قر جاساندى ينتەللەكت
جانە تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى
ماديەۆ جاسلان حاسەنۇلىنىڭ نازارىنا!

بۇگىندەرى ادامزات تىرشىلىگىن ۇيالى بايلانىسسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.  وزگەسىن بالاي قويعاندا، بەسىكتەگى بالامىزدى دا سونىمەن وياتىپ، سونىمەن جۇباباتىن بولعانبىز. ۇيالى تەلەفونىنان كوز جازىپ قالسا  ءومىردىڭ مانىنەن ايرىلىپ، تابان استىنداعى جەردى سەزىنبەي قالاتىن تۇتاستاي ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتقانىن دا كورىپ جۇرگەنىمىز. الايدا ءبىز بۇگىن وسى وركەنيەت جەتىستىگىنىڭ باسقا ءبىر باقاستىعىن، اتاپ ايتقاندا باعا ساياساتى سالاسىنداعى باسبۇزارلىعىن ءسوز ەتكەلى وتىرمىز...

«Beeline» جانە «Tele2» سەكىلدى ءىرى وپەراتورلار سوڭعى جىلدارى تاريف باعاسىن بىرنەشە رەت ءوسىردى. مىسالى، 2023 جىلى ۇيالى بايلانىس قىزمەتىنىڭ باعاسى تاريفىنە قاراي 8%-دان 50%-عا دەيىن قىمباتتاعانى تىركەلدى. باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ (بقدا) دەرەگىنشە، سول جىلى «Beeline»، «Kcell» جانە «Tele2/Altel» وپەراتورلارى بىردەي تاريفتىك جوسپارلاردى قاتار كوتەرگەن. ءتىپتى 2024 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بۇل ۇشتىكتىڭ تاعى باعانى ءوسىرۋ جوسپارى بولىپ، مونوپولياعا قارسى ورگان ونى «ۇجىمدىق كەلىسۋ بەلگىلەرى بار» (تسەنەۆوي سگوۆور) دەپ كۇماندانىپ، ەسكەرتۋ جاساعان ەكەن.

دەگەنمەن، 2025 جىلدىڭ وزىندە-اق كومپانيالار ابونەنتتىك تولەمدى قايتا كوتەرە باستادى. 2026 جىلعى قاڭتاردان باستاپ تاريفتەردى تاعى 15-20% ءوسىرۋ كوزدەلۋدە – بۇعان ۇكىمەت 2026 جىلدان قوسىلاتىن ققس (قوسىلعان قۇن سالىعى) ستاۆكاسىنىڭ ارتۋى باستى سەبەپ دەيدى. «Beeline قازاقستان» پرەزيدەنتى ەۆگەني ءناستراديننىڭ ايتۋىنشا، سالىق ءوسىمى بايلانىس سالاسىنا 35-40 ملرد تەڭگە قوسىمشا اۋىرتپالىق تۇسىرەدى، سوندىقتان قاڭتاردا ءتاريفتى ~15-20% تۇزەتۋگە تۋرا كەلەدى ەكەن. «Tele2/Altel» باسشىسى دا ۇقساس كولەمدە قىمباتتاۋ بولاتىنىن، ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى قۇبىلۋى جانە جەلىنى ساپالى ۇستاپ تۇرۋعا قاجەتتى ينۆەستيتسيالار ەسكەرىلەتىنىن مالىمدەدى. ال «Kcell» كومپانياسى بولسا بۇل ۋاقىتتا جاڭا تاريف ەسەپتەۋلەرىن جۇرگىزىپ جاتقانىن حابارلادى. تاريف نەگە قىمباتتايدى: وپەراتورلاردىڭ ءۋاجى ءموبيلدى وپەراتورلار ءتاريفتى وسىرگەن سايىن ونىڭ سەبەبىن ينفلياتسيا، شىعىنداردىڭ ارتۋى ءتارىزدى رەسمي ۋاجدەرمەن تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى وكىلدەرى بايلانىس باعاسىنىڭ ءوسۋىن جەلىگە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ كۇرت كوبەيۋىمەن بايلانىستىردى.

رەسمي دەرەككە قاراعاندا، 2023–2025 جىلدارى ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا 769 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى قۇيعان. بۇل اقشا جاڭا بازالىق ستانتسيالار سالۋعا، انتەننا-ماچتالاردى ورناتۋعا، 5G جەلىسىن ەنگىزۋگە جانە ينتەرنەت جەلىسىندە«اق تاڭبا» قالعان وڭىرلەردى قامتۋعا جۇمسالعانى ايتىلادى. ياعني، تاريف كوتەرۋ ارقىلى كومپانيالار الىستاعى اۋىلدار مەن جول بويىنا ستانتسيا سالۋدىڭ، 5G ءتارىزدى قىمبات تەحنولوگيا ەنگىزۋدىڭ شىعىنىن قالاداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ ەسەبىنەن جابادى دەگەن ءسوز (ساراپشىلار مۇنى «ايقاس سۋبسيديالاۋ» دەپ اتايدى). ودان بولەك، وپەراتورلاردىڭ وپەراتسيالىق شىعىندارى دا جىلدان جىلعا ءوسىپ بارادى. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قىمباتتاۋى، بازالىق ستانتسيا ورناتاتىن جەر تەلىمدەرىن جالعا الۋ قۇنىنىڭ كوتەرىلۋى، قۇرىلعىلاردى تەحنيكالىق قىزمەتتە ۇستاۋ شىعىندارىنىڭ ارتۋى، راديوجيىلىك رەسۋرسىنا تولەنەتىن الىمداردىڭ ءوسۋى – مۇنىڭ ءبارى بايلانىس قىزمەتىنىڭ وزدىك قۇنىن قىمباتتاتىپ جىبەردى دەپ تۇسىندىرەدى مينيسترلىك ماماندارى. ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ قۇبىلۋى، شەتەلدىك جابدىقتاردى يمپورتتاۋ شىعىنى دا بار. 2025 جىلدىڭ سوڭىندا قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ ستاۆكاسى وزگەرىپ، ول دا قىمباتتاۋعا قوسىمشا سەبەپ بولدى.

قىسقاسى، بايلانىس كومپانيالارى شىعىن ءوسىمىن وتەۋ ءۇشىن جانە جاڭا ينفراقۇرىلىمعا اقشا شىعارۋ ءۇشىن ءتاريفتى كوتەرمەسكە امال جوق دەگەن ءۋاج ايتادى. دەگەنمەن، قاراپايىم تۇتىنۋشىعا «شىعىندار ارتتى» دەگەن سوزدەر ۇيرەنشىكتى سىلتاۋ بولىپ كەتكەندەي. بايلانىس باعاسى قىمباتتاعانىمەن، ونىڭ ساپاسى سول قالپى دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2023 جىلعى جيىندا استاناداعى ينتەرنەت پەن ءموبيلدى بايلانىستىڭ تۇراقتىلىعى «سىن كوتەرمەيتىنىن» قاتاڭ ايتقان. ال سول كەزدە تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى باعدات مۋسين «بىزدەگى تاريفتەردىڭ تىم ارزاندىعى دا ماسەلە، ابونەنتتەر ارزان ينتەرنەتكە بولا جەلىنى شامادان تىس پايدالانادى» دەگەن مازمۇندا جاۋاپ قايتاردى. ياعني، مينيستر سوزىنەن بيلىك بايلانىس ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن دە ءتاريفتى ءوسىرۋدى ءجون سانايتىنى بايقالدى. شىنىمەن دە، بۇگىندە سمارتفونسىز ءىس بىتپەيدى – جۇمىستان باستاپ ەسەپ ايىرىسۋدىڭ بارلىق تۇرلەرى، ءتىپتى جەدەل جاردەم شاقىرۋعا دەيىن ءموبيلدى بايلانىسقا تاۋەلدىمىز.

وسى جاعداي تۇتىنۋشىلاردى تىعىرىققا تىرەيدى: قىمباتتاسا دا بايلانىس قىزمەتىنەن باس تارتا المايسىز، ەرىكسىز كونەسىز. مىنە سوندىقتان بايلانىس اقىسىنىڭ ءوسۋى حالىق تاراپىنان ەرەكشە قارسىلىق تۋعىزادى، تاريفكە ءسال وزگەرىس بولسا جۇرتشىلىق دۇرلىگىپ، الەۋمەتتىك جەلىدە نارازىلىق بىلدىرەدى. تاريف وسسە، قوسىمشا مينۋت كوبەيەدى – ول كىمگە قاجەت؟ باعانى وسىرگەندە وپەراتورلار تۇتىنۋشىعا «جاقسىلىق جاساعانداي» قوسىمشا بونۋس ۇسىنىپ جاتادى: بىردە ينتەرنەت ترافيگىن كوبەيتەدى، بىردە قوڭىراۋ مينۋتتارىن مولايتادى. بىراق وسى قوسىمشا گيگابايتتار مەن مينۋتتار شىنىمەن كەرەك پە، جوق پا؟

باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى بۇل سۇراققا كۇمانمەن قارايدى. ولاردىڭ زەرتتەۋىنشە، كەي جاعدايدا وپەراتورلار تاريف باعاسىن كوتەرەر الدىندا جوسپارعا كىرەتىن مينۋتتار مەن ينتەرنەت كولەمىن ءسال ارتتىرعانىمەن، ول قىزمەت تۇرلەرى تۇتىنۋشىعا اسا قاجەت بولماعان. تۇتىنۋشىلار كوپ پايدالانبايتىن قوسىمشا مينۋتتار مەن گيگابايتتار تەك ماركەتينگتىك قادام رەتىندە قوسىلادى دا، سونىڭ اياسىندا نەگىزگى ابونەنتتىك تولەمدى ەلەۋلى مولشەردە كوتەرىپ جىبەرەدى. مۇنداي تاسىلگە جۇگىنۋ – شىن مانىندە باعانى نەگىزسىز قىمباتتاتۋدى بۇركەمەلەۋدىڭ امالى دەگەن سىن ايتىلۋدا. ءتىپتى اگەنتتىك وسىعان وراي جاڭا ەرەجە ەنگىزگەن: ەندى وپەراتورلار تۇتىنۋشى كەلىسىمىنسىز تاريف جوسپارىنا بىرجاقتى وزگەرىس (مىسالى، مينۋت پەن ترافيكتى ۇلعايتىپ، باعانى ءوسىرۋ) جاساي المايدى. بۇل ەرەجە قابىلداندى، بىراق ونى بايلانىس وپەراتورلارى سوت ارقىلى وزگەرىسسىز قالدىرۋعا تىرىسىپ جاتقان كورىنەدى. اشىعىن ايتقاندا، قازىر كوپشىلىكتىڭ بايلانىستا ەڭ كوپ تۇتىناتىنى – ءموبيلدى ينتەرنەت. ال ءداستۇرلى قوڭىراۋ شالۋ مينۋتتارى بۇرىنعىداي سۇرانىستا ەمەس. تاريف تاڭداۋ كەزىندە تۇتىنۋشىعا نە قاجەت – گيگابايت پا، الدە مينۋت پا – سوعان قاراي شەشىم شىعارادى. مىسالى، بىرەۋ ۇيدە Wi-Fi ۇستايدى، وعان ۇيالى ينتەرنەت اسا ماڭىزدى ەمەس، بىراق جاقىندارىمەن ءجيى سويلەسەدى – ونداي ادامعا مينۋت سانى كوپ تاريف كەرەك. ەندى ءبىرى، كەرىسىنشە، قوڭىراۋدى از سوعادى، ەسەسىنە مەسسەندجەردە وتىرىپ، بەينەجازبا قارايدى – وعان شەكسىز نەمەسە مول گب كەرەك، ال مينۋت پاكەتتەرىنىڭ شەكتەن تىس كوپ بولعانى پايداسىز. وپەراتورلار ۇسىنىپ جۇرگەن ايىنا جۇزدەگەن قوسىمشا مينۋتتاردىڭ باسىم بولىگى، شىنتۋايتىنا كەلگەندە، ورتاشا ابونەنت تۇگىل، بەلسەندى سويلەسەتىن ادامنىڭ وزىنە دە تولىق يگەرىلۋى ەكىتالاي. دەمەك، مينۋتتى كوبەيتۋ كوبىنە تۇتىنۋشى قامى ءۇشىن ەمەس، باعانى وسىرگەندە كوڭىل الدارقاتۋ ءۇشىن جاسالاتىن جارنامالىق قادام عانا.

رەسمي ورگان دا (بقدا) بايلانىس كومپانيالارىنىڭ سوڭعى جىلدارى وسىنداي ايلا-شارعىعا بارعانىن راستاپ وتىر. ناقتى مىسالدار دا جوق ەمەس. 2025 جىلعى جەلتوقساندا «Tele2» كەيبىر ارحيۆتىك تاريفتەردىڭ باعاسىن ~15-18% وسىرەتىنىن حابارلاپ، سونىمەن قاتار پاكەتتەگى ينتەرنەت ترافيك پەن مينۋتتار سانىن كوبەيتكەنى تۋرالى كليەنتتەرگە SMS تاراتتى. ماسەلەن، «Tele2-ءنىڭ» «وسوبو ۆىگودنىي» اتتى جوسپارى بۇرىن 5190 تەڭگە بولسا، جاڭارعان نۇسقاسى 5990 تەڭگەگە شىقتى (باعا 15%-عا ءوسىپ وتىر). ەسەسىنە ايلىق ترافيك 70 گب-تان 85 گب-قا ۇلعايتىلعانى ايتىلعان. تاعى ءبىر جوسپاردا (بۇرىنعى «تو، چتو نادو») ايلىق تولەم 5490-نان 6490 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى – بۇل شامامەن 18% قىمباتتاۋ دەگەن ءسوز. سول تاريفكە بىرنەشە اي بۇرىن عانا 1400 تەڭگە (≈35%) قوسىلعانىن ەسكەرسەك، ءبىر جىل ىشىندەگى جيىنتىق ءوسىم وراسان ەكەنى ايدان انىق. «Beeline» وپەراتورى دا 2026 جىلدىڭ باسىندا ارحيۆتىك «مەگا» توپتامالارىنىڭ قۇنىن ءوسىرىپ جاتىر. مىسالى، «مەگا 1 2023» ءتاريفى 4999 تەڭگەدەن 6199 تەڭگەگە (24%-عا), ال «مەگا Premium» 11999 تەڭگەدەن 15999 تەڭگەگە (33%-عا) قىمباتتايدى دەپ حابارلاندى. كومپانيا مۇنى ققس وسىمىنە جانە تاريف مازمۇنىنا قاراپ ءار جوسپارعا ءارتۇرلى مولشەردە ۇستەمە قوسىلۋىمەن تۇسىندىرەدى.

جاڭا باعامەن كەي پاكەتكە قوسىمشا مۇمكىندىك ەنگىزىلمەك: مىسالى، «مەگا Premium» بۇرىن ءبىر عانا قوسىمشا ءنومىر (وتباسى مۇشەسى) قوسا السا، ەندى ەكى ءنومىر قوسۋعا بولادى. «Kcell/activ» وپەراتورىندا ازىرگە رەسمي قىمباتتاۋ جاريالانبادى، بىراق ولار كەيبىر تاريفتەردىڭ باعاسىن 2027 جىلعا دەيىن كوتەرمەيمىز دەپ ۋادە بەرىپ وتىر (مىسالى، جاقىندا عانا شىعارىلعان «لۋچشە» توپتاماسى). بۇل باسەكەلەستەرىندەگى وسىمنەن ابونەنت جوعالتپاۋ ءۇشىن جاسالعان قادام سياقتى. دەگەنمەن ساراپشىلار ۇيالى بايلانىس نارىعىندا ءۇش وپەراتوردىڭ تاريفتەرى «ءبىر-بىرىنەن اۋماي بارا جاتقانى»، باسەكە فورمالدى سيپاتقا وتكەنىن ايتادى. راسىندا دا، تاڭدايىن دەسەڭىز دە ۇسىناتىن شارتتارى مەن باعاسى ۇقساس تاريفتەر – «بالاما جوق» دەگەن تۇتىنۋشى شاعىمىن تۋدىراتىنى داۋسىز. بۇل ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ باعا ساياساتىنداعى قۇيتىرقى ارەكەتتەرى ەكەنى ايدان انىق.

ۇيالى بايلانىسقا قاتىستى تاعى ءبىر قىزىق قۇبىلىس – «اۆتودوزۆون» دەپ اتالاتىن قىزمەتتىڭ داۋلى تۇستارى. سوڭعى ۋاقىتتا بارشا قازاقستاندىقتار تەلەفونىندا بەيتانىس «قىسقا قوڭىراۋلار» پايدا بولىپ، شاتاستىرىپ جۇرگەنىنە نارازىلىق بىلدىرۋدە. مىسالى، بىرەۋگە قوڭىراۋ شالىپ، ول ادام تۇتقانى كوتەرمەي قالسا، ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە تەلەفونىڭىزدا سول ادام سىزگە قايتا قوڭىراۋ شالعانداي حابارلاما (جاۋاپسىز قوڭىراۋ) شىعا كەلەدى. شىندىعىندا، ول ادام سىزگە تەلەفون سوققان جوق – بۇل جاي وپەراتوردىڭ اۆتوماتتى «حابارشى قوڭىراۋى». مۇنى بىزدە جۇرت «اۆتودوزۆون»، «ميكروۆىزوۆ» (ميكروقوڭىراۋ) نەمەسە «ماياچوك» دەپ اتاپ كەتتى. وسى اۆتودوزۆون – بايلانىس جەلىسىندە كوپتەن بەرى ەنگىزىلىپ، اۆتوماتتى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن فۋنكتسياعا اينالعان. ونىڭ ءمانى: ەگەر ءسىز بىرەۋگە قوڭىراۋ سوقساڭىز، بىراق ول ابونەنت جەلىدە جوق (تەلەفونى ءوشىرۋلى نە بايلانىس اياسىنان تىس) نەمەسە لينيا بوس ەمەس (باسقا قوڭىراۋدا) بولسا، وندا جۇيە سول قوسىلماعان شاقىرۋدى «ەستە ساقتاپ»، كەيىن ابونەنت قولجەتىمدى بولعان ساتتە اۆتوماتتى تۇردە ءسىزدىڭ نومىرىڭىزدەن وعان قايتالاپ قوڭىراۋ سوعادى. بۇل قوڭىراۋ وتە قىسقا بولادى – ادەتتە 1-2 رەت تەلەفوننىڭ شىرىلى ەستىلەدى دە، بايلانىس ۇزىلەدى. ناتيجەسىندە الگى ادام جاۋاپسىز قوڭىراۋلار تىزىمىندە ءسىزدىڭ ءنومىرىڭىزدى كورەدى. بۇل قىزمەت بارلىق وپەراتوردا بار جانە ادەپكىدە قوسىلىپ تۇرادى، وسى قىزمەتكە سوڭعى كەزدەرى ابونەنتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى شاعىم ايتىپ ءجۇر. وپەراتورلاردىڭ ايتۋىنشا، اۆتودوزۆون اقپاراتتىق ماقساتتا، تەگىن ۇسىنىلاتىن سەرۆيس، ياعني ول ءۇشىن بالانستان اقشا الىنبايدى. قازاقستاندىق وپەراتورلار بۇل فۋنكتسيانى وسىدان 10 جىل بۇرىن ءبىر ورتاق جەتكىزۋشى-كومپانيا ارقىلى ىسكە قوسقان ەكەن. ماقساتى – ابونەنتتىڭ ۇنەمى بايلانىستا قالۋىن قامتاماسىز ەتۋ، قاجەتتى ادام جەلىگە شىققان كەزدە حاباردار ەتۋ (ايتالىق، بالاسى نەمەسە جاسى ۇلكەن اتا-انا بايلانىس اياسىنان تىس جەردە بولسا، جەلىگە قوسىلعان بويدا ءبىر بەلگى بەرۋ). «Beeline» كومپانياسى مۇنى «ميكروقوڭىراۋ» دەپ اتايدى جانە ءبىر جاۋاپسىز قوڭىراۋ بويىنشا بىرنەشە  مارتە قىسقا شاقىرۋ جىبەرىلەدى، ال تۇنگى 22:00-دەن تاڭعى 8:00-گە دەيىن مۇنداي ميكروبەلگىلەر مۇلدە جىبەرىلمەيدى دەپ تۇتىنۋشىلاردى سەندىرد. «Tele2/Altel» وپەراتورى دا «اۆتودوزۆون تىم مازاسىز بولماۋى ءتيىس، ونى قالامايتىن ابونەنتتەرگە وشىرۋگە مۇمكىندىك بار» دەگەن تۇرعىدا اقتالىپ ءجۇر. «Kcell» جەلىسىندە بۇل فۋنكتسيانى ءوشىرۋ ءۇشىن ارنايى USSD-كوماندالار قاراستىرىلعان: قوسۋ ءۇشىن – *452#، ال ءوشىرۋ ءۇشىن – 4520# تەرۋ قاجەت. ياعني، ءار وپەراتوردا ميكروكوڭىراۋدى وزىنشە اجىراتۋ جولى بار، بىراق ادەپكىدە بارلىعى قوسۋلى تۇرادى. اۆتودوزۆون تەحنيكالىق تۇرعىدان العاندا ادام فاكتورىنسىز ورىندالادى – جۇيە بەلگىلەنگەن ۋاقىت ارالىعىمەن اۆتوماتتى قايتا تەرەدى. بۇل قوسىمشا «قوڭىراۋلاردىڭ» ابونەنتكە ەشبىر تىكەلەي ماتەريالدىق شىعىنى بولماسا دا، كەي تۇستا تۇتىنۋشىلاردى شاتاستىرىپ، «مينۋتتار ستاتيستيكاسىن» كوبەيتىپ كورسەتۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىك بار. مىسالى، كەيبىر ابونەنتتەر «تەلەفونىما بەلگىسىز قىسقا قوڭىراۋلار كەلە بەرەدى، مەنى بىرەۋ مازالاپ جاتقانداي كورىنەدى» دەپ ويلاپ، ءتىپتى قايتا قوڭىراۋ شالۋ ارقىلى شىعىندالىپ قالۋى مۇمكىن.

الەۋمەتتىك جەلىدەگى تالقىلاۋلاردا «نەگە بۇل قىزمەتتى بىردەن بارلىق ابونەنتكە سوندىرە سالمايدى، قىزىققان ادام ءوزى قوسىپ الاتىنداي ەتسە عوي» دەگەن ۇسىنىستار ايتىلىپ كەلەدى. شىنىمەن، كوپشىلىك «اۆتودوزۆوندى» وزدەرىنىڭ كەلىسىمىنسىز بىردەن قوسىلىپ تۇراتىنىنا نارازى. كەي قولدانۋشىلار «تەلەفوندى ءبىر رەت المادىم ەكەن دەپ، ارتىنشا اۆتوماتتى ميكروزۆونوكتار قويار ەمەس. سونىڭ كەسىرىنەن جاقىندار ءوزارا تۇسىنىسپەۋشىلىك بولىپ جاتادى: «ماعان قوڭىراۋ شالدىڭ با؟ مىنا جاقتا سەنەن جاۋاپسىز قوڭىراۋ تۇر» – «جوق، مەن شالمادىم، مۇمكىن سەن قوڭىراۋ سوقتىڭ با؟» دەگەن سياقتى» دەپ ادامداردىڭ بەرەكەسىن كەتىرۋدە. تاعى بىرەۋ «مىنا فۋنكتسيا قاتتى شارشاتتى: ءبىر سيگنال كەلەدى، تەلەفوندى الىپ قايتا سوقساڭ، ار جاعىنان ۇنسىزدىك، سوسىن تاعى اۆتوماتتى شاقىرۋلار سەرياسى باستالادى – مۇنداي نارسە بولماۋى كەرەك» دەپ اشۋلانادى. ياعني، اۆتودوزۆون كەي جاعدايدى تۇسىنىكسىز كۇيگە جەتكىزىپ، ابونەنتتەردى مازالاپ جۇرگەنى انىق.

مينۋت ستاتيستيكاسىنا كەلسەك، تەوريالىق تۇرعىدا ميكروشاقىرۋلار ابونەنتتىڭ بالانسىنداعى مينۋتتاردى جۇمسامايدى (قوڭىراۋ ءىس جۇزىندە قوسىلمايدى، تەك بەلگى بەرەدى) دەلىنەدى. وپەراتورلار دا «بۇل تەگىن اقپاراتتىق قىزمەت، مينۋت نە بىرلىك اقىسى الىنبايدى» دەپ ناقتى اتاپ وتكەن. دەگەنمەن، اۆتودوزۆوننىڭ قوسالقى اسەرى رەتىندە تۇتىنۋشىلاردىڭ مينۋتتىق پايدالانۋ مىنەز-قۇلقى وزگەرۋى مۇمكىن. مىسالى، جوعارىداعىداي جاعدايلاردا ادامدار شاتاسىپ وزدەرى قايتا-قايتا قوڭىراۋ شالىپ، قولداعى مينۋتتارىن جۇمساپ قويۋى عاجاپ ەمەس. ال كوپ ادام ميكروزۆونوكتان كەلەتىن «سيگنالعا» جاۋاپ رەتىندە ءوزى حابارلاسۋعا تىرىسسا، وپەراتولاردىڭ ورتاشا سويلەسۋ ۇزاقتىعى جونىندەگى كورسەتكىشتەرى ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. بۇل جاعىنان العاندا، اۆتودوزۆوندى قوسۋلى ۇستاۋ – وپەراتورلار ءۇشىن پايدالى، ال كەي پايدالانۋشى ءۇشىن قاجەتسىز فۋنكتسيا دەۋگە بولادى. ابونەنتكە اسەرى: شاتاسۋ مەن سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرەدى.

«قوسىمشا مينۋتتار» مەن اۆتوماتتى ميكروشاقىرۋلار قاراپايىم قولدانۋشىنى شاتاستىرىپ، تاريفتەردىڭ ادىلەتتىلىگىنە كۇمان تۋعىزۋى مۇمكىن بە؟ ساراپشىلار مەن بەلسەندى تۇتىنۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا – ءيا، تۋعىزۋى ابدەن مۇمكىن. الدىمەن، قوسىمشا بەرىلگەن مينۋتتارىن تولىق پايدالانباسا دا، سول ءۇشىن اقشاسىن تولەپ وتىرعان ابونەنت ءوزىن الدانعانداي سەزىنۋى عاجاپ ەمەس. ەكىنشىدەن، بايلانىس ساپاسى بۇرىنعى دەڭگەيدە قالىپ، باعا وسسە، «اقشام قايدا كەتىپ جاتىر؟» دەگەن ورىندى سۇراق تۋادى. وپەراتورلاردىڭ جەلىنى جاڭارتۋعا ينۆەستيتسيا سالدىق دەۋى تۇسىنىكتى، بىراق ونىڭ جەمىسى – مىسالى، قالا ورتالىعىندا ەمەس، الىس اۋىلداعى بازالىق ستانتسيا – قالالىق تۇتىنۋشىعا تىكەلەي سەزىلمەۋى مۇمكىن. دەمەك، ابونەنت تولەگەن اقىنىڭ يگىلىگىن ءوزى كورۋ-كورمەۋى بەلگىسىز، بۇل دا ادىلەتتىك ماسەلەسىن قوزعايدى. اۆتودوزۆون قىزمەتى دە پايدالانۋشىلاردىڭ سەنىمىن ازايتۋى ىقتيمال. جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالداردا ادامدار وسى فۋنكتسيانىڭ بارشاعا بىردەي ءماجبۇرلى تۇردە قوسىلىپ تۇرعانىنا نارازىلىق بىلدىرگەن.

راسىندا، ەگەر بەلگىلى ءبىر سەرۆيستى پايدالانعىڭىز كەلمەسە، بىراق ول ءسىز ءۇشىن «ءۇنسىز كەلىسىممەن» قوسىلىپ، ءسىز سونى ءوشىرۋ ءۇشىن اۋرە بولۋعا ءتيىس بولساڭىز – بۇل تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىعىن بۇزۋ ەمەس پە؟!. مينيسترلىك وكىلدەرى بۇل تۇيتكىلدى مويىندايدى، الايدا قازىرگى زاڭنامادا اۆتودوزۆوندى بارلىق ابونەنتكە بىردەن وشىرۋگە نەگىز جوق ەكەنىن ايتادى. ازىرگە اركىم ءوزى جەكە حابارلاسىپ قانا سوندىرە الادى ء(ار وپەراتوردىڭ call-ورتالىعى نەمەسە ارنايى كومانداسى ارقىلى). بۇل جاۋاپ، ارينە، قولدانۋشىلاردىڭ كوڭىلىن كونشىتپەيدى. قازىرگى زاماندا كليەنتكە ىڭعايسىزدىق تۋدىراتىن تەتىك نەگە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ وتىر دەگەن سۇراق تۋىندايدى. وسى سەكىلدى جايتتار وپەراتورلار مەن ابونەنتتەر اراسىنداعى سەنىمگە سىزات ءتۇسىرىپ، تاريفتىك جوسپارلاردىڭ قۇرىلىمى مەن اشىقتىعىنا كۇمان ۇيالاتۋى مۇمكىن.

مونوپولياعا قارسى ورگاننىڭ دا ءجيى تەكسەرىس جۇرگىزىپ، ءتىپتى ءىس قوزعاۋى – نارىقتا تۇتىنۋشى مۇددەسىنە قايشى ارەكەتتەر بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. قوڭىراۋلارى كەنەتتەن جيىلەپ كەتكەندەي كورىنگەن نەمەسە ەسەپشوتىنداعى مينۋتتارى كوزدى اشىپ-جۇمعانشا تاۋسىلىپ قالعانىن بايقاعان كەز كەلگەن جان مۇنىڭ سەبەبىن ويلانىپ كورەرى ءسوزسىز. بايلانىسقا تولەنگەن اقشا مەن الىنعان قىزمەت كولەمى اراسىنداعى سايكەسسىزدىك بايقالسا، ابونەنتتەر ءبىرىنشى كەزەكتە ءوز وپەراتورلارىنان اشىق ءتۇسىندىرۋدى تالاپ ەتەدى. قۋانىشتىسى، قازىر تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعايتىن زاڭنامالار دا، مەملەكەتتىك قاداعالاۋ ورگاندارى دا بارشىلىق – قاجەت بولسا، سولارعا جۇگىنۋگە بولادى. ەڭ باستىسى، ۇيالى بايلانىس نارىعىنداعى وزگەرىستەر ۇنەمى قوعام نازارىندا ەكەنىن، جانە قانداي دا ءبىر قيسىنسىز ارەكەت جۇرت سىنىنان وتەتىنىن وپەراتورلار دا، سالاعا جاۋاپتى مەكەمەلەر دە ەستەن شىعارماعانى ءجون. بۇل ءارى ساپالى، ءارى ءادىل قىزمەت كورسەتۋگە تالپىنۋعا تۇرتكى بولماق.

قورىتا ايتقاندا، ۇيالى بايلانىس تاريفتەرىنىڭ قىمباتتاۋى – وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار قۇبىلىس، بىراق ونى جۇزەگە اسىرۋ تاسىلدەرى تۇتىنۋشى مۇددەسىن ەسكەرۋدى تالاپ ەتەدى. «قوسىمشا مينۋتتار» شىن مانىندە ابونەنتكە قاجەت بولعاندا عانا ۇسىنىلعانى ابزال، ال اۆتوماتتى ميكروشاقىرۋ سىندى قىزمەتتەر تۇتىنۋشى قالاۋى بويىنشا يكەمدەلۋى ءتيىس. بايلانىس – بۇگىندە جاي قىزمەت ەمەس، ءار ازامات ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزدى ينفراقۇرىلىم. سوندىقتان ونىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ادالدىعى قاشاندا باستى نازاردا قالا بەرمەك.

قۋات قايرانباەۆ،

الماتى قالاسى

Abai.kz