 130–180 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان شاعىن ارال بۇگىندە الەمدەگى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرى توعىسقان ايماققا اينالدى. قىتاي تايۋاندى ءوزىنىڭ اجىراماس بولىگى ساناپ، ونى ءتۇپتىڭ تۇبىندە وزىنە بىرىكتىرۋدى ويلاستىرۋدا. ال تايۋان تۇرعىندارىنىڭ كوپ بولىگى قازىرگى دەربەس باسقارۋ جۇيەسىن ساقتاپ قالۋدى قالايدى.

نەلىكتەن قىتاي وسى ارالدى وزىنە قالايدا قوسقىسى كەلەدى؟ مۇنىڭ استارىندا قانداي ساياسي، تاريحي جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەر جاتىر؟

تايۋان پروبلەماسىنىڭ تامىرى وتكەن عاسىرداعى قىتايدىڭ ازامات سوعىسىنا بارىپ تىرەلەدى. 1949 جىلى ماو تسزەدۋن باستاعان كوممۋنيستەر جەڭىسكە جەتىپ، قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىن قۇردى. ال جەڭىلىسكە ۇشىراعان گوميندان پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى چان كايشي ءوز جاقتاستارىمەن بىرگە تايۋان ارالىنا شەگىندى.

وسىلايشا ءبىر تاريحي مەملەكەت نەگىزىندە ەكى بولەك ساياسي بيلىك قالىپتاستى. قۇرلىقتا كوممۋنيستىك جۇيە ورنىقسا، تايۋاندا قىتاي رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى جۇمىسىن جالعاستىردى.

ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ دامۋ جولدارى مۇلدە اجىرادى. قىتاي كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسشىلىعىمەن دامىسا، تايۋان دەموكراتيالىق باسقارۋ جۇيەسىنە كوشتى. بۇگىندە ارالدا ەركىن سايلاۋ وتكىزىلىپ، بيلىك حالىقتىڭ داۋىس بەرۋى ارقىلى اۋىسادى.

قىتاي ءۇشىن تايۋان – ۇلتتىق نامىس. بەيجىڭ تايۋاندى تاريحي تۇرعىدان قىتايعا تيەسىلى اۋماق دەپ ەسەپتەيدى. قىتاي باسشىلىعىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، ارالدىڭ قۇرلىقپەن بىرىگۋى ەلدىڭ ۇلتتىق جاڭعىرۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى.

قىتاي XIX عاسىرداعى شەتەلدىك دەرجاۆالاردىڭ ۇستەمدىگىن، وتارلىق قىسىمدى جانە مەملەكەتتىڭ السىرەۋىن تاريحي قورلىق كەزەڭى رەتىندە قابىلدايدى. سوندىقتان تايۋاننىڭ ءوز باقىلاۋىنان تىس قالۋى بەيجىڭ ءۇشىن اياقتالماعان تاريحي جاعداي سانالادى.

قىتاي باسشىسى سي تسزينپين تايۋانمەن بىرىگۋدى ۇلتتىق ماقساتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بىرنەشە رەت مالىمدەدى. بەيجىڭ بەيبىت قوسىلۋدى قولدايتىنىن ايتقانىمەن، قاجەت بولعان جاعدايدا كۇش قولدانۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى.

الايدا ءبىر ماڭىزدى جايت بار: 1949 جىلى قۇرىلعان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى تايۋاندى ەشقاشان باسقارعان ەمەس. سوندىقتان ارالدىڭ ساياسي بولاشاعىنا قاتىستى بەيجىڭ مەن تايبەيدىڭ ۇستانىمدارى تۇبەگەيلى ەرەكشەلەنەدى.

تايۋاننىڭ قىتاي ءۇشىن ماڭىزى تەك تاريحي جاعدايمەن شەكتەلمەيدى. ارال – الەمدەگى ەڭ دامىعان تەحنولوگيالىق ورتالىقتاردىڭ ءبىرى. مۇندا الەمگە ايگىلى TSMC كومپانياسى ورنالاسقان. ول سمارتفوندارعا، كومپيۋتەرلەرگە، جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىنە جانە زاماناۋي ونەركاسىپكە قاجەتتى اسا كۇردەلى ميكروچيپتەر وندىرەدى.

قازىرگى زاماندا ميكروچيپتەر مۇناي مەن گاز سياقتى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. ولارسىز اۆتوموبيل جاساۋ، بايلانىس جۇيەلەرىن دامىتۋ، عارىشتىق تەحنولوگيالاردى جەتىلدىرۋ مۇمكىن ەمەس.

قىتاي الەمدەگى ءىرى ونەركاسىپتىك دەرجاۆا بولعانىمەن، وزىق ميكروچيپتەر وندىرىسىندە شەتەلدىك تەحنولوگيالارعا تاۋەلدىلىگىن تولىق جويعان جوق.

سوندىقتان تايۋاننىڭ تەحنولوگيالىق الەۋەتى بەيجىڭ ءۇشىن ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. دەگەنمەن ارالدى كۇشپەن باسىپ الۋ ونىڭ دامىعان ءوندىرىسىن اۆتوماتتى تۇردە يەلەنۋ دەگەن سوزگە كەلمەيدى. سوعىس تەحنولوگيالىق كاسىپورىنداردى كۇيرەتىپ، الەمدىك جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن وزگەرتۋى مۇمكىن.

تايۋاننىڭ جاعراپيالىق ورنالاسۋى دا ەرەكشە ستراتەگيالىق مانگە يە. ارال قىتايدىڭ تىنىق مۇحيتىنا شىعاتىن ماڭىزدى تەڭىز باعىتتارىنا جاقىن ورنالاسقان.

ەگەر تايۋان بەيجىڭنىڭ تولىق باقىلاۋىنا وتسە، قىتايدىڭ ايماقتاعى اسكەري-تەڭىز مۇمكىندىكتەرى كەڭەيۋى ىقتيمال.

ال بۇل اقش پەن ونىڭ ازياداعى وداقتاستارى ءۇشىن ۇلكەن گەوساياسي وزگەرىس بولماق. ويتكەنى ۆاشينگتون قىتايدىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى ىقپالىنىڭ كۇشەيۋىنە الاڭدايدى.

سوندىقتان امەريكا تايۋاننىڭ قورعانىس قابىلەتىن قولداپ، وعان اسكەري تەحنيكا جەتكىزىپ كەلەدى. بىراق اقش تايۋاندى تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە رەسمي مويىندامايدى.

وسىلايشا تايۋان جاعدايى قىتاي مەن اقش اراسىنداعى الەمدىك ىقپال ءۇشىن باسەكەلەستىكتىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى.

بۇگىندە تايۋاندا شامامەن 23 ميلليون ادام تۇرادى. ولاردىڭ ساياسي تانىمدارى ءارتۇرلى بولعانىمەن، قوعامدىق پىكىر زەرتتەۋلەرىندە تۇرعىنداردىڭ كوپ بولىگى قازىرگى جاعدايدى ساقتاۋدى قولدايدى. ولار دەموكراتيالىق قۇقىقتارىنان، قالىپتاسقان ءومىر سالتىنان جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنان ايىرىلعىسى كەلمەيدى. بەيجىڭ ۇسىناتىن «ءبىر ەل – ەكى جۇيە» ۇلگىسى دە تايۋان قوعامىندا كەڭ قولداۋ تاپقان جوق. اسىرەسە گونكونگتاعى ساياسي وزگەرىستەردەن كەيىن بۇل ۇسىنىسقا سەنىم السىرەدى.

تايۋان توڭىرەگىندە اسكەري قاقتىعىس باستالسا، ونىڭ زاردابى بۇكىل الەمگە تارالۋى مۇمكىن. حالىقارالىق تەڭىز ساۋداسى وزگەرىپ، ەلەكترونيكا ءوندىرىسى توقىراپ، الەمدىك نارىقتا باعا كوتەرىلۋى ىقتيمال. ەگەر قاقتىعىسقا اقش ارالاسسا، ەكى الىپ دەرجاۆانىڭ تىكەلەي اسكەري تەكەتىرەسىنە ۇلاسۋ قاۋپى بار. مۇنداي جاعداي قازاقستان سياقتى حالىقارالىق ساۋداعا تاۋەلدى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنا دا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.

قىتايدىڭ تايۋاندى وزىنە بىرىكتىرۋگە ۇمتىلۋىنىڭ استارىندا تاريحي تۇتاستىق، ۇلتتىق بەدەل، ەكونوميكالىق مۇددە جانە اسكەري-ستراتەگيالىق ماقساتتار جاتىر.

الايدا تايۋان جاعدايى تەك قىتايدىڭ عانا مۇددەسىمەن شەشىلمەيدى. ارال تۇرعىندارىنىڭ ەركى مەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك تە ەسكەرىلۋى ءتيىس.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz