QR Jasandy intellekt
jәne sifrlyq damu ministri
Mәdiyev Jaslan Hasenúlynyng nazaryna!

Býginderi adamzat tirshiligin úyaly baylanyssyz elestetu mýmkin emes.  Ózgesin balay qoyghanda, besiktegi balamyzdy da sonymen oyatyp, sonymen júbabatyn bolghanbyz. Úyaly telefonynan kóz jazyp qalsa  ómirding mәninen airylyp, taban astyndaghy jerdi sezinbey qalatyn tútastay úrpaq ósip kele jatqanyn da kórip jýrgenimiz. Alayda biz býgin osy órkeniyet jetistigining basqa bir baqastyghyn, atap aitqanda bagha sayasaty salasyndaghy basbúzarlyghyn sóz etkeli otyrmyz...

«Beeline» jәne «Tele2» sekildi iri operatorlar songhy jyldary tarif baghasyn birneshe ret ósirdi. Mysaly, 2023 jyly úyaly baylanys qyzmetining baghasy tariyfine qaray 8%-dan 50%-gha deyin qymbattaghany tirkeldi. Bәsekelestikti qorghau agenttigining (BQDA) dereginshe, sol jyly «Beeline», «Kcell» jәne «Tele2/Altel» operatorlary birdey tariftik josparlardy qatar kótergen. Tipti 2024 jyldyng jeltoqsanynda búl ýshtikting taghy baghany ósiru jospary bolyp, monopoliyagha qarsy organ ony «újymdyq kelisu belgileri bar» (senevoy sgovor) dep kýmәndanyp, eskertu jasaghan eken.

Degenmen, 2025 jyldyng ózinde-aq kompaniyalar abonenttik tólemdi qayta kótere bastady. 2026 jylghy qantardan bastap tarifterdi taghy 15-20% ósiru kózdelude – búghan Ýkimet 2026 jyldan qosylatyn QQS (Qosylghan qún salyghy) stavkasynyng artuy basty sebep deydi. «Beeline Qazaqstan» preziydenti Evgeniy Nastradinning aituynsha, salyq ósimi baylanys salasyna 35-40 mlrd tenge qosymsha auyrtpalyq týsiredi, sondyqtan qantarda tarifti ~15-20% týzetuge tura keledi eken. «Tele2/Altel» basshysy da úqsas kólemde qymbattau bolatynyn, últtyq valuta baghamy qúbyluy jәne jelini sapaly ústap túrugha qajetti investisiyalar eskeriletinin mәlimdedi. Al «Kcell» kompaniyasy bolsa búl uaqytta jana tarif esepteulerin jýrgizip jatqanyn habarlady. Tarif nege qymbattaydy: operatorlardyng uәji Mobilidi operatorlar tarifti ósirgen sayyn onyng sebebin inflyasiya, shyghyndardyng artuy tәrizdi resmy uәjdermen týsindiruge tyrysady. Sifrlyq damu ministrligi ókilderi baylanys baghasynyng ósuin jelige salynghan investisiyanyng kýrt kóbengimen baylanystyrdy.

Resmy derekke qaraghanda, 2023–2025 jyldary úyaly baylanys operatorlary infraqúrylymdy damytugha 769 mlrd tengeden astam qarjy qúighan. Búl aqsha jana bazalyq stansiyalar salugha, antenna-machtalardy ornatugha, 5G jelisin engizuge jәne internet jelisinde«aq tanba» qalghan ónirlerdi qamtugha júmsalghany aitylady. Yaghni, tarif kóteru arqyly kompaniyalar alystaghy auyldar men jol boyyna stansiya saludyn, 5G tәrizdi qymbat tehnologiya engizuding shyghynyn qaladaghy tútynushylardyng esebinen jabady degen sóz (sarapshylar múny «ayqas subsidiyalau» dep ataydy). Odan bólek, operatorlardyng operasiyalyq shyghyndary da jyldan jylgha ósip barady. Elektr energiyasynyng qymbattauy, bazalyq stansiya ornatatyn jer telimderin jalgha alu qúnynyng kóterilui, qúrylghylardy tehnikalyq qyzmette ústau shyghyndarynyng artuy, radiojiyilik resursyna tólenetin alymdardyng ósui – múnyng bәri baylanys qyzmetining ózdik qúnyn qymbattatyp jiberdi dep týsindiredi ministrlik mamandary. Últtyq valuta baghamynyng qúbyluy, sheteldik jabdyqtardy importtau shyghyny da bar. 2025 jyldyng sonynda qosylghan qún salyghynyng stavkasy ózgerip, ol da qymbattaugha qosymsha sebep boldy.

Qysqasy, baylanys kompaniyalary shyghyn ósimin óteu ýshin jәne jana infraqúrylymgha aqsha shygharu ýshin tarifti kótermeske amal joq degen uәj aitady. Degenmen, qarapayym tútynushygha «shyghyndar artty» degen sózder ýirenshikti syltau bolyp ketkendey. Baylanys baghasy qymbattaghanymen, onyng sapasy sol qalpy degen pikirler jii aitylady. Preziydent Qasym-Jomart Toqaev 2023 jylghy jiynda Astanadaghy internet pen mobilidi baylanystyng túraqtylyghy «syn kótermeytinin» qatang aitqan. Al sol kezde Sifrlyq damu ministri Baghdat Musin «bizdegi tarifterding tym arzandyghy da mәsele, abonentter arzan internetke bola jelini shamadan tys paydalanady» degen mazmúnda jauap qaytardy. Yaghni, ministr sózinen biylik baylanys sapasyn arttyru ýshin de tarifti ósirudi jón sanaytyny bayqaldy. Shynymen de, býginde smartfonsyz is bitpeydi – júmystan bastap esep aiyrysudyng barlyq týrleri, tipti jedel jәrdem shaqyrugha deyin mobilidi baylanysqa tәueldimiz.

Osy jaghday tútynushylardy tyghyryqqa tireydi: qymbattasa da baylanys qyzmetinen bas tarta almaysyz, eriksiz kónesiz. Mine sondyqtan baylanys aqysynyng ósui halyq tarapynan erekshe qarsylyq tughyzady, tarifke sәl ózgeris bolsa júrtshylyq dýrligip, әleumettik jelide narazylyq bildiredi. Tarif ósse, qosymsha minut kóbeyedi – ol kimge qajet? Baghany ósirgende operatorlar tútynushygha «jaqsylyq jasaghanday» qosymsha bonus úsynyp jatady: birde internet trafiygin kóbeytedi, birde qonyrau minuttaryn molaytady. Biraq osy qosymsha gigabayttar men minuttar shynymen kerek pe, joq pa?

Bәsekelestikti qorghau agenttigi búl súraqqa kýmәnmen qaraydy. Olardyng zertteuinshe, key jaghdayda operatorlar tarif baghasyn kóterer aldynda jospargha kiretin minuttar men internet kólemin sәl arttyrghanymen, ol qyzmet týrleri tútynushygha asa qajet bolmaghan. Tútynushylar kóp paydalanbaytyn qosymsha minuttar men gigabayttar tek marketingtik qadam retinde qosylady da, sonyng ayasynda negizgi abonenttik tólemdi eleuli mólsherde kóterip jiberedi. Múnday tәsilge jýginu – shyn mәninde baghany negizsiz qymbattatudy býrkemeleuding amaly degen syn aityluda. Tipti agenttik osyghan oray jana ereje engizgen: endi operatorlar tútynushy kelisiminsiz tarif josparyna birjaqty ózgeris (mysaly, minut pen trafikti úlghaytyp, baghany ósiru) jasay almaydy. Búl ereje qabyldandy, biraq ony baylanys operatorlary sot arqyly ózgerissiz qaldyrugha tyrysyp jatqan kórinedi. Ashyghyn aitqanda, qazir kópshilikting baylanysta eng kóp tútynatyny – mobilidi internet. Al dәstýrli qonyrau shalu minuttary búrynghyday súranysta emes. Tarif tandau kezinde tútynushygha ne qajet – gigabayt pa, әlde minut pa – soghan qaray sheshim shygharady. Mysaly, bireu ýide Wi-Fi ústaydy, oghan úyaly internet asa manyzdy emes, biraq jaqyndarymen jii sóilesedi – onday adamgha minut sany kóp tarif kerek. Endi biri, kerisinshe, qonyraudy az soghady, esesine messendjerde otyryp, beynejazba qaraydy – oghan sheksiz nemese mol GB kerek, al minut paketterining shekten tys kóp bolghany paydasyz. Operatorlar úsynyp jýrgen aiyna jýzdegen qosymsha minuttardyng basym bóligi, shyntuaytyna kelgende, ortasha abonent týgil, belsendi sóilesetin adamnyng ózine de tolyq iygerilui ekitalay. Demek, minutty kóbeytu kóbine tútynushy qamy ýshin emes, baghany ósirgende kónil aldarqatu ýshin jasalatyn jarnamalyq qadam ghana.

Resmy organ da (BQDA) baylanys kompaniyalarynyng songhy jyldary osynday aila-sharghygha barghanyn rastap otyr. Naqty mysaldar da joq emes. 2025 jylghy jeltoqsanda «Tele2» keybir arhivtik tarifterding baghasyn ~15-18% ósiretinin habarlap, sonymen qatar pakettegi internet trafik pen minuttar sanyn kóbeytkeni turaly kliyentterge SMS taratty. Mәselen, «Tele2-nin» «Osobo vygodnyi» atty jospary búryn 5190 tenge bolsa, janarghan núsqasy 5990 tengege shyqty (bagha 15%-gha ósip otyr). Esesine ailyq trafik 70 GB-tan 85 GB-qa úlghaytylghany aitylghan. Taghy bir josparda (búrynghy «To, chto nado») ailyq tólem 5490-nan 6490 tengege deyin kóterildi – búl shamamen 18% qymbattau degen sóz. Sol tarifke birneshe ay búryn ghana 1400 tenge (≈35%) qosylghanyn eskersek, bir jyl ishindegi jiyntyq ósim orasan ekeni aidan anyq. «Beeline» operatory da 2026 jyldyng basynda arhivtik «Mega» toptamalarynyng qúnyn ósirip jatyr. Mysaly, «Mega 1 2023» tariyfi 4999 tengeden 6199 tengege (24%-gha), al «Mega Premium» 11999 tengeden 15999 tengege (33%-gha) qymbattaydy dep habarlandy. Kompaniya múny QQS ósimine jәne tarif mazmúnyna qarap әr jospargha әrtýrli mólsherde ýsteme qosyluymen týsindiredi.

Jana baghamen key paketke qosymsha mýmkindik engizilmek: mysaly, «Mega Premium» búryn bir ghana qosymsha nómir (otbasy mýshesi) qosa alsa, endi eki nómir qosugha bolady. «Kcell/activ» operatorynda әzirge resmy qymbattau jariyalanbady, biraq olar keybir tarifterding baghasyn 2027 jylgha deyin kótermeymiz dep uәde berip otyr (mysaly, jaqynda ghana shygharylghan «Luchshe» toptamasy). Búl bәsekelesterindegi ósimnen abonent joghaltpau ýshin jasalghan qadam siyaqty. Degenmen sarapshylar úyaly baylanys naryghynda ýsh operatordyng tarifteri «bir-birinen aumay bara jatqany», bәseke formaldy sipatqa ótkenin aitady. Rasynda da, tandayyn deseniz de úsynatyn sharttary men baghasy úqsas tarifter – «balama joq» degen tútynushy shaghymyn tudyratyny dausyz. Búl úyaly baylanys operatorlarynyng bagha sayasatyndaghy qúityrqy әreketteri ekeni aidan anyq.

Úyaly baylanysqa qatysty taghy bir qyzyq qúbylys – «avtodozvon» dep atalatyn qyzmetting dauly tústary. Songhy uaqytta barsha qazaqstandyqtar telefonynda beytanys «qysqa qonyraular» payda bolyp, shatastyryp jýrgenine narazylyq bildirude. Mysaly, bireuge qonyrau shalyp, ol adam tútqany kótermey qalsa, arada biraz uaqyt ótkende telefonynyzda sol adam sizge qayta qonyrau shalghanday habarlama (jauapsyz qonyrau) shygha keledi. Shyndyghynda, ol adam sizge telefon soqqan joq – búl jay operatordyng avtomatty «habarshy qonyrauy». Múny bizde júrt «avtodozvon», «mikrovyzov» (mikroqonyrau) nemese «mayachok» dep atap ketti. Osy avtodozvon – baylanys jelisinde kópten beri engizilip, avtomatty týrde júmys isteytin funksiyagha ainalghan. Onyng mәni: eger siz bireuge qonyrau soqsanyz, biraq ol abonent jelide joq (telefony óshiruli ne baylanys ayasynan tys) nemese liniya bos emes (basqa qonyrauda) bolsa, onda jýie sol qosylmaghan shaqyrudy «este saqtap», keyin abonent qoljetimdi bolghan sәtte avtomatty týrde sizding nómirinizden oghan qaytalap qonyrau soghady. Búl qonyrau óte qysqa bolady – әdette 1-2 ret telefonnyng shyryly estiledi de, baylanys ýziledi. Nәtiyjesinde әlgi adam jauapsyz qonyraular tiziminde sizding nómirinizdi kóredi. Búl qyzmet barlyq operatorda bar jәne әdepkide qosylyp túrady, osy qyzmetke songhy kezderi abonentterding basym kópshiligi shaghym aityp jýr. Operatorlardyng aituynsha, avtodozvon aqparattyq maqsatta, tegin úsynylatyn serviys, yaghny ol ýshin balanstan aqsha alynbaydy. Qazaqstandyq operatorlar búl funksiyany osydan 10 jyl búryn bir ortaq jetkizushi-kompaniya arqyly iske qosqan eken. Maqsaty – abonentting ýnemi baylanysta qaluyn qamtamasyz etu, qajetti adam jelige shyqqan kezde habardar etu (aytalyq, balasy nemese jasy ýlken ata-ana baylanys ayasynan tys jerde bolsa, jelige qosylghan boyda bir belgi beru). «Beeline» kompaniyasy múny «mikroqonyrau» dep ataydy jәne bir jauapsyz qonyrau boyynsha birneshe  mәrte qysqa shaqyru jiberiledi, al týngi 22:00-den tanghy 8:00-ge deyin múnday mikrobelgiler mýlde jiberilmeydi dep tútynushylardy sendird. «Tele2/Altel» operatory da «avtodozvon tym mazasyz bolmauy tiyis, ony qalamaytyn abonentterge óshiruge mýmkindik bar» degen túrghyda aqtalyp jýr. «Kcell» jelisinde búl funksiyany óshiru ýshin arnayy USSD-komandalar qarastyrylghan: qosu ýshin – *452#, al óshiru ýshin – 4520# teru qajet. Yaghni, әr operatorda mikrokonyraudy ózinshe ajyratu joly bar, biraq әdepkide barlyghy qosuly túrady. Avtodozvon tehnikalyq túrghydan alghanda adam faktorynsyz oryndalady – jýie belgilengen uaqyt aralyghymen avtomatty qayta teredi. Búl qosymsha «qonyraulardyn» abonentke eshbir tikeley materialdyq shyghyny bolmasa da, key tústa tútynushylardy shatastyryp, «minuttar statistikasyn» kóbeytip kórsetui mýmkin degen kýdik bar. Mysaly, keybir abonentter «telefonyma belgisiz qysqa qonyraular kele beredi, meni bireu mazalap jatqanday kórinedi» dep oilap, tipti qayta qonyrau shalu arqyly shyghyndalyp qaluy mýmkin.

Áleumettik jelidegi talqylaularda «nege búl qyzmetti birden barlyq abonentke sóndire salmaydy, qyzyqqan adam ózi qosyp alatynday etse ghoy» degen úsynystar aitylyp keledi. Shynymen, kópshilik «avtodozvondy» ózderining kelisiminsiz birden qosylyp túratynyna narazy. Key qoldanushylar «telefondy bir ret almadym eken dep, artynsha avtomatty mikrozvonoktar qoyar emes. Sonyng kesirinen jaqyndar ózara týsinispeushilik bolyp jatady: «Maghan qonyrau shaldyng ba? Myna jaqta senen jauapsyz qonyrau túr» – «Joq, men shalmadym, mýmkin sen qonyrau soqtyng ba?» degen siyaqty» dep adamdardyng berekesin ketirude. Taghy bireu «myna funksiya qatty sharshatty: bir signal keledi, telefondy alyp qayta soqsan, ar jaghynan ýnsizdik, sosyn taghy avtomatty shaqyrular seriyasy bastalady – múnday nәrse bolmauy kerek» dep ashulanady. Yaghni, avtodozvon key jaghdaydy týsiniksiz kýige jetkizip, abonentterdi mazalap jýrgeni anyq.

Minut statistikasyna kelsek, teoriyalyq túrghyda mikroshaqyrular abonentting balansyndaghy minuttardy júmsamaydy (qonyrau is jýzinde qosylmaydy, tek belgi beredi) delinedi. Operatorlar da «búl tegin aqparattyq qyzmet, minut ne birlik aqysy alynbaydy» dep naqty atap ótken. Degenmen, avtodozvonnyng qosalqy әseri retinde tútynushylardyng minuttyq paydalanu minez-qúlqy ózgerui mýmkin. Mysaly, jogharydaghyday jaghdaylarda adamdar shatasyp ózderi qayta-qayta qonyrau shalyp, qoldaghy minuttaryn júmsap qoiy ghajap emes. Al kóp adam mikrozvonoktan keletin «signalgha» jauap retinde ózi habarlasugha tyryssa, operatolardyng ortasha sóilesu úzaqtyghy jónindegi kórsetkishteri arta týsetini sózsiz. Búl jaghynan alghanda, avtodozvondy qosuly ústau – operatorlar ýshin paydaly, al key paydalanushy ýshin qajetsiz funksiya deuge bolady. Abonentke әseri: shatasu men senimge selkeu týsiredi.

«Qosymsha minuttar» men avtomatty mikroshaqyrular qarapayym qoldanushyny shatastyryp, tarifterding әdilettiligine kýmәn tughyzuy mýmkin be? Sarapshylar men belsendi tútynushylardyng aituynsha – iyә, tughyzuy әbden mýmkin. Aldymen, qosymsha berilgen minuttaryn tolyq paydalanbasa da, sol ýshin aqshasyn tólep otyrghan abonent ózin aldanghanday sezinui ghajap emes. Ekinshiden, baylanys sapasy búrynghy dengeyde qalyp, bagha ósse, «aqsham qayda ketip jatyr?» degen oryndy súraq tuady. Operatorlardyng jelini janartugha investisiya saldyq deui týsinikti, biraq onyng jemisi – mysaly, qala ortalyghynda emes, alys auyldaghy bazalyq stansiya – qalalyq tútynushygha tikeley sezilmeui mýmkin. Demek, abonent tólegen aqynyng iygiligin ózi kóru-kórmeui belgisiz, búl da әdilettik mәselesin qozghaydy. Avtodozvon qyzmeti de paydalanushylardyng senimin azaytuy yqtimal. Jogharyda keltirilgen mysaldarda adamdar osy funksiyanyng barshagha birdey mәjbýrli týrde qosylyp túrghanyna narazylyq bildirgen.

Rasynda, eger belgili bir servisti paydalanghynyz kelmese, biraq ol siz ýshin «ýnsiz kelisimmen» qosylyp, siz sony óshiru ýshin әure bolugha tiyis bolsanyz – búl tútynushynyng qúqyghyn búzu emes pe?!. Ministrlik ókilderi búl týitkildi moyyndaydy, alayda qazirgi zannamada avtodozvondy barlyq abonentke birden óshiruge negiz joq ekenin aitady. Ázirge әrkim ózi jeke habarlasyp qana sóndire alady (әr operatordyng call-ortalyghy nemese arnayy komandasy arqyly). Búl jauap, әriyne, qoldanushylardyng kónilin kónshitpeydi. Qazirgi zamanda kliyentke ynghaysyzdyq tudyratyn tetik nege әli kýnge deyin saqtalyp otyr degen súraq tuyndaydy. Osy sekildi jayttar operatorlar men abonentter arasyndaghy senimge syzat týsirip, tariftik josparlardyng qúrylymy men ashyqtyghyna kýmәn úyalatuy mýmkin.

Monopoliyagha qarsy organnyng da jii tekseris jýrgizip, tipti is qozghauy – naryqta tútynushy mýddesine qayshy әreketter boluy mýmkin ekenin kórsetedi. Qonyraulary kenetten jiyilep ketkendey kóringen nemese esepshotyndaghy minuttary kózdi ashyp-júmghansha tausylyp qalghanyn bayqaghan kez kelgen jan múnyng sebebin oilanyp kóreri sózsiz. Baylanysqa tólengen aqsha men alynghan qyzmet kólemi arasyndaghy sәikessizdik bayqalsa, abonentter birinshi kezekte óz operatorlarynan ashyq týsindirudi talap etedi. Quanyshtysy, qazir tútynushylar qúqyqtaryn qorghaytyn zannamalar da, memlekettik qadaghalau organdary da barshylyq – qajet bolsa, solargha jýginuge bolady. Eng bastysy, úyaly baylanys naryghyndaghy ózgerister ýnemi qogham nazarynda ekenin, jәne qanday da bir qisynsyz әreket júrt synynan ótetinin operatorlar da, salagha jauapty mekemeler de esten shygharmaghany jón. Búl әri sapaly, әri әdil qyzmet kórsetuge talpynugha týrtki bolmaq.

Qoryta aitqanda, úyaly baylanys tarifterining qymbattauy – obektivti sebepteri bar qúbylys, biraq ony jýzege asyru tәsilderi tútynushy mýddesin eskerudi talap etedi. «Qosymsha minuttar» shyn mәninde abonentke qajet bolghanda ghana úsynylghany abzal, al avtomatty mikroshaqyru syndy qyzmetter tútynushy qalauy boyynsha iykemdelui tiyis. Baylanys – býginde jay qyzmet emes, әr azamat ýshin ómirlik manyzdy infraqúrylym. Sondyqtan onyng qoljetimdiligi men adaldyghy qashanda basty nazarda qala bermek.

Quat Qayranbaev,

Almaty qalasy

Abai.kz