IQ reytingi boyynsha 80-shi oryngha týstik.  Ótken jyldary 60-shy oryndarda edik. Biyl Ózbekstan 75-orynda túr. Birinshi bolyp Ontýstik Koreya túr, ekinshi orynda Qytay jәne t.t. Biz nege artqa sheginip baramyz?

Mening oiym bylay:

– Bizdi qoghamdy jaylap alghan korrupsiya mektepte de kórinis tapty ‑ ol bilim sapasyna keri әserin tiygizdi. Mәselen, bizdegi «auyspaly biyliktin» bolmauy mektep diyrektorlarynyng ondaghan jyldar ornynan qozghalmastan otyruyna, sóitip diyrektordyng mektepti ózining shaghyn biznes kózine ainaldyruyna mýmkindik berdi: múghalimder men qyzmetkerlerdi júmysqa alu tamyr‑tanystyq, kóbine astyrtyn para beru arqyly jýzege asty. Múghalimderding sanattyly men mekteptegi tәrbie men bilim sapasy ekinshi qatargha syrghydy;.

– Jogharghy synyp oqushylaryn tek testileu jýiesine ghana dayyndau – oqushy bozbala jastardy uniyversaldy‑syny oilau qabiletinen ajyratty. Testke dayyndalu syrtqy formasy jaghynan ensiklopediyalyq bilim bolyp kórinui mýmkin. Alayda, oqushylar tútas әlemning uniyversaldy baylanysy jaghynan bilimderi osal bola týsti, oqushynyng oilau qabileti jan-jaqtylyq qabiletten ajyrady;

– Elimizde kóp salaly óndiristerding bolmauy - ghylym men bilimge degen ótkir qajettilikti tudyrmady. Shiykizat óndirisi shet eldik kómpaniyalar ýlesinde bolghandyqtan, ol kompaniyalar ghylymy inovasiya importyna ghana kónil bóldi. Otandyq ghylymgha tapsyrys eng tómengi dengeyge týsip ketti;

– Akademiyalar jabyldy. Sol sebepti, akademiyalyq ghylymy tapsyrystar elding ekonomikalyq, industriyalyq, ghylymiy-tehnikalyq damuyna emes, jekelegen «ghylymy avtoriytetterdin» qajettigi men mýmkindigine say qúryldy – ghylym emes, «qarjyny iygeru» manyzdy boldy. Áriyne, ol jerde de klandyq sybaylastyq ornady. Ghalymdardyng IQ dengeyi manyzdy bolmay qaldy.

– Soghan qaramastan, jeke mektepterden jekelegen daryndy balalar shyghyp otyrdy. Olar Halyqaralyq ghylymy olimpiadalarda jenedi, biraq olardyng enbegi baghalanbady. Jenimpazdar Qazaqstangha ataq әperdi, alayda olardyng bilimin Qazaqstanda jalghastyru mýmkin emes edi. Daryndy balalar әlemning týkpir‑týkpirindegi ýzdik oqu oryndaryna oqugha attanyp jatty. Kópshiligi oqu bitirgen song elge qaytpay qaldy da!;

– Shyn mәnisinde, qoghamda ghylym-bilim qúndylyghy qalyptasa almady. Óitkeni, ghylymdy ómirining mәni dep úqqan daryndy balalar – ghylym drayverlerining baghyty shet elge búrylyp ketken bolatyn;

– Osynyng әserinen qoghamdyq sanada, últtyq intellektualdyq óriste vakuum payda bolyp, ghylymy sananyng oryn diny dogmalar basa bastady. Al, ghylymdy qajet etushi elimizdegi burjuaziya ókilderining bar «jetistigi» meshitter salumen jalghasyp jatty. Qazaqstan az uaqytta býkil Ortalyq Aziya elderining arasyndaghy eng meshiti kóp elge ainalyp shyqty. Tipten, osy kórsetkish boyynsha biz Aughanstangha jetip qaldyq deuge bolady. (Mysaly, Qazaqstanda shamamen 7 300 adamgha 1 meshitten keledi eken. (2 888 meshit, halyq sany 21 086 000 adam). Al, Aughanstanda 3 800 adamgha bir meshitten keledi. Endi az uaqyttan song biz osy kórsetkish boyynsha aughandarmen tenesuimiz әbden mýmkin, sebebi, «meshit salu» qarqyny әli de óte joghary. Ony «sadaqa súrau» jiyiliginen bayqaugha bolady. Sóitip, bizding qoghamda din qarjylyq irgesi qalanghan institutqa ainaldy. Ol nebir daryndy, bolashaqta ghalym bolatynday balalardy jútyp jatyr...

– Ghylym men bilim - jekelegen «otbasylyq qúndylyq» dengeyinen joghary kóterile almay jatyr. Bizding halyq óz taghdyryna qatysty kóptegen salalarda samarqaulyq ne boykýiezdik tanytudan tanbay keledi. Ghylymda da sol jaghday oryn aluda. Áriyne, ol búrynnan kele jatqan bodandyq‑ezgilik jaghdaydyng jalghasy. Sodan bolar, kópshilik din tәrbiyesin moyyndap, "kýnәlisin" degen búghympazdyqqa layyqty toytarys bere almay keledi. Jәne, halyqty onday jaghdaygha jetkizuge  búrynghy avtoritarlyq jýie de mýddeli bolghany ras;

– Bizding qogham sanasy, keyde ghylymy oidyng ózi de «búghu bar, jasampazdyq joq» deytin jabyq sana formatynda qala beruge beyim. Ókinishke oray, biz filosofiyada da baghytqa bet aldyq...

Mine, endi ghana, myna alasapyran әlemde «osy jaghdaydy qalay retteymiz» degen qoghamnyn, arakidik biylikting ózining de «janayqayy» qazir óte qatty estile bastady... Soghan say tiyisti sharalar men qadamdar qolgha alynuda. Juyrda ghana ministr Júldyz Sýleymenova mektep diyrektorlaryn rotasiyalap otyru mәselesin sheshti. Endi attestasiyalau, júmysqa qabyldau erejelerin ózgertuge kýsh saluda. Mektepter de búrynghy imamdardyng ornyna, endi ghylym men bilim, óner salasy ókilderimen kezdesuler úiymdastyrudy qolgha ala bastapty... Keshteu bastadyq, әriyne, biraq, әli de kesh emes der edim. Nege deseniz, kýne keshe ghana 9‑synypta oqityn qazaqtyng qyzy AQShtaghy әlemdik ghylymy sayysta ýzdik bolyp jatyr eken – quanyshty habar!

IYә, múny erterek bastaghan Ózbekstan biylghy reytingte bizdi basyp ozuy da sol sebepti me deymin... Áriyne, qyzyghamyz, biraq, qyzghanbaymyz – «ózbek óz agham». Óitkeni, Ózbekstan dәstýrli týrde ózining jenil ónerkisibin saqtap qaldy, shiykizat kózi sanalatyn auyldaryn da saqtady. Endi, býginde halyq sany ósuine baylanysty, óndiristing neshe bir salalaryn damytugha bet búrdy. Al, búl – ghylym men bilimge degen súranystyng qaynar kózi! Mәsele osynda, bola bersin ‑ shapaghaty bizge de tiyedi onyn!

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai.kz