IQ رەيتينگى بويىنشا 80-ءشى ورىنعا تۇستىك.  وتكەن جىلدارى 60-شى ورىنداردا ەدىك. بيىل وزبەكستان 75-ورىندا تۇر. ءبىرىنشى بولىپ وڭتۇستىك كورەيا تۇر، ەكىنشى ورىندا قىتاي جانە ت.ت. ءبىز نەگە ارتقا شەگىنىپ بارامىز؟

مەنىڭ ويىم بىلاي:

– ءبىزدى قوعامدى جايلاپ العان كوررۋپتسيا مەكتەپتە دە كورىنىس تاپتى ‑ ول ءبىلىم ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. ماسەلەن، بىزدەگى «اۋىسپالى بيلىكتىڭ» بولماۋى مەكتەپ ديرەكتورلارىنىڭ ونداعان جىلدار ورنىنان قوزعالماستان وتىرۋىنا، ءسويتىپ ديرەكتوردىڭ مەكتەپتى ءوزىنىڭ شاعىن بيزنەس كوزىنە اينالدىرۋىنا مۇمكىندىك بەردى: مۇعالىمدەر مەن قىزمەتكەرلەردى جۇمىسقا الۋ تامىر‑تانىستىق، كوبىنە استىرتىن پارا بەرۋ ارقىلى جۇزەگە استى. مۇعالىمدەردىڭ ساناتتىلى مەن مەكتەپتەگى تاربيە مەن ءبىلىم ساپاسى ەكىنشى قاتارعا سىرعىدى;.

– جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارىن تەك تەستىلەۋ جۇيەسىنە عانا دايىنداۋ – وقۋشى بوزبالا جاستاردى ۋنيۆەرسالدى‑سىني ويلاۋ قابىلەتىنەن اجىراتتى. تەستكە دايىندالۋ سىرتقى فورماسى جاعىنان ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. الايدا، وقۋشىلار تۇتاس الەمنىڭ ۋنيۆەرسالدى بايلانىسى جاعىنان بىلىمدەرى وسال بولا ءتۇستى، وقۋشىنىڭ ويلاۋ قابىلەتى جان-جاقتىلىق قابىلەتتەن اجىرادى;

– ەلىمىزدە كوپ سالالى وندىرىستەردىڭ بولماۋى - عىلىم مەن بىلىمگە دەگەن وتكىر قاجەتتىلىكتى تۋدىرمادى. شيكىزات ءوندىرىسى شەت ەلدىك كومپانيالار ۇلەسىندە بولعاندىقتان، ول كومپانيالار عىلىمي ينوۆاتسيا يمپورتىنا عانا كوڭىل ءبولدى. وتاندىق عىلىمعا تاپسىرىس ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە ءتۇسىپ كەتتى;

– اكادەميالار جابىلدى. سول سەبەپتى، اكادەميالىق عىلىمي تاپسىرىستار ەلدىڭ ەكونوميكالىق، يندۋستريالىق، عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋىنا ەمەس، جەكەلەگەن «عىلىمي اۆتوريتەتتەردىڭ» قاجەتتىگى مەن مۇمكىندىگىنە ساي قۇرىلدى – عىلىم ەمەس، «قارجىنى يگەرۋ» ماڭىزدى بولدى. ارينە، ول جەردە دە كلاندىق سىبايلاستىق ورنادى. عالىمداردىڭ IQ دەڭگەيى ماڭىزدى بولماي قالدى.

– سوعان قاراماستان، جەكە مەكتەپتەردەن جەكەلەگەن دارىندى بالالار شىعىپ وتىردى. ولار حالىقارالىق عىلىمي وليمپيادالاردا جەڭەدى، بىراق ولاردىڭ ەڭبەگى باعالانبادى. جەڭىمپازدار قازاقستانعا اتاق اپەردى، الايدا ولاردىڭ ءبىلىمىن قازاقستاندا جالعاستىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. دارىندى بالالار الەمنىڭ تۇكپىر‑تۇكپىرىندەگى ۇزدىك وقۋ ورىندارىنا وقۋعا اتتانىپ جاتتى. كوپشىلىگى وقۋ بىتىرگەن سوڭ ەلگە قايتپاي قالدى دا!;

– شىن مانىسىندە، قوعامدا عىلىم-ءبىلىم قۇندىلىعى قالىپتاسا المادى. ويتكەنى، عىلىمدى ءومىرىنىڭ ءمانى دەپ ۇققان دارىندى بالالار – عىلىم درايۆەرلەرىنىڭ باعىتى شەت ەلگە بۇرىلىپ كەتكەن بولاتىن;

– وسىنىڭ اسەرىنەن قوعامدىق سانادا، ۇلتتىق ينتەللەكتۋالدىق ورىستە ۆاكۋم پايدا بولىپ، عىلىمي سانانىڭ ورىن ءدىني دوگمالار باسا باستادى. ال، عىلىمدى قاجەت ەتۋشى ەلىمىزدەگى بۋرجۋازيا وكىلدەرىنىڭ بار «جەتىستىگى» مەشىتتەر سالۋمەن جالعاسىپ جاتتى. قازاقستان از ۋاقىتتا بۇكىل ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ەڭ مەشىتى كوپ ەلگە اينالىپ شىقتى. تىپتەن، وسى كورسەتكىش بويىنشا ءبىز اۋعانستانعا جەتىپ قالدىق دەۋگە بولادى. (مىسالى، قازاقستاندا شامامەن 7 300 ادامعا 1 مەشىتتەن كەلەدى ەكەن. (2 888 مەشىت، حالىق سانى 21 086 000 ادام). ال، اۋعانستاندا 3 800 ادامعا ءبىر مەشىتتەن كەلەدى. ەندى از ۋاقىتتان سوڭ ءبىز وسى كورسەتكىش بويىنشا اۋعاندارمەن تەڭەسۋىمىز ابدەن مۇمكىن، سەبەبى، «مەشىت سالۋ» قارقىنى ءالى دە وتە جوعارى. ونى «ساداقا سۇراۋ» جيىلىگىنەن بايقاۋعا بولادى. ءسويتىپ، ءبىزدىڭ قوعامدا ءدىن قارجىلىق ىرگەسى قالانعان ينستيتۋتقا اينالدى. ول نەبىر دارىندى، بولاشاقتا عالىم بولاتىنداي بالالاردى جۇتىپ جاتىر...

– عىلىم مەن ءبىلىم - جەكەلەگەن «وتباسىلىق قۇندىلىق» دەڭگەيىنەن جوعارى كوتەرىلە الماي جاتىر. ءبىزدىڭ حالىق ءوز تاعدىرىنا قاتىستى كوپتەگەن سالالاردا سامارقاۋلىق نە بويكۇيەزدىك تانىتۋدان تانباي كەلەدى. عىلىمدا دا سول جاعداي ورىن الۋدا. ارينە، ول بۇرىننان كەلە جاتقان بوداندىق‑ەزگىلىك جاعدايدىڭ جالعاسى. سودان بولار، كوپشىلىك ءدىن تاربيەسىن مويىنداپ، "كۇنالىسىڭ" دەگەن بۇعىمپازدىققا لايىقتى تويتارىس بەرە الماي كەلەدى. جانە، حالىقتى ونداي جاعدايعا جەتكىزۋگە  بۇرىنعى اۆتوريتارلىق جۇيە دە مۇددەلى بولعانى راس;

– ءبىزدىڭ قوعام ساناسى، كەيدە عىلىمي ويدىڭ ءوزى دە «بۇعۋ بار، جاسامپازدىق جوق» دەيتىن جابىق سانا فورماتىندا قالا بەرۋگە بەيىم. وكىنىشكە وراي، ءبىز فيلوسوفيادا دا باعىتقا بەت الدىق...

مىنە، ەندى عانا، مىنا الاساپىران الەمدە «وسى جاعدايدى قالاي رەتتەيمىز» دەگەن قوعامنىڭ، اراكىدىك بيلىكتىڭ ءوزىنىڭ دە «جانايقايى» قازىر وتە قاتتى ەستىلە باستادى... سوعان ساي ءتيىستى شارالار مەن قادامدار قولعا الىنۋدا. جۋىردا عانا مينيستر جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا مەكتەپ ديرەكتورلارىن روتاتسيالاپ وتىرۋ ماسەلەسىن شەشتى. ەندى اتتەستاتسيالاۋ، جۇمىسقا قابىلداۋ ەرەجەلەرىن وزگەرتۋگە كۇش سالۋدا. مەكتەپتەر دە بۇرىنعى يمامداردىڭ ورنىنا، ەندى عىلىم مەن ءبىلىم، ونەر سالاسى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋدى قولعا الا باستاپتى... كەشتەۋ باستادىق، ارينە، بىراق، ءالى دە كەش ەمەس دەر ەدىم. نەگە دەسەڭىز، كۇنە كەشە عانا 9‑سىنىپتا وقيتىن قازاقتىڭ قىزى اقشتاعى الەمدىك عىلىمي سايىستا ۇزدىك بولىپ جاتىر ەكەن – قۋانىشتى حابار!

ءيا، مۇنى ەرتەرەك باستاعان وزبەكستان بيىلعى رەيتينگتە ءبىزدى باسىپ وزۋى دا سول سەبەپتى مە دەيمىن... ارينە، قىزىعامىز، بىراق، قىزعانبايمىز – «وزبەك ءوز اعام». ويتكەنى، وزبەكستان ءداستۇرلى تۇردە ءوزىنىڭ جەڭىل ونەركىسىبىن ساقتاپ قالدى، شيكىزات كوزى سانالاتىن اۋىلدارىن دا ساقتادى. ەندى، بۇگىندە حالىق سانى وسۋىنە بايلانىستى، ءوندىرىستىڭ نەشە ءبىر سالالارىن دامىتۋعا بەت بۇردى. ال، بۇل – عىلىم مەن بىلىمگە دەگەن سۇرانىستىڭ قاينار كوزى! ماسەلە وسىندا، بولا بەرسىن ‑ شاپاعاتى بىزگە دە تيەدى ونىڭ!

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست

Abai.kz