Жұма, 20 Қараша 2026
Жазылған жайдың жалғасы... 105 0 пікір 20 Қараша, 2026 сағат 13:03

Сүлеев пен Малеев сұхбаты: Астарында не жатыр?

Сурет: abai.kz скрині.

2026 жылғы 9 қарашада Abai.kz порталында жарияланған белгілі қазақстандық журналист Жәнібек Сүлеевтің әріптесі, медиаменеджер Серік Малеевпен сұхбаты («Серик Малеев: Я смотрю с оптимизмом на будущее!») медиа қауымдастықта біраз пікір туғызып, үн қатқандар да аз болмаған сыңайлы.

Сурет: abai.kz скрині.

Тіпті сұхбатқа рецензия сипатындағы мақала да жарық көрді. Әңгіме ресейлік «ЦентрАзия» сайтындағы жарияланым туралы болып отыр – «Неожиданный тандем... (рецензия на одно интервью)». Атауынан-ақ аңғарылып тұрғандай, бұл электронды бұқаралық ақпарат құралы әлемнің ауқымды бір өңіріне – Орталық Азияға арналған. Осы аймақта өзіндік орны бар Қазақстан биыл Тәуелсіздігінің 35 жылдығын атап өтуде. Тәуелсіз Қазақстан журналистикасының қалыптасуы мен дамуына куә болған екі ардагердің бұл сұхбатын сенсациялық деуге келмейді. Өйткені Abai.kz порталында жарияланған Серік Малеев пен Жәнібек Сүлеевтің әңгімесінде жұртты дүр сілкіндіретін мәлімдемелер де, өткінші дау-дамайлар да жоқ. Алайда байыпты өрбіген осы сұхбаттың оқырман арасында үн қосушылар табуының өзіндік себептері бар. Ендеше, біз де оның мазмұнына үңіліп көрейік.  

I

Өткенге көз жүгіртсек

Бұл сұхбат оқырманды несімен баурайды? Ең алдымен, еркін әрі шынайы өрбіген әңгімесімен. Бір-бірін ондаған жылдар бойы білетін сұхбаттасушылар бүгінгі сұхбаттарға тән ресмиліктен ада. Мәтінде қала тұрғындарының күнделікті сөйлеу мәнері, Алматының байырғы жер-су атаулары («Рабочий поселок», «Пивзавод №1»), достық ықыласты білдіретін «Секе», «Джон» секілді қаратпа сөздер кездеседі. Мұның бәрі оқырманға байырғы таныстарымен бір дастарқан басында әңгімелесіп отырғандай әсер қалдырады.

Отандық БАҚ тарихына қызығатындар үшін бұл сұхбаттың сол дәуір куәгерлерінің естелігі ретінде де құндылығы бар. Журналистер кезінде аты аңызға айналған «Арай» – «Заря», «Мегаполис», «Казахская правда» басылымдарын, олардың негізін қалаған тұлғаларды, соның ішінде Алдан Айымбетовті еске алып, баспасөздің кейде тек жанкешті еңбектің арқасында жарық көргені туралы сыр шертеді.

Малеевтің атап өтуінше, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында орыс тілінде басылым шығару заман талабынан туындаған қажеттілік еді. Бұл ұлттық-патриоттық идеяларды радикализмге бой алдырмай, орыстілді қалың оқырманға жеткізуге мүмкіндік берді. Малеев профессор Айымбетовтің газет шығару үшін такси жүргізуге мәжбүр болғанын, ал өзінің газет беттерін толтыру үшін түрлі бүркеншік есімдермен мақала жазғанын бүкпесіз баяндайды.

Оқырман тарих оқулықтарындағы құрғақ деректердің орнына сол заманның шынайы көріністерімен танысады. Мәселен, 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасынан кейін Малеевті партиялық тәртіп бойынша ҚазМУ-дан шығармақ болғанда, кәсіподақ комитетінің төрағасы тиісті нұсқаудың орындалуына жол бермей, оны оқудан шығарып жіберуден аман алып қалған. Осындай оқиғалар тұтас бір дәуірдің қарапайым адамдардың тағдырында қалай көрініс тапқанын аңғартады.

Сұхбатта тәуелсіз баспасөздің қандай қиындықтармен бетпе-бет келгені де сөз болады. Журналистер 1990 және 2000 жылдары аты шыққан Zona.kz, «Навигатор» секілді басылымдардың неліктен жабылып қалғанын, ал «Алтын-Орданың» 17 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқанын талқылайды. Малеев мұны дербестікке ұмтылумен және тарихи сабақтастықты сақтаумен түсіндіреді. Сонымен қатар тәуелсіз, ұлттық-патриоттық бағыттағы баспасөздің ешқашан оңай әрі табысты кәсіп болмағанын да мойындайды. «Казахская правда» газетін шығару үшін Айымбетовтің такси жүргізуге мәжбүр болғаны – соның айқын дәлелі.

Сұхбатта тіл мәселесіне де ерекше орын берілген. Бұл тақырып ешкімге қысым көрсетпей, әсіре эмоцияға берілмей қозғалады. Жағдайдың өзі қызық: екі қазақ мемлекеттік тілдің тағдырын орыс тілінде талқылап отыр, ал сұхбат еліміздегі ең байырғы қазақтілді порталдардың бірінде жарық көрген. Айтпақшы, ресейлік мақала авторы да осы жайтқа назар аударған.

Қазақ тілінің дербес субъектілік сипатқа ие болып, мәжбүрлеу арқылы емес, мазмұнды әрі тартымды контенттің арқасында сұранысқа ие бола бастағаны туралы ойлар осы тақырыпқа тән шамадан тыс эмоция мен өзара кінәлаудан ада. Малеевтің пікірінше, қазақ тілі дамудың жаңа белесіне көтеріліп, дербес субъектілік сипатқа ие болды. Енді адамдар қазақ тілін заңның мәжбүрлеуінен емес, бірегей әрі қызықты контентке қол жеткізу және экономикалық пайда табу үшін таңдай бастады.

Желтоқсан дәуірі Малеевтің өмір жолынан да көрініс тапқан. Ол әскердегі қабырға газеті арқылы журналистикаға қалай келгенін, АРО-1 автокәсіпорнында еңбек еткенін, 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасынан кейін ҚазМУ-дың журналистика факультетінен шығып қала жаздағанын баяндайды. Сол кезде оны қуғын-сүргіннен кәсіпорынның кәсіподақ комитеті төрағасының принципшіл ұстанымы арашалап қалған.

Журналистика саласының екі ардагерінің әңгімесі өткен күндерге деген сағыныш сипатында өрбігенімен, қазақ баспасөзінің дамуына қатысты олардың көзқарастары кезінде нақты несімен ерекшеленді деген сауал көзіқарақты оқырманның есіне көп жайтты түсіреді. Екеуі де ҚазМУ-дың журналистика факультетін тәмамдап, 90-жылдардан бастап ұлттық және тіл мәселелері жөнінде орыс тілінде белсенді қалам тербегенімен, 2000 және 2010 жылдары ақпараттық майданның екі жағында қалды.

Жәнібек Сүлеев пен Серік Малеевтің қазақ және орыстілді бұқаралық ақпарат құралдарының дамуына қатысты көзқарастарындағы басты айырмашылық саяси прагматизм мен ымырасыз ұлттық патриотизмнің арақатынасынан көрінді. Abai.kz порталында қараша айында жарияланған сұхбатта екі әріптес достық ниетте әңгімелесіп, пікір қайшылықтарын ушықтырмауға тырысқанымен, кезінде олардың ұстанымдары бірнеше маңызды мәселе бойынша айтарлықтай ерекшеленген еді:

Серік Малеевтің ұстанымы. Ұлттық-патриоттық бағытты берік ұстанған тұлға. Оның идеологиялық бағдары мынадай болды: еңбек жолын Алдан Айымбетовтің радикалды-патриоттық бағыттағы «Казахская правда» газетінде бастады. Кейін «Алтын-Орда» порталын құрып, оны қазақтың ұлттық мүддесін қорғайтын орыс тіліндегі басты ақпараттық мінбер ретінде танытты. «Өзіміз» және «өзгелер» деп жіктеу оның ұстанымына тән еді. Қазақстандағы орыстілді БАҚ-тың едәуір бөлігін, соның ішінде Жәнібек Сүлеев қызмет еткен Zona.kz секілді ақпараттық ресурстарды «өз халқына қарсы оқ атқаны» және мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейтуге кедергі келтіргені үшін өткір сынға алды.

Жәнібек Сүлеевтің ұстанымы. Ұлттық мәселелерді тар идеологиялық шеңберде тұйықтап қоймай, сапалы ақпарат кеңістігінің негізгі күн тәртібіне енгізу қажет деп санады. Сыни көзқарастағы центрист әрі қалыптасқан түсініктерді қайта зерделеуші. 90-жылдары ол да қазақтың ұлттық мүддесін жақтайтын автор ретінде танылғанымен, 2000 және 2010 жылдары ұлттық-патриоттық бағыттағы топтарды өткір сынай бастады. Олардың ішкі қайшылықтарына назар аударып, ұлтшылдарды бейнелі түрде «араның үйіріне» теңеді.

Мәселен, шолушы-сарапшы ретінде белсенді қызмет атқарған жылдары олардың Ресей Федерациясының ақпараттық ықпалына көзқарасы қандай болды?..

Серік Малеев: Империялық және отаршылдық саясатқа қарсы риторика. «Орыс әлемі» тұжырымдамасына және Ресейдің федералдық бұқаралық ақпарат құралдарына үзілді-кесілді қарсы шығып, оларды шовинизм мен Қазақстан тарихын бұрмалады деп айыптады.

Жәнібек Сүлеев: Байыпты прагматизм және еуразиялық кеңістік тұрғысынан пайымдау. Сындарлы диалогты жақтай отырып, ресейлік БАҚ-тың кейбір шектен шыққан әрекеттерін (мысалы, Украина сценарийін Қазақстанға әкелуін) сынға алды. Алайда Ресеймен интеграциялық және мәдени байланыстарды сақтаудың қажеттігін жоққа шығармады.

Серік Малеев: Орыс тілінде сөйлейтін «қазақы рухқа» басымдық беру. Қазақтың ұлттық мүддесін батыл қорғайтын орыстілді сайт орыстілді аудитория мен шенеуніктерге ықпал ету жолындағы «мұзжарғыш» іспетті қажет деп санады.

Жәнібек Сүлеев: Ақпараттық ортаның табиғи өзгеруіне басымдық беру. Қазақтілді және орыстілді бұқаралық ақпарат құралдарының дамуын демографиялық өзгерістер мен урбанизация тұрғысынан бағалады. Қазақтардың «жас ұлт» екенін атап өтіп, сапалы журналистика да қоғаммен бірге кемелденіп, тар өрістілік пен провинциялық ойлау жүйесінен арылуы тиіс деп есептеді.

Шын мәнінде, Серік аға журналистиканы отарсыздандыру мен қазақ тілінің мәртебесі жолындағы ақпараттық күрес майданы ретінде қабылдады. Ал Жәнібек аға бұл кәсіпке өз ортасындағы популизмді де ашық сынаудан тайынбайтын, екі  аудиторияның тоғысқан тұсында жұмыс істейтін сарапшы әрі публицист ретінде қарады.

2000 жылдары Қазақстандағы қазақтілді және орыстілді баспасөз арасындағы қайшылық медиа сарапшылары «екі параллель әлем» деп атаған құбылысқа ұласты. Журналистік қауымдастықтың екі бөлігі мен олардың аудиториялары іс жүзінде бір-бірімен тоғыспады. Тарихқа, геосаясатқа және ел ішіндегі реформаларға әртүрлі баға берді, ал сирек тоғысқан тұстары көбіне идеологиялық текетіреске айналып отырды.

Неліктен бұлай болды? Мұның өзіндік объективті себептері бар еді. Тіпті екі аудиторияның экономикалық негізі де әртүрлі болатын. 2000 жылдардың басында елде мұнай өндірісі қарқынды дамып, ірі коммерциялық жарнама нарығы негізінен орыстілді БАҚ («Караван», «Время», «Мегаполис», «Панорама» сияқты басылымдар) төңірегінде қалыптасты. Ал қазақтілді баспасөз көбіне мемлекеттік дотацияға тәуелді болды немесе шағын таралымның есебінен күн көрді. Мұндай жағдай қазақтілді баспасөз өкілдерінің әділетсіздікке ұшырап, екінші қатарға ысырылғандай сезінуіне себеп болды.

Осындай жағдайда орыс тілінде қалам тербегенімен, жалпыұлттық қазақ мүддесін ту етіп, қазақы рухты берік ұстанған Серік Малеев қана ақпараттық майданның «алғы шебіне» шықты...

Оның үстіне, сол кезеңде, бейнелеп айтқанда, «тілдік квоталар үшін күрес» те жүріп жатты. 2001 жылы Тілдерді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы қабылданып, «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» заңға «50 де 50» қағидасы (телерадио эфирінің кемінде жартысы қазақ тілінде берілуі тиіс деген талап) енгізілді. Орыстілді жекеменшік телеарналар мен басылымдар мұны экономикалық тұрғыдан тұншықтыру және тәуелсіз баспасөзге қысым көрсету құралы ретінде қабылдады. Ал қазақтілді баспасөз, керісінше, бұл шараларды тым кеш қабылданған шешім деп бағалап, эфирді іс жүзінде «орыстандырудан арылтуды» талап етті.

Бұдан бөлек, екі ақпараттық кеңістіктің күн тәртібі де әртүрлі болды. Орыстілді басылымдар негізінен жаңғыру, нарықтық экономика, зайырлылық және еуразиялық интеграция мәселелерін көтеріп, көбіне Мәскеу, ішінара Батыс журналистикасының стандарттарын басшылыққа алды. Ал қазақтілді баспасөз («Жас Алаш», «Қазақ әдебиеті», «Түркістан», кейінірек Abai.kz, «Қазақ үні» және басқалары) демография, қандастардың (оралмандардың) елге оралуы, ауыл мәселелері, тарихи жадыны жаңғырту (30-жылдардағы ашаршылық, саяси қуғын-сүргін) және мемлекеттік тілді қорғау мәселелеріне басымдық берді.

Сондай-ақ 2000 жылдардың соңы мен 2010 жылдардың басында орыс тілін ресми мәртебесінен айыруды талап еткен қазақ зиялыларының ашық хаттары (мәселен, қоғамда үлкен резонанс тудырған «138-дің хаты») арадағы текетірестің қайта-қайта өршуіне себеп болып отырды. Орыстілді БАҚ мұндай хаттардың авторларын қарабайыр ұлтшылдық пен ұлтаралық араздықты қоздыруда айыптаса, қазақтілді баспасөз оларға «империялық шовинизм» және «мәңгүрттік» деген айыптармен жауап қайтарды.

Сонымен қатар мемлекет құраушы ұлттың өкілдері – Жәнібек Сүлеев (Қазнеттің негізін қалаушылардың бірі, «Навигатор»/Zona.kz, Dialog.kz, Spik.kz және басқа да бірқатар сайттардың бастауында тұрған тұлға), саясаттанушы Нұрболат Масанов секілді орыстілді қазақтардың осы текетіреске араласуының астарында терең әлеуметтік-мәдени және кәсіби себептер жатты. Соның бірі – өздерінің мәдени және азаматтық кеңістігін қорғау.

Өйткені Алматы мен облыс орталықтарында өскен орыстілді қала қазақтары (70–80-жылдардағы буын) 2000 жылдары екіжақты қысымға тап болды. Бір жағынан, радикалды ұлттық-патриоттық топтардың бір бөлігі оларды ұлттық тамырынан ажыраған «шала қазақтар», яғни толыққанды қазақ емес деп санады. Екінші жағынан, орыстілді баспасөздің белгілі бір бөлігінің ұстанымын жақтаған Сүлеев пен оның пікірлестері орыс тілінен және шартты түрде «қалалық мәдениет» деп аталатын өмір салтынан бас тартпай-ақ, толыққанды қазақ әрі ел азаматы болу құқығын қорғады.

Дегенмен Сүлеевтің өзгелерден ерекшелігі – басқа «шала қазақтарға» қарағанда қазақ баспасөзінен біршама хабардар болып, оны түпнұсқада оқығандығында еді. Оның «Қазақтілді баспасөзге шолу» жанрының негізін қалаушылардың бірі аталуы да тегін емес.

Сүлеев мақалалары мен сұхбаттарында көптеген қазақтілді басылымдардың деректерді тексеруден гөрі эмоцияға басымдық беретінін, ру-тайпалық және тілге қатысты өкпе-реніштердің шеңберінен шыға алмайтынын, күрделі экономикалық мәселелер мен халықаралық ахуалды терең талдаудан бой тартатынын айтып жүрді. Кейін ол осы көзқарасын өткір метафора арқылы жеткізіп, ұлттық-патриоттық топтардың бір бөлігін «жабайы аралар үйіріне» теңеді.

Саяси реалист ретінде Сүлеев орыс тілін қолданыс аясынан күрт ығыстыру, әсіресе орыстілді халықпен текетіреске бару Қазақстанның сыртқы саяси кеңістіктегі тұрақтылығына нұқсан келтіруі мүмкін деп есептеді.

Сүлеевтің пайымынша, көпэтностылық пен қостілділік – еліміздің бәсекелестік артықшылығы, ал бір ғана этносқа негізделген тұйық ақпараттық кеңістік («ақпараттық гетто») құру әрекеті мемлекеттің сыртқы сын-қатерлерге төтеп беру қабілетін әлсіретеді.

Екінші жағынан, ол екі әлемнің арасында қоғамдық «аудармашы» болу міндетін өз мойнына алған бірегей тұлға деуге болады. Өйткені 90-жылдарды айтпағанның өзінде, 2000 жылдары да орыстілді элита мен оқырмандар қазақ баспасөзінде қандай мәселелер көтеріліп, не туралы пікірталас жүріп жатқанынан бейхабар еді.

Сүлеев қаласа да, қаламаса да, екі ортадағы дәнекер әрі сыншы рөлін атқарды: ол қазақ газеттерінде көтерілген негізгі мәселелерді орыстілді аудиторияға жеткізіп отырды. Алайда ол бұл мәселелерді салиқалы күмән мен зайырлы, ұтымды ойлау тұрғысынан саралады. Мұндай тәсіл қазақтілді басылымдар редакторларының өткір сынына ұшырауына себеп болды.

Дегенмен оның қазақ баспасөзін ішінен танып, жүйелі түрде сынағанын атап өткен жөн. Ол мұны «бөтен» адам ретінде емес, патриоттық ұстанымдағы, кәсіби талап-талғамы жоғары журналист ретінде жасады. Сүлеев қазақ тіліне қарсы шыққан жоқ, керісінше, ұлттық патриоттардың бүкіл қазақ халқының атынан сөйлеу құқығын өздері ғана иемденуіне қарсы болды.

II

Біз ширек ғасырдан бері басқа ақпараттық дәуірде өмір сүріп келеміз

Алайда Қазақстанда (тек Қазақстанда ғана емес) әлеуметтік желілер дәуірі басталып, интернеттің жаңа мүмкіндіктері ашылған кезде жағдай бірден болмаса да, түбегейлі өзгерді. Бұл құбылыс бір-бірімен бітіспес текетіресте болған «екі параллель әлемнің» арасындағы тосқауылдарды бұзып, екі баспасөзді тікелей бетпе-бет келтірді.

2010 жылдары әлеуметтік желілердің кеңінен таралуы Қазақстанның ақпараттық кеңістігін түбегейлі өзгерткен бетбұрыс кезеңіне айналды. Бұл құбылыс Сүлеев пен Малеев секілді публицистердің көзқарастарын жақындастырды, дәлірек айтқанда, өзара тоғыстырды.

Егер 2000 жылдары қазақтілді және орыстілді баспасөз бір-бірінен оқшауланған «пәтерлерде» (әртүрлі газеттерде, телеарналарда, сайттарда) өмір сүрсе, 2010 жылдары Facebook, Instagram және YouTube желілерінің келуі олардың арасындағы қабырғаларды тұтастай құлатпаса да, едәуір қиратып тастады. Нағыз «ортақ коммуналдық асхана» құбылысы пайда болды.

«Параллель әлемдер» жүйесін бұзған да дәл осы әлеуметтік желілер еді. Өйткені Facebook Қазақстанның басты саяси пікірталас алаңына айналып, екі аудитория алғаш рет бір ақпараттық лентада тоғысты. Бұған дейін екі бөлек ақпараттық кеңістікте өмір сүрген орыстілді қала зиялылары мен қазақтілді журналистер бір-бірінің жазбаларына тікелей пікір білдіре бастады.

Ал Жәнібек Сүлеев секілді «аудармашыларға» деген қажеттілік жойылды. Әлеуметтік желілердегі автоматты аударма қызметі мен екі тілді меңгерген қолданушылар кез келген жазбаны қазақтілді ақпараттық кеңістіктен орыстілді ортаға, ал орыстілді ортадан қазақтілді кеңістікке әп-сәтте жеткізе алатын болды.

Енді Сүлеев пен Малеев секілді дәнекер «тілмаштарсыз-ақ» тікелей ақпараттық шайқастар дәуірі басталды. Газеттер мен сайттардағы авторлық бағандар арқылы сырттай пікір таластырудың орнын күн-түн демей, нақты уақыт режимінде жүретін онлайн айтыстар басты. Ол үшін үстел компьютері де, ноутбук те қажет болмай қалды. Бар болғаны – бүкіл әлем сыйып кеткен ұялы телефон. Ал ол сенің қолыңда еді...

2010 жылдары, әсіресе 2014 жылдан кейін, геосаяси мәселелер текетірестің ең өткір тақырыбына айналды. Қырым мен Донбасстағы оқиғалар қоғамды күрт екіге жарды. Орыстілді БАҚ пен блогерлердің бір бөлігі бұрынғы әдетімен Ресейдің федералдық телеарналарының көзқарасын тарата берді. Бұл қазақтілді ақпараттық кеңістік өкілдерінің қатаң қарсылығына ұшырады. Дәл осы тұста орыстілді қазақтар арасындағы шартты түрде «батысшылдар» деп аталатын топ пен Серік Малеев секілді ұлттық патриоттардың ұстанымдары ел егемендігін қорғау мәселесінде жақындай түсті.

Сонымен қатар әлеуметтік желілерде банктердің, дүкендердің және әуекомпаниялардың тұтынушыларға қазақ тілінде қызмет көрсетуін талап еткен жаппай флешмобтар ұйымдастырыла бастады (мәселен, Air Astana әуекомпаниясы мен ірі сауда желілеріне қатысты дау-дамайлар). Бұрын тек «Жас Алаш» газетінің беттерінде талқыланатын мәселелер бүкіл Қазнеттің басты тақырыбына айналды.

Бұрын қоғамдағы пікір көшбасшысының мәртебесі баспасөз бетінде, телеэфирде немесе ірі ақпараттық порталдарда сөз алу мүмкіндігімен айқындалатын. Ал бүгінде әлеуметтік желілер беделді газеттің бас редакторы мен өңірдегі өзіндік қолтаңбасы бар блогердің мүмкіндіктерін теңестірді.

Демографиялық өзгерістер мен ауыл жастарының қалаға көптеп қоныс аударуының нәтижесінде қазақтілді контент аудиторияны қамту, YouTube желісіндегі қаралым саны және қолданушылардың белсенділігі жағынан қарқынды түрде алға шыға бастады. Ал Қазақстандағы орыстілді баспасөз «басты әрі озық ақпарат құралы» ретіндегі монополиялық мәртебесінен айырыла бастады.

Осылайша цифрлық демократияландыру үдерісі жаңа белеске көтерілді. Қоғамдық пікір көшбасшылары түгелдей ауыспаса да, кем дегенде, қазақтілді және орыстілді ақпараттық кеңістіктің Қазақстан қоғамына ықпал ету деңгейінде белгілі бір тепе-теңдік орнады.

2010 жылдардың соңына қарай әлеуметтік желілерде екі жаңа үрдіс бетпе-бет келді. Бір жағынан, діндарлық пен неодәстүршілдіктің күшеюі («ұятмендер», келіндер мен тойларға қатысты пікірталастар) байқалса, екінші жағынан, қазақ феминизмі мен урбанизм түріндегі мүлде жаңа толқын пайда болды. Дәстүршілдік феминизм мен зайырлылыққа қарсы шықса, зайырлылық та өз кезегінде дәстүршілдікке қарсы тұрды.

Назар аударарлығы, бұл жіктелу енді қазақ қоғамының өз ішінде орын алып, бұрынғы «кім қай тілде сөйлейді?» деген қағидаға негізделген шекараны жойды. Жалпы алғанда, «жаңа қостілді буынның» белгілері байқала бастады.

2010 жылдардың соңына қарай орыс және қазақ тілдерін идеологиялық текетірестің белгісі ретінде қабылдамайтын блогерлердің, стендап әртістерінің, музыканттар мен журналистердің жаңа буыны қалыптасты. Олар тіпті бір сөйлемнің ішінде бір тілден екінші тілге емін-еркін ауыса береді (кезінде кемсіту белгісі болған «шала қазақтық» құбылысы сәнге айналған қалалық сленгке ұласты).

Дәл осы өзгеріс Жәнібек Сүлеев пен Серік Малеевтің жуырдағы сұхбатының неліктен байыпты сарында өрбігенін түсіндіреді. 2026 жылға қарай олардың 2000 жылдардағы пікірталастары бұрынғы өткірлігін едәуір жоғалтты. Қазақ тілі табиғи даму нәтижесінде медиа кеңістікте басым орынға ие болуға елеулі түрде үміткер бола бастады (Малеев мұны «субъектілік мәртебе» деп атады). Ал орыстілді журналистика қауіп-қатер немесе «бөгде элемент» ретінде қабылданудан қалып, біртұтас Қазақстан қоғамындағы ақпарат алмасу құралдарының біріне айналды.

Ал енді Қазақстанның қазіргі медиакеңістігіне (2020 жылдардың ортасындағы жағдай бойынша) егжей-тегжейлі тоқталайық. Дәл осы медиакеңістік Abai.kz сайтында сұхбаттасқан екі азаматтың да пікірінің дұрыстығын айқын дәлелдейді: Малеевтың қазақ тілі дербес «субъектіге» айналып, өзіндік әлеуетке ие болғаны туралы, ал Сулеевтың ұлттың есейіп, медиакеңістіктің провинциялық сипаттан арылғаны жөніндегі тұжырымдарын растайды. Қазақстанның қазіргі медиасаласында көзге көп байқала бермейтін төңкеріс орын алды. Осы өзгерістер аясында төрт негізгі үрдісті бөліп көрсетуге болады:

– Қазақтілді YouTube пен подкасттардың салтанат құруы.

Егер 2000 жылдары қазақтілді БАҚ мемлекеттік газеттермен немесе ресми сипаттағы телеарналармен байланыстырыла қабылданса, бүгінде еліміздің қоғамдық-саяси және мәдени күн тәртібін айқындап отырған – қазақтілді YouTube.

– Терең талдауға негізделген мүлде жаңа форматтардың пайда болуы.

Контент өндіру сапасы, сұхбаттардың мазмұндық тереңдігі және аудиторияны қамту көрсеткіштері бойынша дәстүрлі телеарналар мен көптеген орыстілді медиадан озып кеткен жобалар пайда болды. Мәселен, Dope Soz, Zamandas, Nurlan Koyanbayev, Oyan, Abay Live арналары немесе екі тіл де белсенді қолданылатын «Гиперборей» жобасы тарих, экономика, урбанистика және геосаясат тақырыптарындағы бірнеше сағатқа созылатын сұхбаттарымен жүздеген мың қаралым жинап жүр.

– Коммерциялық тұрғыдан өзін-өзі ақтау.

2000 жылдардағы басты мәселе – жарнама тапшылығы жойылды. Бүгінде ірі банктер, телекоммуникация операторлары мен халықаралық брендтер жарнамаға бөлінетін қаржыны қазақтілді блогерлерге, вайнерлерге және подкаст жүргізушілеріне бағыттай бастады. Өйткені дәл осы ортада ең белсенді, қарқынды өсіп келе жатқан әрі төлем қабілеті жоғары аудитория шоғырланған.

– «Жаңа тәуелсіз медиа» мен пабликтердің пайда болуы.

Иә, 2000 жылдардағы дәстүрлі баспа газеттері мен икемсіз ірі порталдардың орнын жедел, батыл әрі көбіне екі тілде жұмыс істейтін медиажобалар басты. Олардың қатарында The Village Қазақстан, Masa Media, Vlast.kz, Orda.kz, Ulysmedia.kz сияқты медиажобалар, сондай-ақ Instagram мен Telegram желілеріндегі ірі жаңалық пабликтері бар.

– Тілдер синтезі.

Бұл редакциялардың көпшілігі әуел бастан екі тілде жұмыс істейді. Ең бастысы, қазақтілді редакциялар орыстілді редакциялардың «аударма бөлімі» болудан қалды. Көбіне эксклюзивті журналистік зерттеулер, өңірлерден әзірленген репортаждар мен өткір әлеуметтік тақырыптағы авторлық мақалалар дәл қазақ тілінде жарық көреді.

Назардың өкпе-реніштен мәселелердің шешімін іздеуге ауысқаны айқын байқалады. Қазақ журналистерінің жаңа буыны абдыраған 90-жылдар мен байбаламға толы 2000 жылдардың әсіре пафосты риторикасынан арылды. Олар әйелдердің құқықтары, экология, әкімдіктердегі сыбайлас жемқорлық, урбанистика және деколонизация мәселелерін заманауи әлемдік журналистика стандарттары тұрғысынан көтеріп жүр.

Медианың трансформациясы мәдени жаңғыру үдерісімен де тығыз байланысты. Бұл жерде поп-мәдениеттегі бетбұрыс, яғни Q-pop феномені мен жаңа музыка туралы сөз болып отыр. 2010 жылдардың ортасында Ninety One тобынан бастау алған Q-pop қозғалысының пайда болуы, кейін қазақтың инди-музыкасы, хип-хоп пен электронды музыканың қарқынды дамуы (Ирина Кайратовна, Moldanazar, De Lacure, Yenlik, Dudeontheguitar) қазақ тілін үлкен қаланың сәнге айналған тілі етті. Зумерлер мен альфа буыны үшін қазақ тілі «ауылдың немесе шенеуніктердің, ақын-жазушылардың тілі» болудан қалды. Ол қарсылықтың, әзіл-қалжыңның, заманауи музыка мен киноның тіліне айналды (бүгінде Қазақстанның кинопрокатында қазақ тіліндегі комедиялар мен драмалар кассалық түсім бойынша рекордтар жаңартып жатыр).

Ал орыстілді БАҚ-тың өзінде қандай өзгерістер болып жатыр? Жаңа қалыптасқан жағдайда Қазақстанның орыстілді баспасөзі жойылып кеткен жоқ, алайда оның атқаратын рөлі түбегейлі дерлік өзгерді. Бүгінде Қазақстан медиасындағы орыс тілі екі негізгі қызмет атқарады: ел ішіндегі көпұлтты халықты біріктіреді және сыртқы әлемге ашылған терезе қызметін атқарады. Орыстілді медиа арқылы Қазақстан өзінің күн тәртібін бүкіл Орталық Азия мен посткеңестік кеңістікке жеткізуді жалғастырып келеді. Алайда ақпаратты ұсыну мәнерінде ортақ ұстаным мен үйлесімділік басым бола түсті.

Ел ішіндегі трансформация «озықтыққа» деген монополияны айтарлықтай қайшылықсыз жойды, ал орыстілді БАҚ-та мемлекет құраушы ұлт өкілдерінің қатары едәуір артты. Орыстілді журналистер қазақтілді әріптестеріне бұрынғыдай жоғарыдан қарамайды. Керісінше, медиа ортасы қазақ тілін білмеу журналистің ой-өрісін тарылтатын кәсіби шектеу ретінде қабылданатын кезеңге біртіндеп жақындап келе жатыр.

Осылайша, шартты түрде «Сулеев» пен «Малеев» арасындағы «тарихи пікірталас» табиғи, эволюциялық жолмен шешімін тапты. Қазақ тілі тыйымдар мен квоталардың арқасында емес, демографиялық өсімнің, жаңа буынның таланты мен нарықтық тартымдылығының арқасында жеңіске жетті. Ал еліміздің медиакеңістігі шын мәнінде күрделі құрылымға ие, бәсекелі әрі өзін-өзі қамтамасыз ете алатын ортаға айналды.

Енді осы талдауымызға арқау болған Abai.kz сайтында жарияланған сұхбатқа қайта оралайық. Сулеевтың «будет ли всё на мази» («бәрі ойдағыдай бола ма?») деген негізгі сұрағына Малеев оң жауап береді, бірақ бірқатар маңызды жайтқа назар аударады. Ол елдің болашағын шикізаттан түсетін табыспен емес, инфрақұрылымның негізгі мәселелерін (тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, жылу электр орталықтары, су мен энергия тапшылығы) шешумен, өндіріс пен IT саласын дамытумен, сондай-ақ ұлттық мүддені қорғау мақсатында әлемдік державалар арасында икемді әрі прагматикалық саясат жүргізумен байланыстырады.

Алаңдатарлық ахуал аясындағы ұстамды оптимизм. Тәуелсіздіктің 35 жылдығы қарсаңында сұхбаттасушылар ұраншыл патриотизмге де, тұтас пессимизмге де бой алдырмайды. Олар жылу электр орталықтарының тозуы, су тапшылығы және шикізатқа тәуелділік мәселелерін ашық айта отырып, елдің осы қиындықтарды еңсере алатынына нық сеніммен әңгімелерін түйіндейді. Алаңдатарлық жаңалықтар көбейген тұста мұндай байыпты ой-пікір оқырманға тіпті шипадай әсер етеді.

Сұхбаттың мәні: Қазақстан журналистикасының жүріп өткен жолын зерделеу, ұлттық күн тәртібін ілгерілетудегі орыс тілінің рөлін пайымдау және Тәуелсіздіктің 35 жылдығы қарсаңында елдің болашағына баға беру.

Гүлмира Қамзиева

Abai.kz

0 пікір