Álemdik sayasattaghy eng kýrdeli jaghdaylardyng biri – Qytay men Tayuan arasyndaghy teketires. Qytaydyng ontýstik-shyghys jaghalauynan nebәri 130–180 shaqyrymday qashyqtyqta ornalasqan shaghyn aral býginde әlemdegi alpauyt memleketterding mýddeleri toghysqan aimaqqa ainaldy. Qytay Tayuandy ózining ajyramas bóligi sanap, ony týpting týbinde ózine biriktirudi oilastyruda. Al Tayuan túrghyndarynyng kóp bóligi qazirgi derbes basqaru jýiesin saqtap qaludy qalaydy.

Nelikten Qytay osy araldy ózine qalayda qosqysy keledi? Múnyng astarynda qanday sayasi, tarihy jәne ekonomikalyq mýddeler jatyr?

Tayuan problemasynyng tamyry ótken ghasyrdaghy Qytaydyng azamat soghysyna baryp tireledi. 1949 jyly Mao Szedun bastaghan kommunister jeniske jetip, Qytay Halyq Respublikasyn qúrdy. Al jeniliske úshyraghan Gominidan partiyasynyng jetekshisi Chan Kayshy óz jaqtastarymen birge Tayuan aralyna shegindi.

Osylaysha bir tarihy memleket negizinde eki bólek sayasy biylik qalyptasty. Qúrlyqta kommunistik jýie ornyqsa, Tayuanda Qytay Respublikasynyng ýkimeti júmysyn jalghastyrdy.

Uaqyt óte kele olardyng damu joldary mýlde ajyrady. Qytay kommunistik partiyanyng basshylyghymen damysa, Tayuan demokratiyalyq basqaru jýiesine kóshti. Býginde aralda erkin saylau ótkizilip, biylik halyqtyng dauys berui arqyly auysady.

Qytay ýshin Tayuan – últtyq namys. Beyjing Tayuandy tarihy túrghydan Qytaygha tiyesili aumaq dep esepteydi. Qytay basshylyghynyng týsindiruinshe, araldyng qúrlyqpen birigui elding últtyq janghyruynyng manyzdy sharty.

Qytay XIX ghasyrdaghy sheteldik derjavalardyng ýstemdigin, otarlyq qysymdy jәne memleketting әlsireuin tarihy qorlyq kezeni retinde qabyldaydy. Sondyqtan Tayuannyng óz baqylauynan tys qaluy Beyjing ýshin ayaqtalmaghan tarihy jaghday sanalady.

Qytay basshysy Sy Szinipin Tayuanmen birigudi últtyq maqsattardyng biri retinde birneshe ret mәlimdedi. Beyjing beybit qosyludy qoldaytynyn aitqanymen, qajet bolghan jaghdayda kýsh qoldanu mýmkindigin joqqa shygharmaydy.

Alayda bir manyzdy jayt bar: 1949 jyly qúrylghan Qytay Halyq Respublikasy Tayuandy eshqashan basqarghan emes. Sondyqtan araldyng sayasy bolashaghyna qatysty Beyjing men Taybeyding ústanymdary týbegeyli erekshelenedi.

Tayuannyng Qytay ýshin manyzy tek tarihy jaghdaymen shektelmeydi. Aral – әlemdegi eng damyghan tehnologiyalyq ortalyqtardyng biri. Múnda әlemge әigili TSMC kompaniyasy ornalasqan. Ol smartfondargha, kompiuterlerge, jasandy intellekt jýielerine jәne zamanauy ónerkәsipke qajetti asa kýrdeli mikrochipter óndiredi.

Qazirgi zamanda mikrochipter múnay men gaz siyaqty strategiyalyq manyzgha iye. Olarsyz avtomobili jasau, baylanys jýielerin damytu, gharyshtyq tehnologiyalardy jetildiru mýmkin emes.

Qytay әlemdegi iri ónerkәsiptik derjava bolghanymen, ozyq mikrochipter óndirisinde sheteldik tehnologiyalargha tәueldiligin tolyq joyghan joq.

Sondyqtan Tayuannyng tehnologiyalyq әleueti Beyjing ýshin ýlken qyzyghushylyq tudyrady. Degenmen araldy kýshpen basyp alu onyng damyghan óndirisin avtomatty týrde iyelenu degen sózge kelmeydi. Soghys tehnologiyalyq kәsiporyndardy kýiretip, әlemdik jetkizu tizbekterin ózgertui mýmkin.

Tayuannyng jaghrapiyalyq ornalasuy da erekshe strategiyalyq mәnge iye. Aral Qytaydyng Tynyq múhityna shyghatyn manyzdy teniz baghyttaryna jaqyn ornalasqan.

Eger Tayuan Beyjinning tolyq baqylauyna ótse, Qytaydyng aimaqtaghy әskeriy-teniz mýmkindikteri keneni yqtimal.

Al búl AQSh pen onyng Aziyadaghy odaqtastary ýshin ýlken geosayasy ózgeris bolmaq. Óitkeni Vashington Qytaydyng Tynyq múhityndaghy yqpalynyng kýshengine alandaydy.

Sondyqtan Amerika Tayuannyng qorghanys qabiletin qoldap, oghan әskery tehnika jetkizip keledi. Biraq AQSh Tayuandy tәuelsiz memleket retinde resmy moyyndamaydy.

Osylaysha Tayuan jaghdayy Qytay men AQSh arasyndaghy әlemdik yqpal ýshin bәsekelestikting manyzdy bóligine ainaldy.

Býginde Tayuanda shamamen 23 million adam túrady. Olardyng sayasy tanymdary әrtýrli bolghanymen, qoghamdyq pikir zertteulerinde túrghyndardyng kóp bóligi qazirgi jaghdaydy saqtaudy qoldaydy. Olar demokratiyalyq qúqyqtarynan, qalyptasqan ómir saltynan jәne ekonomikalyq túraqtylyghynan aiyrylghysy kelmeydi. Beyjing úsynatyn «bir el – eki jýie» ýlgisi de Tayuan qoghamynda keng qoldau tapqan joq. Ásirese Gonkongtaghy sayasy ózgeristerden keyin búl úsynysqa senim әlsiredi.

Tayuan tónireginde әskery qaqtyghys bastalsa, onyng zardaby býkil әlemge taraluy mýmkin. Halyqaralyq teniz saudasy ózgerip, elektronika óndirisi toqyrap, әlemdik naryqta bagha kóterilui yqtimal. Eger qaqtyghysqa AQSh aralassa, eki alyp derjavanyng tikeley әskery teketiresine úlasu qaupi bar. Múnday jaghday Qazaqstan siyaqty halyqaralyq saudagha tәueldi memleketterding ekonomikasyna da keri әser etui mýmkin.

Qytaydyng Tayuandy ózine biriktiruge úmtyluynyng astarynda tarihy tútastyq, últtyq bedel, ekonomikalyq mýdde jәne әskeriy-strategiyalyq maqsattar jatyr.

Alayda Tayuan jaghdayy tek Qytaydyng ghana mýddesimen sheshilmeydi. Aral túrghyndarynyng erki men halyqaralyq qauipsizdik te eskerilui tiyis.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz