BIRINShI BÓLIM:  Men kórgen Núrpeyisov

EKINShI JÁNE ÝShINShI BÓLIMDER: Men kórgen Núrpeyisov

TÓRTINShI BÓLIM: Men kórgen Núrepeyisov

BESINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

ALTYNShY BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

JETINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

QOR BOLGhAN PUNKTUASIYa

...Jeti tomdy dayyndaugha qúlshyna kirisip kettik. Bes kýn ishinde birinshi tom bettelip boldy. Jeti tomnyng jauapty redaktory ózim bolamyn dep sheshtim. Óitkeni búl kóp tomdyqtyng jauapkershiligi asa zor ekenin tereng týsinemin. Al redaktor etip әdebiyetshi ghalym, filologiya ghylymdarynyng kandidaty Sәlima Qalqabaevany taghayyndadym. Ekeumiz barlyq mәtindi ilese oqityn boldyq. Bir emes, eng myqty degen eki korrektor bekitildi. Olar da ilese oqidy. Grammatikalyq qana emes, punktuasiyalyq qateler de ketpeui kerek. Ózime de, basqagha da qatang talap qoydym.

Taghy bir apta ótkende barlyq týzetuler engizilip, birinshi tom múntazday taza boldy. Qatesiz mәtindi aq qaghazgha bastyryp, avtorgha alyp bardym.

Ábeng ózining jatyn bólmesindegi jazu ýstelinde júmys istep otyr eken. Amandyq súrasqannan keyin:

– Mine, mynau «Kýtken kýnnin» bettelgen núsqasy,– dep romandy qolyna ústattym.

– Kólemdi dýnie bopty ghoy,– dep ol quanyp qaldy. Paraqtardy aqtaryp, asyghys kóz jýgirte bastady. Bir ghajaby, mәtindi kózildiriksiz oqidy eken. Romannyng bas-ayaghyn әpsәtte sholyp shyqty.

– Alghy sóz kerek,– dedim men.– Baspanyng atynan jaz deseniz men dayynmyn. Basqa adamgha jazdyramyn deytin oiynyz bolsa, óz erkiniz.

– Qoya túr! Osy roman turaly eki maqala shyqqan. Biri Mústay Kәrimning «Upornyy talant» degen maqalasy. Kezinde «Liyteraturnaya gazetada» jariyalanghan. Ekinshisi Sheriazdan Eleukenovting «On eki bet roman» degeni. Ekeui de myqty maqala. Sol ekeuin qatar bersek qalay bolady?– dep súrady ol.

– IYә, men Eleukenovting maqalasyn oqydym. «Alghy sóz ornyna» dep qysqartyp beruge bolady. Ony Sheriazdan aghadan alarmyn. Mústay Kәrimning maqalasyn qaydan tabamyz?

– Naghimagha aitsang tauyp beredi. Súrap kórshi.

Men tómengi qabattaghy kitaphana-kabiynette otyrghan Naghima apaygha baryp, atalghan maqalany tauyp beruin ótindim. Ol sarghayyp, shang basqan gazet bumalaryn aqtarystyryp qarady da sonyng ishinen «Liyteraturnaya gazetanyn» 1984 jylghy bir nómirin suyryp aldy.

– Mine, tabyldy! Kólemdi maqala eken,– dep gazetti maghan úsyndy.

Sol jerde otyra qalyp, tapjylmay oqyp shyqtym. Bizding maqsatymyzgha jarap túr. Gazetti qolyma alyp, jogharghy qabatqa kóterildim.

– Mústaydyng maqalasyn taptyq. Jaqsy maqala eken. Biraq qazaq tiline audaru kerek siyaqty,– dedim Ábene kórsetip.

– Joq. Audaru qajet emes. Dәl osy kýiinde, orys tilinde bere ber. Júrt týsinedi,– dedi qariya.

– Ol qalay bolady? Biri qazaqsha, biri oryssha bolyp, ala-qúlalyqqa soqtyrmay ma? Meninshe, qazaq tiline audarghan dúrys.

– Kerek emes dedim ghoy saghan! Mústaydy kim dәl audarady? Onanda óz sózin sol qalpynda ber. Boldy!– dep qariya kesip aitty.

– Jaraydy. Sizben kelisip alatyn taghy bir mәsele bar,– dedim men onyng núry tayghan kózine qarap.

– O ne?

– Korrektorlar sizding punktuasiyanyzgha qayran qalyp jatyr. Sóilem ishiinde ýiip-tógip, nýkteli ýtirdi qoya beredi ekensiz. Qajeti bar ma, joq pa, qaramaysyz. Grammatikanyng óz normalary men zandylyqtary bar. Qalaghan jerinizge oiynyzgha kelgen tynys belgisin qoya beruge bolmaydy ghoy. Salalas qúrmalas sóilem bar, sabaqtas qúrmalas sóilem bar. Kóbi bytysyp ketipti.

– Kәni? Kórsetshi ózin. Qay jerde kәte deysin?– dep aldynda jatqan taza betterdi qaray bastady. Men sózim dәleldi bolu ýshin «Kýtken kýnnin» kitabyn ala kelgem.

– Ol taza betterden qaramanyz. Biz bәrin tildik zandylyqqa say týzetip qoydyq. Myna kitaptan kórseteyin,– dep portfelimnen kitapty shyghardym. Biraz betterin paraqtap, artyq qoyylghan nýkteli ýtirler men jii qaytalanghan sózderdi kórsetip berdim.– Mysaly, myna abzasty qaranyz: «Osy tolqu ýstinde taghy bir súmdyq esine týsti; búl jolgha ózining eshkimnen rúqsat almay ketip baratqany esine týsip edi; búnysyn tipti súmdyq kórip; shoshyp qaldy. Ol osy arada keyin qaytqysy kelip; kónili qobaljyp ketti; sol kezde dәl qasynan:

– Au, jirlyash,– degen tanys dauys shyqty». – Osy jerdegi nýkteli ýtirding birazy artyq. «Esine týsti» degen sóz qatar túrghan eki sóilemde birdey qaytalanady. Jәne múnday qatelikter әr bette órip jýr. Siz siyaqty jazushygha búl ýlken әbestik emes pe?

Ol ýndemey tyndap otyrdy da:

– Áy, men sauatsyz adammyn,– dep saldy.– Bizdi mektepte qaybir jetistirip oqytty deysin. Sondyqtan tynys belgisin kónilim qalaghan jerge qoyam. Jәne sonym dúrys siyaqty. Sender mening ýtir, nýkteme tiyisushi bolmandar. Voobshe tiyispender! Ózimdiki dúrys,– dedi baladay búrtiyp.

– Olay bolmaydy ghoy,– dedim men kýlip,– Árkim óz bilgeninshe siltey berse tilde, tildik normada qanday qasiyet qalady?

– Basqandy bilmeymin, mening óz normam bar. Óz tәrtibim bar. Sondyqtan tiyispender!

– Biz bәrin retke keltire bastadyq. Óte sauatty korrektorlar júmys istep jatyr. Ókinbeysiz,– dedim men batylyraq sóilep.

– Ókinemin demeymin. Biraq mening ýtirime de tiyisushi bolmandar! Men onyng bәrin sózding yrghaghyna qaray qoyghanmyn. Kәdimgi muzykanyng notasyndaghy tanbalar siyaqty. Jazyp otyrghanda qalay muzykamen ýndes keledi, solay qoyylady. Sen myna romandy maghan qaldyryp ket. Bir qarap shyghayyn. Ne týzettinder eken...Kóreyin...

– Sol ýshin әkeldim ghoy. Bir qarap beriniz. Eskertpeniz bolsa aitarsyz.

– Bәri maqúl ghoy, jayghasyp otyrshy, saghan bir әngime aitayyn,– dedi ol bar denesimen maghan búrylyp. Men tyndaugha ynghaylanyp, qasyna jaqyndau otyrdym.– Mening atam Núrpeyis eki saylauda bolys bolyp saylanghan. Ózi meshit ústaghan adam. Yqpalynda biraz auyl bolghan. Keyin ómirden ótti. Auyldar da toz-toz bolyp, azayyp ketti. Biz Belarannyng astynda otyramyz, bir túmsyghy tenizge kirip túr. Sodan 5-6 shaqyrymda Kólqora degen jer boldy. Núrpeyisting qyzy Saghira apamnyng semiyasy Kólqorada túrady. Meni oqugha sonda apardy. Biz oqityn mektep joq, 1931 jyly bolu kerek. 1-2 shaqyrymday jerde Zәt degenning bir bólme ýii bar. Auyl sovet Zәtting ýiin jaldaghan, sonda oqimyz. 11-12 bala ghoy deymin. Keyde әieli aldymyzdan shyghyp: «Balalar, býgin oqu bolmaydy, ýiding qojayyny auyryp jatyr» deydi, ketip qalamyz. Keyde: «Balalar, býgin oqu bolmaydy, ýide kisiler bar» deydi, taghy ketip qalamyz. Sabaq bir kýn bolsa, eki kýn bolmaydy. Jerde alashanyng ýstinde otyramyz. Shaydyng ýlken jәshigi bolatyn, faner taqtaydyng bir beti – taqtamyz. Sosyn bor, shýberek bar. Oqytushymyz – Aqerke degen qyz. Ádemi qyz, sol ónirdegi aituly súlu bolatyn. Yanvari aiynda әjem, Núrpeyisting әieli qaytys boldy. Núrpeyis bayaghyda qaytys bolghan. Men tughanda әjem «búl – Núrpeyisting kenje balasy» dep bauyryna basqan. Men óz sheshemdi moyyndagham joq. Ájemning tәrbiyesinde, Núrpeyisting kenjesi bolyp óstim. «Ájeng qaytys boldy» dep meni Belarangha alyp ketti. Sonan oqugha barghanym joq. Kelesi jyly meni mektepke aparghanda ekinshi synypqa týsirdi. Búghan da meni kýzdi, qysty ótkizip, kóktemning basynda apardy. Sosyn ýshinshini Qúlandyda oqydym. Sol jerde alfavitti tolyq tanydym. Áripterdi ýshinshi klasta ghana mengerdim. Búl jaqtan kóktemde ketip qaldym, auylgha bardym. Tórtinshini Kókaral degen auylda, Lenin kolhozynda oqydym.

1934 jyly martta bizding ýy Shalqargha kóshti. Shalqardyng mektebine qaytadan 4-klasqa apardy. Mening oquym sonday it talaghanday, sosyn 5-shi klastan bastap dúrys oqydym, grammatika degendi bilgenim joq, óitkeni ótkenimiz joq. 5-klasta qazaq tili, orys tilinen kýzgi jazbasha syngha qaldym. Esh uaqytta tapsyra almaytynymdy bilip, oqu bastalghanda «Pioner» degen qayyqpen Aralgha kelip týstim. Aralda Shevchenko atyndaghy orta mektep bar, soghan bardym. Zavuchy úzyn boyly, aqqúba súlusha jigit eken, sol kisige ótirik aityp:

– Aghay, men Shalqarda 5-ten 6-gha kóship edim, – dedim.

– Kuәliging qayda?

– Men Balyq kolhozynan kele jatyrmyn, keyin Shalqargha baryp әkelem.

– «A» klasyna bar, – dedi. Eki klass eken, «A» jәne «B». Kelesi jyly jetinshini Shalqarda oqydym. Mening әlgi sauatsyz bolyp jýrgenim sodan. Men ýshin B jәne V әli kýnge deyin sol, әli sauatsyzbyn. Osylay oqydyq.

– Oqudy qyryp tastapsyz ghoy... Qansha mektepte oqyghansyz?– dedim kýlip.

– Áyteuir Shalqardyng mektebin bitirdim ghoy. Bes-altau bolar... Olardy mektep dep te aitu qiyn. Sodan sauatsyz kýiimde kettim ghoy...

– Áripti kesh tanysanyz, jazushy bolu oiynyzgha qay kezde keldi?

– Men 10-shy oqyp jýrip, «povesti jazam» dedim. Ýlken buhgalterskiy dәpter boldy, soghan Bataqtyng Sarysy jóninde povesti jazdym. Áskerden kelsem 10-shyny bitirgen attestatym, janaghy jazghanym, bәri joq. Men quandym, balalyq shytpay edi. Álgi auyl sovetke hatshy bolatyn әkemning teteles inisi, esimde 1938 ne 1939 jyly jazghy kanikulda kelgem, men kókemdi, ol meni jaqsy kóretin. Ekeumiz atpen ketip baramyz. Qoltyghynda terlik toqym, qolynda jýgen, qasynda men kele jatyrmyn. Maghan «Al bala, endi sen de biraz oqyp tastadyn. Kóp úzamay 10-shyny bitiresin. Anau senen 3-4 jas ýlken Júmaghaliyding Bayazy 10-shyny bitirip, Aralda Rybgostreste otdel kadr bolyp istep jýr, sen kim bolasyn?» dedi. Úyalshaq bolatynmyn, qyzaryp kettim. «Jazushy bolam» dedim. Ol ýndemedi. Songhy klastan bastap jazushy boludy armandadym.

– Ádette, әdebiyetke bet búratyn adamdar shaghyn maqala, ólen, әngime jazyp bastaushy edi, siz birden povestke qúlash úrypsyz ghoy. Keyin de ónkey roman jazdynyz. «Jyghylsang nardan jyghyl» dediniz be?

– Mening oilarym povestke simaytyn. Ángimege qalay siyady? Oqighalardyng arghy-bergi jaghyn týgendesem, qiyangha shauyp, alystap ketemin. Sony qualap jaza beremin. Týbinde birneshe kitaptan túratyn roman bolyp shyghady.

Osy kezde qaydan jýrgeni belgisiz, biz otyrghan bólmege jazushy Serik Bayqonov kirip keldi. Ol:

– Assalaumaghaleykum, qariya!– dep Ábene búryn qol úsyndy. Men de qol berip, amandastym. Oryndyq alyp, qasymyzgha otyrdy.– Aqsaqalgha sәlem bere kelip edim. Shamaly júmysym bar,– dedi qarlyqqan dauyspen. Ábeng oghan antaryla qarap, alakózdene qaldy. «Kel, otyr» dep te aitqan joq.

– Sen naghyp jýrsin? Áy, «Songhy paryzdyn» 23 beti qayda?– dep dýrse qoya berdi. Kelmey jatyp janalghyshtay jaghadan alghan әreketine týsinbey qalghan Bayqonov iyghyn qiqang etkizip:

– Ne aityp otyrsyz? Qanday 23 bet?– dedi tandana týsip.

– Qanday?.. Qanday?.. Maygha pisken nanday! «Sonday da bir týn bolghannyn» 23 betin qayda qúrttyn? Mashinkagha bastyryp beremin dep jýrip, jiyendik jasapsyn, úrlap alypsyn... Myna kitapta sol better joq,– dep ýstel ýstinde jatqan «Songhy paryzdyn» ekinshi kitabyn qolyna aldy,– Baspadan shyqqan song oqyp kóreyin dep qarap edim, tútas 23 beti joq. Múny qalay basqan? Senen basqa eshkim alghan joq ony.

– Ant úrsyn! Mende onday oy bolghan emes. Baspadan qatelik ketken shyghar?– dep Serik agha tyz-tyz etti.

– Baspadan ketpegen. Men olardan súradym. Baspagha osylay tapsyrghan dedi. Sen ghoy tapsyrghan. Demek sen aldyng ony. Moyynda janyng barda!– Aqsaqal ashugha bulyghyp, aqyra bastady.

– Sizding 23 betinizdi men ne isteymin? Kerek bolsa onday nәrseni ózim de jazyp alam. Qoysanyzshy, qaydaghy joqty aitpay,– dey berip edi, kenet Ábe әntek qimyldap, júlqyna túrdy. Qasynda sýienetin tayaghy túrghan. Kózdi ashyp-júmghansha mening tóbemnen ysyldap ótken ala tayaq Sekenning jon arqasynan sart etti.

– Ói, esiniz dúrys pa ózi!?– dep ol qoldarymen basyn qalqalaghan kýii otyrghan ornynan yrshyp ketti. Men de týregeldim. Aqsaqal dir-dir etedi. Auany osqylay tilgilegen tayaghyn taghy bir-eki ret siltep ýlgerdi.

– Ýistip jýrgenshe óle ketpeysing be? Bireuding jazghanyn úrlap...– dep qalsh-qalsh etti. Bayqonov ýlken jigermen sabyr saqtap:

– Bolmaytyndy aitpasanyzshy, qariya! Býgin jynynyz qozyp otyr eken. Ángimemiz jaraspas. Keyin kelemin. Qoy, men qaytayyn,– dep kýldi de qoydy.

– Toqta! Endi eshqayda da ketpeysin! Men tap qazir polisiya shaqyryp, seni qamatamyn! Kuә bar. Mening shygharmamdy úrlaghanyng ýshin jauap beresin!– dep aighaylady shal.

– Sen qalasyng ba?– dedi Serik agha maghan qarap.

– Qaytamyn. Myna kisining jyny basylghan song kelermin,– dedim men de ketuge ynghaylanyp.– Ábe, sabyr etiniz. Siz býgin jaqsylap demalynyz. Qajet bolsam, maghan zvondarsyz. Ózim kelemin. Al endi, ashuynyzdy basyp, sabyrgha keliniz,– dep júbatqan boldym. Biz baspaldaqpen týsip bara jatqanda ol artymyzdan aighaylap:

– Áy, Serik! 23 betti erteng alyp keletin bol! Áytpese kózine kók shybyn ýimeletemin!– dep jatty.

Ýiden shyqqan song Serik agha:

– Kóliging bar ma?– dep súrady.

– IYә, bar ghoy.

– Meni qalagha deyin ala ket. Avtobuspen kelip edim.

– Áriyne. Jetkizip salamyn, agha.

Mashinagha otyrghan song Sekennen ne ýshin kelgenin súradym.

– Kópten kelmep edim,– dedi ol,– Ministrlik «Alyp pen qalypty» baspagha tapsyrypty. Sony aityp quantayyn, bir jaghy ózining jaghdayyn bilip qaytayyn degem. Kórding ghoy... ne bolghanyn.

– Tayaq jeu ýshin kelgendey boldynyz -au.

– Búl birinshi ret emes. Shaldyng talay tayaghyn jedik qoy,– dedi kýlip,– Búryn meni araq ishting dep sabaytyn. Ákemdey kisi bolghan song ýnemi ýndemey qútylatynmyn. Sodan mening ýndemeytinimdi bilip, qútyryp alghan. Tittey nәrsege tayaghyn ala jýgiredi. Endi mynausy ne? Qanday 23 bet? Álde, shal aljydy ma?

– Ol jaghy da bar-au. 95 jas degen onay emes qoy. Bir aitqanyn qaytalap aita beredi. Biraq, adamdardyng esiminen janylmaydy. Oqighany da dәl retimen aitady. Siz oilanyp kórsenizshi. 23 bet qayda ketui mýmkin? Ol beker súramaytyn shyghar?

– Joq, deymin. Men ony qaytemin? Keregi ne maghan? Búl mening oiyma kirip-shyqpaghan nәrse. Shaldy týsinbedim. Múnysy qyp-qyzyl jala ghoy,– dep Sekeng kýiip-pisti.

Ertesine Ábeng meni shaqyryp aldy. Ýiine bardym. Sergek kórindi. Keshe qaldyrghan «Kýtken kýn» romanyn qan josa etip syzyp tastapty.

– Búl tomdy týzetpeymin degen ediniz ghoy. Nege sonsha syzdynyz?– dedim kýiinip.

– Kózim kórip túrghan son, kәiteyin... Bәri su! Orystar múndaydy «jiyr» deydi. Biraz mayyn sylyp alyp tastadym. Endi dúrys boldy. Sosyn, mening tynys belgilerimning bәrin ornyna qayta qoyyndar. Týgel sypyryp tastapsyndar. Onday bolmaydy. Men onyng bәrin qajet bolghan song qoygham.

– Olardy artyq bolghan song alyp tastadyq qoy. Qate esepti. Korrektorlar erigip otyr ma? Kóz mayyn tauysyp, oqyp jatyr. Olardyng da enbegin baghalasanyzshy. Grammatikalyq normalardy saqtau kerek. Bәrimiz sol tәrtipke baghynamyz,– dedim men nyghyrlay sóilep.

– Mening óz normam bar dedim ghoy saghan! Bәrin ornyna qaytyp qoyyndar! Basqa eshtene bilmeymin!– dep qariya qisaya tartty. Sol betinen qaytpaytynyn bayqadym da:

– Olay bolsa, әr tomnyng artyna eskertu jazyp qoyamyn. «ESKERTU: Avtordyng ótinishi boyynsha barlyq tomdarda jazushynyng ózindik sóz qoldanu stiyli men punktuasiyalyq tanbalau erekshelikteri saqtaldy» dep. Júrt myna baspanyng mamandary sauatsyz eken dep jýrmesin. Barlyq qatenizdi óz moynynyzgha alasyz ba?

– Birinshiden, men ony qate dep sanamaymyn. Ekinshiden, mening shygharmalarymdy júrt tynys belgi ýshin oqymaydy. Eng bastysy tildik suret, sujet pen kompozisiya. Odan da jogharysy iydeya. Sol aman bolsa boldy.

– Jaqsy, agha. Solay keliseyik. Sizding qateleriniz ózinizding arynyzda bolsyn! Ministrliktegilerge ózim týsindirermin,– dedim. Osylay qol alysyp, kelistik.

(Jalghasy bar)

Temirghaly Kópbay

Abai.kz