ҚР Жасанды интеллект
және цифрлық даму министрі
Мәдиев Жаслан Хасенұлының назарына!

Бүгіндері адамзат тіршілігін ұялы байланыссыз елестету мүмкін емес.  Өзгесін балай қойғанда, бесіктегі баламызды да сонымен оятып, сонымен жұбабатын болғанбыз. Ұялы телефонынан көз жазып қалса  өмірдің мәнінен айрылып, табан астындағы жерді сезінбей қалатын тұтастай ұрпақ өсіп келе жатқанын да көріп жүргеніміз. Алайда біз бүгін осы өркениет жетістігінің басқа бір бақастығын, атап айтқанда баға саясаты саласындағы басбұзарлығын сөз еткелі отырмыз...

«Beeline» және «Tele2» секілді ірі операторлар соңғы жылдары тариф бағасын бірнеше рет өсірді. Мысалы, 2023 жылы ұялы байланыс қызметінің бағасы тарифіне қарай 8%-дан 50%-ға дейін қымбаттағаны тіркелді. Бәсекелестікті қорғау агенттігінің (БҚДА) дерегінше, сол жылы «Beeline», «Kcell» және «Tele2/Altel» операторлары бірдей тарифтік жоспарларды қатар көтерген. Тіпті 2024 жылдың желтоқсанында бұл үштіктің тағы бағаны өсіру жоспары болып, монополияға қарсы орган оны «ұжымдық келісу белгілері бар» (ценевой сговор) деп күмәнданып, ескерту жасаған екен.

Дегенмен, 2025 жылдың өзінде-ақ компаниялар абоненттік төлемді қайта көтере бастады. 2026 жылғы қаңтардан бастап тарифтерді тағы 15-20% өсіру көзделуде – бұған Үкімет 2026 жылдан қосылатын ҚҚС (Қосылған құн салығы) ставкасының артуы басты себеп дейді. «Beeline Қазақстан» президенті Евгений Настрадиннің айтуынша, салық өсімі байланыс саласына 35-40 млрд теңге қосымша ауыртпалық түсіреді, сондықтан қаңтарда тарифті ~15-20% түзетуге тура келеді екен. «Tele2/Altel» басшысы да ұқсас көлемде қымбаттау болатынын, ұлттық валюта бағамы құбылуы және желіні сапалы ұстап тұруға қажетті инвестициялар ескерілетінін мәлімдеді. Ал «Kcell» компаниясы болса бұл уақытта жаңа тариф есептеулерін жүргізіп жатқанын хабарлады. Тариф неге қымбаттайды: операторлардың уәжі Мобильді операторлар тарифті өсірген сайын оның себебін инфляция, шығындардың артуы тәрізді ресми уәждермен түсіндіруге тырысады. Цифрлық даму министрлігі өкілдері байланыс бағасының өсуін желіге салынған инвестицияның күрт көбеюімен байланыстырды.

Ресми дерекке қарағанда, 2023–2025 жылдары ұялы байланыс операторлары инфрақұрылымды дамытуға 769 млрд теңгеден астам қаржы құйған. Бұл ақша жаңа базалық станциялар салуға, антенна-мачталарды орнатуға, 5G желісін енгізуге және интернет желісінде«ақ таңба» қалған өңірлерді қамтуға жұмсалғаны айтылады. Яғни, тариф көтеру арқылы компаниялар алыстағы ауылдар мен жол бойына станция салудың, 5G тәрізді қымбат технология енгізудің шығынын қаладағы тұтынушылардың есебінен жабады деген сөз (сарапшылар мұны «айқас субсидиялау» деп атайды). Одан бөлек, операторлардың операциялық шығындары да жылдан жылға өсіп барады. Электр энергиясының қымбаттауы, базалық станция орнататын жер телімдерін жалға алу құнының көтерілуі, құрылғыларды техникалық қызметте ұстау шығындарының артуы, радиожиілік ресурсына төленетін алымдардың өсуі – мұның бәрі байланыс қызметінің өздік құнын қымбаттатып жіберді деп түсіндіреді министрлік мамандары. Ұлттық валюта бағамының құбылуы, шетелдік жабдықтарды импорттау шығыны да бар. 2025 жылдың соңында қосылған құн салығының ставкасы өзгеріп, ол да қымбаттауға қосымша себеп болды.

Қысқасы, байланыс компаниялары шығын өсімін өтеу үшін және жаңа инфрақұрылымға ақша шығару үшін тарифті көтермеске амал жоқ деген уәж айтады. Дегенмен, қарапайым тұтынушыға «шығындар артты» деген сөздер үйреншікті сылтау болып кеткендей. Байланыс бағасы қымбаттағанымен, оның сапасы сол қалпы деген пікірлер жиі айтылады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2023 жылғы жиында Астанадағы интернет пен мобильді байланыстың тұрақтылығы «сын көтермейтінін» қатаң айтқан. Ал сол кезде Цифрлық даму министрі Бағдат Мусин «біздегі тарифтердің тым арзандығы да мәселе, абоненттер арзан интернетке бола желіні шамадан тыс пайдаланады» деген мазмұнда жауап қайтарды. Яғни, министр сөзінен билік байланыс сапасын арттыру үшін де тарифті өсіруді жөн санайтыны байқалды. Шынымен де, бүгінде смартфонсыз іс бітпейді – жұмыстан бастап есеп айырысудың барлық түрлері, тіпті жедел жәрдем шақыруға дейін мобильді байланысқа тәуелдіміз.

Осы жағдай тұтынушыларды тығырыққа тірейді: қымбаттаса да байланыс қызметінен бас тарта алмайсыз, еріксіз көнесіз. Міне сондықтан байланыс ақысының өсуі халық тарапынан ерекше қарсылық туғызады, тарифке сәл өзгеріс болса жұртшылық дүрлігіп, әлеуметтік желіде наразылық білдіреді. Тариф өссе, қосымша минут көбейеді – ол кімге қажет? Бағаны өсіргенде операторлар тұтынушыға «жақсылық жасағандай» қосымша бонус ұсынып жатады: бірде интернет трафигін көбейтеді, бірде қоңырау минуттарын молайтады. Бірақ осы қосымша гигабайттар мен минуттар шынымен керек пе, жоқ па?

Бәсекелестікті қорғау агенттігі бұл сұраққа күмәнмен қарайды. Олардың зерттеуінше, кей жағдайда операторлар тариф бағасын көтерер алдында жоспарға кіретін минуттар мен интернет көлемін сәл арттырғанымен, ол қызмет түрлері тұтынушыға аса қажет болмаған. Тұтынушылар көп пайдаланбайтын қосымша минуттар мен гигабайттар тек маркетингтік қадам ретінде қосылады да, соның аясында негізгі абоненттік төлемді елеулі мөлшерде көтеріп жібереді. Мұндай тәсілге жүгіну – шын мәнінде бағаны негізсіз қымбаттатуды бүркемелеудің амалы деген сын айтылуда. Тіпті агенттік осыған орай жаңа ереже енгізген: енді операторлар тұтынушы келісімінсіз тариф жоспарына біржақты өзгеріс (мысалы, минут пен трафикті ұлғайтып, бағаны өсіру) жасай алмайды. Бұл ереже қабылданды, бірақ оны байланыс операторлары сот арқылы өзгеріссіз қалдыруға тырысып жатқан көрінеді. Ашығын айтқанда, қазір көпшіліктің байланыста ең көп тұтынатыны – мобильді интернет. Ал дәстүрлі қоңырау шалу минуттары бұрынғыдай сұраныста емес. Тариф таңдау кезінде тұтынушыға не қажет – гигабайт па, әлде минут па – соған қарай шешім шығарады. Мысалы, біреу үйде Wi-Fi ұстайды, оған ұялы интернет аса маңызды емес, бірақ жақындарымен жиі сөйлеседі – ондай адамға минут саны көп тариф керек. Енді бірі, керісінше, қоңырауды аз соғады, есесіне мессенджерде отырып, бейнежазба қарайды – оған шексіз немесе мол ГБ керек, ал минут пакеттерінің шектен тыс көп болғаны пайдасыз. Операторлар ұсынып жүрген айына жүздеген қосымша минуттардың басым бөлігі, шынтуайтына келгенде, орташа абонент түгіл, белсенді сөйлесетін адамның өзіне де толық игерілуі екіталай. Демек, минутты көбейту көбіне тұтынушы қамы үшін емес, бағаны өсіргенде көңіл алдарқату үшін жасалатын жарнамалық қадам ғана.

Ресми орган да (БҚДА) байланыс компанияларының соңғы жылдары осындай айла-шарғыға барғанын растап отыр. Нақты мысалдар да жоқ емес. 2025 жылғы желтоқсанда «Tele2» кейбір архивтік тарифтердің бағасын ~15-18% өсіретінін хабарлап, сонымен қатар пакеттегі интернет трафик пен минуттар санын көбейткені туралы клиенттерге SMS таратты. Мәселен, «Tele2-нің» «Особо выгодный» атты жоспары бұрын 5190 теңге болса, жаңарған нұсқасы 5990 теңгеге шықты (баға 15%-ға өсіп отыр). Есесіне айлық трафик 70 ГБ-тан 85 ГБ-қа ұлғайтылғаны айтылған. Тағы бір жоспарда (бұрынғы «То, что надо») айлық төлем 5490-нан 6490 теңгеге дейін көтерілді – бұл шамамен 18% қымбаттау деген сөз. Сол тарифке бірнеше ай бұрын ғана 1400 теңге (≈35%) қосылғанын ескерсек, бір жыл ішіндегі жиынтық өсім орасан екені айдан анық. «Beeline» операторы да 2026 жылдың басында архивтік «Мега» топтамаларының құнын өсіріп жатыр. Мысалы, «Мега 1 2023» тарифі 4999 теңгеден 6199 теңгеге (24%-ға), ал «Мега Premium» 11999 теңгеден 15999 теңгеге (33%-ға) қымбаттайды деп хабарланды. Компания мұны ҚҚС өсіміне және тариф мазмұнына қарап әр жоспарға әртүрлі мөлшерде үстеме қосылуымен түсіндіреді.

Жаңа бағамен кей пакетке қосымша мүмкіндік енгізілмек: мысалы, «Мега Premium» бұрын бір ғана қосымша нөмір (отбасы мүшесі) қоса алса, енді екі нөмір қосуға болады. «Kcell/activ» операторында әзірге ресми қымбаттау жарияланбады, бірақ олар кейбір тарифтердің бағасын 2027 жылға дейін көтермейміз деп уәде беріп отыр (мысалы, жақында ғана шығарылған «Лучше» топтамасы). Бұл бәсекелестеріндегі өсімнен абонент жоғалтпау үшін жасалған қадам сияқты. Дегенмен сарапшылар ұялы байланыс нарығында үш оператордың тарифтері «бір-бірінен аумай бара жатқаны», бәсеке формалды сипатқа өткенін айтады. Расында да, таңдайын десеңіз де ұсынатын шарттары мен бағасы ұқсас тарифтер – «балама жоқ» деген тұтынушы шағымын тудыратыны даусыз. Бұл ұялы байланыс операторларының баға саясатындағы құйтырқы әрекеттері екені айдан анық.

Ұялы байланысқа қатысты тағы бір қызық құбылыс – «автодозвон» деп аталатын қызметтің даулы тұстары. Соңғы уақытта барша қазақстандықтар телефонында бейтаныс «қысқа қоңыраулар» пайда болып, шатастырып жүргеніне наразылық білдіруде. Мысалы, біреуге қоңырау шалып, ол адам тұтқаны көтермей қалса, арада біраз уақыт өткенде телефоныңызда сол адам сізге қайта қоңырау шалғандай хабарлама (жауапсыз қоңырау) шыға келеді. Шындығында, ол адам сізге телефон соққан жоқ – бұл жай оператордың автоматты «хабаршы қоңырауы». Мұны бізде жұрт «автодозвон», «микровызов» (микроқоңырау) немесе «маячок» деп атап кетті. Осы автодозвон – байланыс желісінде көптен бері енгізіліп, автоматты түрде жұмыс істейтін функцияға айналған. Оның мәні: егер сіз біреуге қоңырау соқсаңыз, бірақ ол абонент желіде жоқ (телефоны өшірулі не байланыс аясынан тыс) немесе линия бос емес (басқа қоңырауда) болса, онда жүйе сол қосылмаған шақыруды «есте сақтап», кейін абонент қолжетімді болған сәтте автоматты түрде сіздің нөміріңізден оған қайталап қоңырау соғады. Бұл қоңырау өте қысқа болады – әдетте 1-2 рет телефонның шырылы естіледі де, байланыс үзіледі. Нәтижесінде әлгі адам жауапсыз қоңыраулар тізімінде сіздің нөміріңізді көреді. Бұл қызмет барлық операторда бар және әдепкіде қосылып тұрады, осы қызметке соңғы кездері абоненттердің басым көпшілігі шағым айтып жүр. Операторлардың айтуынша, автодозвон ақпараттық мақсатта, тегін ұсынылатын сервис, яғни ол үшін баланстан ақша алынбайды. Қазақстандық операторлар бұл функцияны осыдан 10 жыл бұрын бір ортақ жеткізуші-компания арқылы іске қосқан екен. Мақсаты – абоненттің үнемі байланыста қалуын қамтамасыз ету, қажетті адам желіге шыққан кезде хабардар ету (айталық, баласы немесе жасы үлкен ата-ана байланыс аясынан тыс жерде болса, желіге қосылған бойда бір белгі беру). «Beeline» компаниясы мұны «микроқоңырау» деп атайды және бір жауапсыз қоңырау бойынша бірнеше  мәрте қысқа шақыру жіберіледі, ал түнгі 22:00-ден таңғы 8:00-ге дейін мұндай микробелгілер мүлде жіберілмейді деп тұтынушыларды сендірд. «Tele2/Altel» операторы да «автодозвон тым мазасыз болмауы тиіс, оны қаламайтын абоненттерге өшіруге мүмкіндік бар» деген тұрғыда ақталып жүр. «Kcell» желісінде бұл функцияны өшіру үшін арнайы USSD-командалар қарастырылған: қосу үшін – *452#, ал өшіру үшін – 4520# теру қажет. Яғни, әр операторда микрокоңырауды өзінше ажырату жолы бар, бірақ әдепкіде барлығы қосулы тұрады. Автодозвон техникалық тұрғыдан алғанда адам факторынсыз орындалады – жүйе белгіленген уақыт аралығымен автоматты қайта тереді. Бұл қосымша «қоңыраулардың» абонентке ешбір тікелей материалдық шығыны болмаса да, кей тұста тұтынушыларды шатастырып, «минуттар статистикасын» көбейтіп көрсетуі мүмкін деген күдік бар. Мысалы, кейбір абоненттер «телефоныма белгісіз қысқа қоңыраулар келе береді, мені біреу мазалап жатқандай көрінеді» деп ойлап, тіпті қайта қоңырау шалу арқылы шығындалып қалуы мүмкін.

Әлеуметтік желідегі талқылауларда «неге бұл қызметті бірден барлық абонентке сөндіре салмайды, қызыққан адам өзі қосып алатындай етсе ғой» деген ұсыныстар айтылып келеді. Шынымен, көпшілік «автодозвонды» өздерінің келісімінсіз бірден қосылып тұратынына наразы. Кей қолданушылар «телефонды бір рет алмадым екен деп, артынша автоматты микрозвоноктар қояр емес. Соның кесірінен жақындар өзара түсініспеушілік болып жатады: «Маған қоңырау шалдың ба? Мына жақта сенен жауапсыз қоңырау тұр» – «Жоқ, мен шалмадым, мүмкін сен қоңырау соқтың ба?» деген сияқты» деп адамдардың берекесін кетіруде. Тағы біреу «мына функция қатты шаршатты: бір сигнал келеді, телефонды алып қайта соқсаң, ар жағынан үнсіздік, сосын тағы автоматты шақырулар сериясы басталады – мұндай нәрсе болмауы керек» деп ашуланады. Яғни, автодозвон кей жағдайды түсініксіз күйге жеткізіп, абоненттерді мазалап жүргені анық.

Минут статистикасына келсек, теориялық тұрғыда микрошақырулар абоненттің балансындағы минуттарды жұмсамайды (қоңырау іс жүзінде қосылмайды, тек белгі береді) делінеді. Операторлар да «бұл тегін ақпараттық қызмет, минут не бірлік ақысы алынбайды» деп нақты атап өткен. Дегенмен, автодозвонның қосалқы әсері ретінде тұтынушылардың минуттық пайдалану мінез-құлқы өзгеруі мүмкін. Мысалы, жоғарыдағыдай жағдайларда адамдар шатасып өздері қайта-қайта қоңырау шалып, қолдағы минуттарын жұмсап қоюы ғажап емес. Ал көп адам микрозвоноктан келетін «сигналға» жауап ретінде өзі хабарласуға тырысса, оператолардың орташа сөйлесу ұзақтығы жөніндегі көрсеткіштері арта түсетіні сөзсіз. Бұл жағынан алғанда, автодозвонды қосулы ұстау – операторлар үшін пайдалы, ал кей пайдаланушы үшін қажетсіз функция деуге болады. Абонентке әсері: шатасу мен сенімге селкеу түсіреді.

«Қосымша минуттар» мен автоматты микрошақырулар қарапайым қолданушыны шатастырып, тарифтердің әділеттілігіне күмән туғызуы мүмкін бе? Сарапшылар мен белсенді тұтынушылардың айтуынша – иә, туғызуы әбден мүмкін. Алдымен, қосымша берілген минуттарын толық пайдаланбаса да, сол үшін ақшасын төлеп отырған абонент өзін алданғандай сезінуі ғажап емес. Екіншіден, байланыс сапасы бұрынғы деңгейде қалып, баға өссе, «ақшам қайда кетіп жатыр?» деген орынды сұрақ туады. Операторлардың желіні жаңартуға инвестиция салдық деуі түсінікті, бірақ оның жемісі – мысалы, қала орталығында емес, алыс ауылдағы базалық станция – қалалық тұтынушыға тікелей сезілмеуі мүмкін. Демек, абонент төлеген ақының игілігін өзі көру-көрмеуі белгісіз, бұл да әділеттік мәселесін қозғайды. Автодозвон қызметі де пайдаланушылардың сенімін азайтуы ықтимал. Жоғарыда келтірілген мысалдарда адамдар осы функцияның баршаға бірдей мәжбүрлі түрде қосылып тұрғанына наразылық білдірген.

Расында, егер белгілі бір сервисті пайдаланғыңыз келмесе, бірақ ол сіз үшін «үнсіз келісіммен» қосылып, сіз соны өшіру үшін әуре болуға тиіс болсаңыз – бұл тұтынушының құқығын бұзу емес пе?!. Министрлік өкілдері бұл түйткілді мойындайды, алайда қазіргі заңнамада автодозвонды барлық абонентке бірден өшіруге негіз жоқ екенін айтады. Әзірге әркім өзі жеке хабарласып қана сөндіре алады (әр оператордың call-орталығы немесе арнайы командасы арқылы). Бұл жауап, әрине, қолданушылардың көңілін көншітпейді. Қазіргі заманда клиентке ыңғайсыздық тудыратын тетік неге әлі күнге дейін сақталып отыр деген сұрақ туындайды. Осы секілді жайттар операторлар мен абоненттер арасындағы сенімге сызат түсіріп, тарифтік жоспарлардың құрылымы мен ашықтығына күмән ұялатуы мүмкін.

Монополияға қарсы органның да жиі тексеріс жүргізіп, тіпті іс қозғауы – нарықта тұтынушы мүддесіне қайшы әрекеттер болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қоңыраулары кенеттен жиілеп кеткендей көрінген немесе есепшотындағы минуттары көзді ашып-жұмғанша таусылып қалғанын байқаған кез келген жан мұның себебін ойланып көрері сөзсіз. Байланысқа төленген ақша мен алынған қызмет көлемі арасындағы сәйкессіздік байқалса, абоненттер бірінші кезекте өз операторларынан ашық түсіндіруді талап етеді. Қуаныштысы, қазір тұтынушылар құқықтарын қорғайтын заңнамалар да, мемлекеттік қадағалау органдары да баршылық – қажет болса, соларға жүгінуге болады. Ең бастысы, ұялы байланыс нарығындағы өзгерістер үнемі қоғам назарында екенін, және қандай да бір қисынсыз әрекет жұрт сынынан өтетінін операторлар да, салаға жауапты мекемелер де естен шығармағаны жөн. Бұл әрі сапалы, әрі әділ қызмет көрсетуге талпынуға түрткі болмақ.

Қорыта айтқанда, ұялы байланыс тарифтерінің қымбаттауы – объективті себептері бар құбылыс, бірақ оны жүзеге асыру тәсілдері тұтынушы мүддесін ескеруді талап етеді. «Қосымша минуттар» шын мәнінде абонентке қажет болғанда ғана ұсынылғаны абзал, ал автоматты микрошақыру сынды қызметтер тұтынушы қалауы бойынша икемделуі тиіс. Байланыс – бүгінде жай қызмет емес, әр азамат үшін өмірлік маңызды инфрақұрылым. Сондықтан оның қолжетімділігі мен адалдығы қашанда басты назарда қала бермек.

Қуат Қайранбаев,

Алматы қаласы

Abai.kz