Basy: Sozaq kóterilisining tarihy

Ekinshi bólim

Jogharyda aityp kettik Shu boyynda óskendikten bolar, Sozaq kóterilisi «Allahugha» qatysqan Qoshqarbay, Sarbas, Maqash qariyalardyng kóterilis turaly әngimelerin bala kýnimizden tyndap óstik. Solardyng birde-birinde Súltanbek kóterilisti basugha kelgen Qyzyl әskerlermen Suyndyqtyng kýngey jaghyndaghy «Quashyq» degen jerde soghysty», – degen әngimeni estigen emespiz. Olardyng aituy boyynsha, Suyndyq asuynda Qyzyl әskerlermen atysqan – Salyqbay basqarghan mergender toby. Ekinshi aitpaghymyz: Taghy da sol kisilerding aituy boyynsha: Sozaq kóterilisine qatysushylardyng jalpy sany 500-600 adamnan aspaghan.

«Allahugha» qatysty dep, jogharyda aty atalghan ýsh qariyanyng ishinde eng әngimeshili Maqash qariya bolatyn. Bәlkim, kóterilisten song Kenes ókimeti tarapynan kóp qughyn kórmey, Arqadaghy tuysqandary qalyng Taraqtylardyng ishine sinip ketip, elge keyinirek oralghandyqtan bolar, Qoshqarbay, Sarbastarday emes, Maqash qariya «Allahu» turaly әngimelerdi tartynbay aita beretin. Biz keyde Maqash qariyadan Qoshqarbay, Sarbas atalar siz sekildi emes, «Allahu» turaly kóp aitpaydy ghoy degenimiz de: «Oy, ol ekeui jalpy sarbazdar qatarynda boldy da, soghys kórgen joq. Nesin aitsyn... Onyng ýstine olar «Allahudan song Ózbekstan qashyp, Sovetten kóp qughyn kórdi...», – dep, ýndemey qalatyn. Sodan song moldas qúryp otyrghan qalpynda shaqshasyn etigining ókshesine qaghyp-qaghyp, nasybaydy eringe tastap jiberip, shyrt týkirip bolghan son, oily kózimen úzaqqa qarap otyryp: «Qyzyldyng әskerimen soghysqan Salyqbay bastaghan mergender toby ghana boldy. Salyqbay tobynda biz kóp emes, 20 shaqty ghana adam boldyq. Onyng birazy oq oqtaushylar. (Maqash qariyanyng aituy boyynsha, atys kezinde pilteli myltyqtardy atysqa dayyndap, oqtap otyratyn arnauly myltyq oqtaushylar bolghan. Sodan bolar, Salyqbay tobyndaghy «Jeti mergen» turaly anyzgha belgisiz ne týrli әngimelerding el arasyna tarap ketkeni. N.M) Salyqbaydan ózge bir-aq adam, Salyqbaydyng inisi Qasymda ghana vintovka bar. Ógemizde qús myltyq, pilte myltyq. Salyqbay bir sózinde jaqsy qaru keledi dep edi. Biraq, ol qaru kelmedi. Osynday qús myltyq, bilteli berdenkelermen biz qyzyldyng әskerin jenemiz dep eshuaqytta oilaghan emespiz. Bizding mindet: Mýmkindiginshe qyzyl әskerding jolyn bógep, olar turaly Sozaqqa der kezinde habar beru ghana boldy.

Suyndyqta qyzyldyng әskerin Sozaqqa jibermey eki kýndey atystyq. Olardan qansha adamnyng shyghyn bolghanyn bilmeymin, bizden tórt adam sheyit boldy. (Ol kisi Sozaq kóterilisi «Allahu» turaly aitqanda, qaza tapqandardy «sheyit» boldy dep sóileytin.) Qyzyl әskerlerding qaruy myqty. Pulemeti bar, bәrinde de vintovka. Biz Suyndyq asuyna óte jaqsy bekinip alghandyqtan ghana ananday qarugha shydas berip, eki kýndey atystyq. Bolmasa, olargha shydas beru mýmkin emes. Alghashqyda olar shamaly keri sheginip, atqan oghymyzgha qarap, qaruymyzdyng jobasyn bildi me qaydam, jartysy bizben atysyp jatty da, birazy sol jaqtaghy ýlken taudy ainalyp kelip, bizdi sol qaptaldan ata bastady. Úzaqtan tiyetin ókimetting vintovkasy qoysyn ba, bas kótertpeydi. Ekinshi kýni birazymyz atysyp jatqan bolyp, qalghanymyz tómenge týsip, mәiitterdi jerlep bolghan son, jaralanghandardy alyp, týndeletip artqa sheginip kettik te, Sozaqqa kelip habar berdik. Shiyeli jaghynan kele jatqan Qyzyl әskerding habaryn estigen Sozaq ishi ii-qii eken. Biz Aqalaydan týndeletip asyp, Qúrshugha sinip kettik. Ertesine Qyzyl әsker Sozaqty zenbirekpen atqylapty dep estidik. Kýn jylyp, jer ayaghy keny bere, Salyqbay mergenmen birge Betpaq dala astyq. Elden jii habar alyp túramyz. Habar jaqsy emes. Kóteriliske qatysy bar-joghyn teksermey, Qyzyl әskerler Sozaq halqynyng birazyn qyryp salghan. Ókimet kóteriliske qatysqandardy kýn-týn demey izdetip jatqan kórinedi. Ásirese, Arqadan kelgen Tama men Taraqtylar auylyna qiyn bolyp túr dep estidik. Kóterilisti bastaghan Tamalar ýrkinshilipen shet júrtqa auyp, el ishi ala-sapyran bolyp jatqan synayly. Salt bas, sabau qamshy kezim. Artyma qaraylaytyn da eshkimim joq. Sodan tәuekel dep, Arqadaghy tuysqandarym Taraqtylardyng ishine sinip kettim.

Sonyra syrt estuim: Otbasylaryng tútqynda, óz erikterinmen kelip berilmesender, tútqyndaghy otbasylaryndy týgel atamyz degen son, bas qolbasshy bolyp saylanghan mening tuysqanym Taraqty Shilmәnbet biyding balasy Saghyndyq, tu ústaushy Búzau Tama Álippaydyng balasy Imanbek, Salyqbay mergen men onyng nemere inisi Qasym – óz erkimen әlde bireulerding kórsetulerimen be kim bilsin, ókimetke berilipti. Bәri birge me, joq әlde jeke-jeke berildi me, ol jaghyn anyq bilmedim. Álippaydyng balasy Imanbekti Sozaqtyng syrtyndaghy «Tastaqta» atyp tastaghan da, Shilmәnbet biyding balasy Saghyndyqty jәne Salyqbay mergen  men onyng nemere inisi Qasymdy sottap jiberipti. Saghyndyq aidauda ólipti. Keybireuleri ony jolda atyp tastapty dep jýrdi. Salyqbaydyng nemere inisi Qasym mergen de jazasyn ótep bolyp, qaytyp kele jatqanda, elge jete almay syrtta jat elde ólipti. Jazasyn tolyq ótep elge kelgen jalghyz Salyqbay mergen edi, keyinnen onyng da esebin tauyp, óltirtip jiberipti ghoy», – dep Maqash qariya әngimesin ayaqtaytyn.

Suyndyq asuyndaghy atys turaly Sozaq kóterilisi «Allahuda» Salyqbay mergen tobynda bolghan Maqash qariyanyng kuәlik-әngimesi men biz qazir «tarihy qújat» dep jýrgen OGPU әskeri komandirlerining bayandau-jedel hattary – birin-biri joqqa shygharatynday, mýldem qarama-qarsy mazmúnda jazylghan. Kimge senemiz? Osy kýnge deyin Memlekettik múraghat pen qauipsizdik komiytetining múraghatynda «qúpiya» belgisimen saqtalyp kelip, Sozaq kóterilisin zertteushi ghalymdar arasynda «tarihy qújat» degen ataumen belgili múraghattyq qújattargha ma, joq әlde Sozaq kóterilisine qatysqan Maqash qariyanyng kuәlik әngimesine me? ...Qaytpek kerek?...

Bizding oiymyzsha, ne ókimet, ne jergilikti biylik tarapynan qysym kórmey, Juantóbe sovhozynyng №1 fermanyng «Qonyrataryq» degen shóp bazasynda qarauyl bolyp, zeynetke shyqqan Maqash qariyanyng jalghan sóilep, ótirik-kuәlik әngime aituyna eshqanday qajettilik joq. Al, qazir biz «tarihy qújat» dep jýrgen OGPU jedel hattary turaly әngime basqa. Ol turaly sәl keyinirek... Ázirge Sozaq kóterilisshilerining «Suyndyq» asuyndaghy Qyzyl әskerlermen bolghan atysy jónindegi әngimeni – qisyndy jýie arqyly tarqatyp kóreyik.

Birinshiden, Salyqbay bastaghan mergender tobyna – Qyzyl әskerlermen soghysyp, olardy keyin shegindiru turaly mindet qoyylmaghan. Olar ózderining qaru-jaraghy men әskery túrghydaghy mýmkinshilikterin óte jaqsy bilgen.

Sozaq audanyna Týrkistannan keletin eki kýre jol bar. Biri – Ashysay arqyly, Torlan shatqalymen Sholaqqorghangha kelse, ekinshisi – «Suyndyq» asuy arqyly sol kezdegi audan ortalyghy Sozaqqa tike keletin jol. «Tarihy qújattarda» kórsetilgendey, Súltanbek 1930 jyldyng 7 aqpanynda audan ortalyghy Sozaqty basyp alghan son, Týrkistannan keletin eki kýre jolgha da qaruly kýzet qoyghyzghan. Halyq jadynda saqtalyp, býgingi bizge jetken – qyzyl kommunarlar men kóterilisshiler arasyndaghy Torlan shatqalynda bolghan atysty biz aldynghy tarauda bayandadyq. Atap ótuge tiyispiz: Torlan shatqalyndaghy atys jәne Sozaqty basyp alghan kóterilisshilerding Kenes-partiya qyzmetkerlerin jazalaghany turaly tarihy qújattarmen halyq arasynda saqtalyp qalghan osy oqighalar turaly auyzeki әngimeler – birin-biri joqqa shygharmaydy. Kerisinshe, olar bir-birin jan-jaqty tolyqtyryp túr.

Suyndyq asuyn Salyqbay mergen bastaghan mergender toby kýzetken. Suyndyq asuyna soltýstik yaghni, Sozaq jaghynan kelip bekinseniz atysqa óte ynghayly. Asudyng ontýstigi yaghni, Týrkistan jaghynan keletin jol – alaqanynyzda túrghanday anyq kórinedi. Salyqbay bastaghan mergender toby, asudyng soltýstik jaghynan kelip bekinip, Týrkistannan keletin joldy tolyq óz baqylaularynda ústaghan. OGPU jedel hattarynda kórsetilgendey, Suyndyq asuyndaghy atysta kóterilisshilerding shegingen qyzyl әskerlerdi qua soghysuy mýmkin emes. Sebebi: 1. Kýsh teng emes, adam az. 2. Qarulary óte nashar. Kóterilisshilerding qarularynyng nashar bolghany OGPU komandirlerining ortalyqqa jóneltken jedel hattarynyng bәrinde de bayandalady. Jedel hattaghy búl aqparatty Maqash qariyanyng kuәlik әngimesi de rastaydy. 3. Eng bastysy: Eger kóterilisshiler Suyndyq asuynda bekinip jatqan jerlerinen tómen týsip, OGPU jedel hattarynda «shegindi» dep kórsetilgen qyzyl әskerlerdi qua soghysatyn bolsa, onda olar ashyq alanqaygha shyghugha mәjbýr bolyp, pulemet, vintovkamen qarulanghan, qaruy myqty qyzyl әskerlerding «tiri nysanasyna» ainalar edi. Sondyqtan da, jedel hatta «shegindi» dep kórsetken qyzyl әskerlerdi  Sozaq kóterilisshilerining qua soghysuyna eshqanday negiz joq.

Al, «Súltanbek han bastaghan kóterilisshiler qyzyl әskerlerdi Suyndyq asuynda keyin shegindirdi. Týrkistan audanyna qaraytyn Quashyq degen eldi meken janyndaghy 9,10,11-auyldardyng adamdary Súltanbekke kómekke kelip, qyzyl әskerler jiyny 2000 kóterilisshilermen Quashyqta eki kýn soghysqan son, Súltanbek han әskerining bir bóligimen Sozaqqa sheginip ketti», – degen OGPU komandirlerining jedel hattaryndaghy mәlimetterding eshqanday shyndyq negizi joq. (Qaranyz: 471-is, 243 p. T.Omarbekov. 110 bet. Zobalan. Almaty, «Sanat» – 1994j)

Sebebi: Osy uaqytqa deyin halyq arasynda Sozaq kóterilisi turaly aitylatyn ne týrli әngimeler ishinde, Suyndyq asuynyng kýngey jaghyndaghy Quashyq degen eldi mekende Súltanbek han qyzyl әskerlermen soghysypty degen derek mýldem aitylmaydy.

Osy keltirilgen dәlelder men dәiekterge sýiene otyryp aitpaghymyz: OGPU jedel hattarynda aitylatyn: «Quashyqta Súltanbek hannyng әskerining qorshauynda olarmen eki kýn atystyq jәne Sozaq halqy men Sozaqtyng janyndaghy Janaaghash degen jerde jergilikti halyqtardyng jas balalary men enbekke jaramsyz qarttary bizdi «Alla-Alla» dep, narazylyq úranymen qarsy aldy», – degen mәlimetter – baryp túrghan ótirik aqparat. (Qaranyz: T.Omarbekov. 111 bet. Zobalan. Almaty, «Sanat» – 1994j.)

Ayta ketu jón: Sozaq kóterilisi «Allahudy» bastady degen Tamalardyng ózderining basym kópshiligi: «300 jyl el biylegen Nikolaydy jengen Sәbetti jenemin dep otyrsyng ba? Eldi bosqa qyrasyn», – dep Súltanbek bastaghan «Allahugha» qarsy bolghan. Kóterilisti úiymdastyrghan da, sonyna deyin Súltanbekpen birge bolghan da – jeke adamy qasiyetteri men ar-ojdany ayaqasty taptalyp, zorlyqpen salynghan týrli zansyz salyqtar asharshylyqqa úshyrata bastaghan Arqadan kelgen eki bolys Tamalar jәne  az ghana ýili Taraqtylar bolatyn. Qaratau baurayyn meken etken qalghan bes bolys Tamalar ishinara ghana Súltanbekti qoldaghan. Anyghyna kelgende, ózderi kóteriliske qarsy, Kenes ókimetining qyzmetkerleri men «shash al dese, bas alatyn» Kenestik sholaq belsendilerden týrli әdiletsizdikter men zorlyq kórip, әbden qorqyp qalghan qarapayym halyq – beybit auyldy zenbirekpen atqylap, qan-josa etken Kenes ókimetining qaruly qyzyl әskerin, «Alla-Alla» degen narazylyq úranmen qarsy aldy degen ótirik mәlimetke kim senedi?

Desek te, әdildik ýshin atap ótken jón. Tarihshy ghalym T.Omarbekov ózining «Zobalan» atty zertteu enbeginde, Sozaq audandyq «Ádilet» qoghamynyng mәlimetine sýienip: «Sozaqty 13 aqpan kýni tanerteng zenbirekpen atqylap, kim jau, kim qalanyng túrghyny dep ajyratyp jatpay, qarapayym halyqqa pulemetpen oq jaudyrdy», – dep jazady. (T.Omarbekov. Zobalan. 111-bet.)

1930 jyldyng 13 aqpan kýni Sozaq auylyndaghy qan-qasap oqighanyng ishinde bolyp, barlyghyn óz kózimen kórgen Juantóbelik dosym Joldybek Ájentaevtyng tughan naghashy әjesi Jadyra әje aitatyn: «Sozaqqa qyzyl әskerler basyp kirerding aldynda Kóktóbe jaqtan Sozaqty әlsin-әlsin zenbirekpen atqylady. Zenbirek oghy adam kóp qonystanghan Sozaqtyng ortalyq kóshelerine týsip jarylyp jatty. Jarylghan zenbirek oghynan ýreylengen el, ýiin tastap, ýrkip kóshege shyghyp ketti. Aynala u-shu, qym-qighash aighay. Kimning ne dep jýrgenin bilmeysin. Bir kezde saqyldaghan pulemetting dauysy estilip, oq qarsha borap ketti. Aldynda ghana zenbirek oghynan qorqyp dalagha shyqqan biz, dalbasalap jan úshyra, ýiding ishine qayta kelip tyghyldyq.

Osynyng aldynda Tórebek degen ýlken bir kisi: «Qaltalaryna qyzyl shýberek salyp dayyndap qoyyndar. Qyzyl әsker kórsender qyzyl shýberekti joghary kóterip, «Lenin baba, Lenin baba» dep otyra ketinder», – depti. Ýige kirgen bette biz, janymyzdy sol alyp qalatynday, jan úshyryp qaltamyzdaghy qyzyl shýberekti izdey bastadyq. Bir kezende myltyq kezengen qyzyl әskerler ýige kirip kelip, bәrimizdi dalagha shyghardy. Biz «Lenin baba, Lenin baba» dep qolymyzdaghy qyzyl shýberekti joghary kóterip, zarlap otyrmyz. Bizdi kóshege alyp shyqqanda kórdik, biraz adamdardy ýilerinen shygharyp, tizip qoyypty. Olargha da ýiretip qoyghan ba, bәri paqsanyng týbinde «Lenin baba, Lenin baba» dep, tizerlep zarlap otyr. Áskershe kiyingen eki orys, paqsanyng týbinde «Lenin baba, Lenin baba» dep tizerlep shulap otyrghan adamdardy, әiel, bala-shagha demey shetinen atyp, qyryp kele jatyr. Ólgen jerim osy bolar dep oiladym. Maghan da jaqyndap qaldy. Janym múrynymnyng úshyna kelgendey boldy. Bir kezde bastyqtary-au deymin, bireu kelip, ana ekeuine saghatyn kórsetip,  toqtat degendey belgi berdi. Álgi eki qyzyl әsker adamdardy shetinen atuyn toqtatyp, jinalghan adamdar ishinen tek qana ýsh-tórt er adamdy ghana atyp tastady da, keri búrylyp ketti.

Bizding ýiding әulisi keng bolatyn. Ertesine sol jerge dar aghashyn ornatyp, qolgha týsken er adamdardy, sol dar aghashyna asa bastady. Tergep, tekserip jatqan eshkim joq. Bireuler qara qúsy oiylyp ketken bir basty «Súltanbekting basy» dep, kóshe-kósheni aralap teuip jýrdi. Bizding ýiding ainalasynyng ózinde pәlenbay adamnyng óligi jatty. Sodan eki-ýsh kýn ótip, jappay jazalau basylghan son, Sozaq pen Kóktóbening ortasyna ýlken etip apan qazdyryp, ólgen adamdardyng mәiitterin esek arba, týie arbagha tiyep, ýsh-tórt kýn tasyp, әlgi apangha alyp baryp kómip tastady. Sozaq ishin mәiitterden tazalap bolghanyna tórt-bes kýn ótkennen keyin, ózbek-qazaq demey shetinen ústap, kóteriliske qatysqan-qatyspaghanyna qaramay, Qaynardaghy Ýspige aidap ketip, sottap jiberdi. Kóteriliske esh qatysy joq, bizding Áshir әkә degen ózbek kórshimizding Ravshan degen on ýsh-on tórtke kelip qalghan jas balasyn bizding kózimizshe atyp tastaghan-dy. Qan jylap otyrghan Áshir әkәning ózin 5-6 kýnnen keyin Qaynardaghy Ýspige aidap ketip, sodan ary sottap jiberdi. Momyn, sharua baqqan jaqsy kisi edi. Sol ketkennen habarsyz ketti», – deytin.

Kóterilisten keyingi Sozaqqa qyzyl әskerlerding qalay kirip, ne istegeni turaly aitylghan Jadyra әjening búl әngimesine óz tarapymnan men bir auyz da sóz qosyp otyrghanym joq. Jadyra әjening dәl osy әngimesin menimen birge ósken, qazir jastary alpystan asqan, onyng nemereleri Joldybek, Qúrmanbek bәrimiz bala kýnimizden estip óstik.

Shyndyghyna kelgende, Jadyra әje әngimesining ózeginde ýlken tarihy shyndyq jatyr. Sebebi, sol kezdegi Qazaqstan basshysy IY.Goloshekin 1930 jyldyng nauryz aiynda Stalinge jazghan jedel hatynda: «Aqpan aiynda biz ýsh iri búqaralyq qaruly kóteriliske kezdestik. Birinshisi, Syrdariya okrugining Sozaq audanynda. Bizding jaghymyzdan 50-ge tarta adam óldi. Olar jaghynan 400-den astam adam shyghyn boldy», – dep jazady. (T.Omarbekov. 93-bet. Zobalan. Almaty, «Sanat» 1994j.)

Birinshiden, jedel hattaghy: «Biz jaqtan 50-ge tarta adam óldi», – degende, Sozaq kóterilisi kezindegi Kenes-partiya belsendileri men qyzyl әskerlerdi qosqandaghy jalpy shyghyndy aityp otyrsa kerek. Al, kóterilisshiler jaghynan shyghyn bolghan 400-den astam adamnyng 95-98 payyzdan astamy – Jadyra әje әngimesinde aitylghanday, kóteriliske  esh qatysy joq, Sozaq auylynyng beybit túrghyndary bolatyn.

Okrugtyq OGPU bastyghy Alishanskiydin: 1930 jyldyng 14 aqpan kýni Moskva OGPU Yagodagha, Almaty PP OGPU Villenbergke, Tashkent PP OGPU Beliskiyge, Shymkent, Qyzylorda OGPU-na jibergen jedel hatynda: «OGPU qyzmetkeri Nikiytenko bastaghan kommunarlar otryady Týrkistannyng soltýstik baghytyna taman 130 shaqyrym jerde ornalasqan Sozaqty 13 aqpan kýni soghysyp aldy. Otryadtyng tyqsyruynan sol kýni bandalar Sholaqqorghangha qaray sheginuige mәjbýr boldy. Sozaqqa shabuyl jasap, tórt saghatqa sozylghan qatty úrystan keyin Sozaq alynyp, bandalar joyyldy. Soghysta 300 bandit opat bolyp, 200-i tútqyndalyp, kóp at, 70 dana dәrimen atylatyn әrtýrli qaru, 50 danaday suyq qaru qolgha týsti», – dep jazghan. (ShOPKPA 29-qor, 1-jazba, 608 is, 15-16 p. M.Rýstemov 45- bet. Sozaq qasireti «Shymkent baspa ýii» 1993 j.)

Sozaq kóterilisi turaly Goloshekin men okrugtyq OGPU bastyghy Alishanskiyding Moskvagha jóneltken jedel hattarynda kórsetilgen adam shyghyny bir-birine sәikespeydi. Eki týrli. Sozaq kóterilisindegi adam shyghynyn Goloshekin – 400 dese, Alishanskiy – 300 adam depti. Kóterilis – bireu, mәlimet – eki týrli. Kimge senemiz? Anyghyna kelgende, eki mәlimetting ekeui de anyq aqiqat mәlimet emes. Oq atylghan kóterilistegi adam shyghyny túpa-tura pyshaqpen keskendey – 300 ne 400 adam boluy mýmkin emes. Osy mәlimetterden-aq Kenes ókimeti Sozaq kóterilisi túsynda adam taghdyryna qalay bolsa solay, atýsti qaraghanyna anyq kózimiz jetedi.

Desek te, bizding oiymyzsha, Goloshekin mәlimeti shyndyqqa sәikes keletin sekildi. Sebebi, jan balasyna senbey, kez-kelgen mәlimetti basqa kanaldar arqyly tekseretin Stalin minezin jaqsy biletin Goloshekinning dәti jetip, Stalindi aldauy mýmkin emes. Qorqady. Sondyqtan da, Sozaq kóterilisindegi adam shyghyny turaly Goloshekinning 400 adam degen mәlimeti shyndyqqa jaqyn keletin sekildi.

Búl oiymyzgha sebep: Qyzyl әskerler qolymen jasalghan Sozaq qyrghynyn kózimen kórgen Jadyra әjenin: «Kóshedegi ólikterdi esek arba, týie arbamen ýsh-tórt kýn tasydy», – deuine qaraghanda, Goloshekinning Sozaq kóterilisindegi kóterilisshilerding shyghyny turaly Stalinge bergen aqparaty aqiqattan alys ketpegen sekildi.

Goloshekin tútqyngha alynghandar turaly júmghan auzyn ashpasa, Týrkistan okrugtyq OGPU bastyghy Alishanskiy tútqyngha alynghandardyng sany – 200 depti. Búl – Sozaqtyng janyndaghy Qaynardyng Ýspisindegi tútqyndar ýshin jasalghan lagerge aidalghandardyng jalpy sany bolsa kerek.

Alishanskiyding jedel hatyndaghy: «Sozaq 4 saghatqa sozylghan qatty úrystan keyin alyndy. Bandalar Sholaqqorghangha qaray shegindi», – degen mәlimetteri de qyp-qyzyl ótirik.

Eski kóz qariyalardan bizge jetken aqparattargha qaraghanda Sozaq qarsylyqsyz berilgen. Sebebi, búl kezde kóterilisshiler Sozaqta joq. Qaruly otryadtyng habaryn estigen olar, Kókshening qúmyn kesip ótip, Shu boyynyng qalyng nuyna sinip ketken-di. Tek Salyqbay bastaghan mergender toby ghana emes, kóterilisshilerding basym kópshiligi qyzyl әskerler kelgenge deyin Sozaqty tastap shyqqangha úqsaydy. OGPU mәlimetterinde kórsetilgendey kóterilisshilerding Sozaqtan Sholaqqorghangha qaray sheginui mýmkin emes. Sebebi, Sozaq pen Sholaqqorghan arasy – bәri alaqanda túrghanday bolyp kórinetin tap-taqyr jazyq dala. Sozaqtyng soltýstiginde qalyng sekseuildi, boy tasalaugha onay Kókshening qúmy túrghanda, ólgisi kelgen bireuler bolmasa, ashyq alanqaygha shyghyp, Sholaqqorghangha qaray  sheginui mýmkin emes.

Endi osy jerde kóterilisshiler nege qyzyl әskerlermen taban tirep, bel sheship soghyspady? – degen zandy súraqtyng tuyndary haq. Birinshiden, kýsh teng emes. Kóterilisshilerding qaruynyng týri qús myltyq, bilteli shiyti myltyq. Osynday myltyqtardyng ózimen de kóterilisshiler tolyq qamtamasyz etilmegen bolatyn. Al, vintovka óte siyrek, joqqa tәn. Qaruy joq kóterilisshiler shalghy oraqty basyn qayrap, ony aghashpen saptap, odan ózderinshe qylysh jasaghan. Mine, bar qarudyng týri osy. Osynday qarumen soghys  kórgen, kәsiby dayyndyghy bar zenbirek, pulemet, vintovkamen qarulanghan qyzyl әskerlermen qalay soghyspaqsyn? Eng tandauly degen Salyqbay bastaghan 20 shaqty mergender tobynda eki-aq adamda vintovka bolghanda, ar jaghyn ózderiniz oilay berinizder...

Ekinshiden, barlyq jerde bir kýnde kóterilis bolyp, Kenes ókimeti qúlaydy. Biz tek jenisten song jergilikti jerdi basqarugha dayyn boluymyz kerek», – degen aqparatqa qaltyqsyz sengen kóterilisshiler – qaruy nashar, әskery soghys ónerine ýiretilmegen qarapayym sharualar bolghandyqtan da, qyzyl әskerlermen taban tirep soghysugha dayyn bolmay shyqqan. Búl – bizding pikirimiz ghana emes, tarihy shyndyq ta osy!

Jogharyda aityp óttik: Múhammedjan Rýstemov pen Talas Omarbekovtyng Sozaq kóterilisi haqyndaghy zertteu enbekterinde – Qauipsizdik komiyteti múraghatynan alynghan «tarihy qújat» dep tanylyp jýrgen OGPU qyzmetkerlerining bayan – hattarynda, Sozaq kóterilisshilerining Suyndyq asuyndaghy atysyna deyingi jaghdaylar shyndyq kýiinde jazylady da, Suyndyq asuyndaghy shayqas, qyzyl әskerlerining Sozaqqa basyp kirui turaly mәlimetter shyndyqqa esh janaspaydy. Qyp-qyzyl ótirik! Nege?

Bizding oiymyzsha, búnyng sebebi: Qyzyl әskerler Sozaqqa kirer aldynda Sozaqtaghy beybit halyqtyng meken-jayyn zenbirekpen atqylap, sodan song qarsylyqsyz berilgen Sozaq túrghyndaryna oq atyp, kóteriliske qatysy joq beybit halyqty sebepsiz qyryp jibergen. OGPU әskerlerining Sozaqtyng beybit túrghyndaryn qyryp salghan dәl osy jaghdayyn tarihshy ghalym, professor T.Omarbekovte óz enbeginde atap ótedi. (Qaranyz: T.Omarbekov. 111-bet. Zobalan. Almaty, «Sanat» 1994 j.)

OGPU qyzyl komandirleri beybit halyqty qyryp salyp, óz taraptarynan jasalghan osy qandy qylmystaryn jasyru ýshin kóterilisshiler sanyn asyra kórsetip: «Banditter Quashyqta qatty qarsylyq kórsetti. 4 saghat soghysyp, Sozaqty ýlken qiyndyqpen aldyq. Jergilikti halyqtyng jas balalary men enbekke jaramsyz qariyalary bizdi «Alla-Alla» degen úranmen jaghymsyz qarsy aldy», – dep, Quashyqtaghy soghysty oidan qúrastyryp, ótirik bayandaular jazugha mәjbýr boldy. (Qaranyz: T.Omarbekov. 111-bet. Zobalan. Almaty, «Sanat» 1994 j.)

Al, biz beybit halyqty qyryp salghan qyzyl komandirlerding óz qylmystaryn jasyruy ýshin jazghan bayandaulargha asa baghaly «tarihy qújat» retinde qarap,  bayandaulardy basqa qyrynan ghylymy negizde zerttemey, osy qújattar negizinde ghylymy enbekter jazyp, ony «Tarih oqulyghyna» kirgizemiz.

Dәl osy oiymyzdyng taghy da bir jarqyn mysaly: Sozaq kóterilisi haqynda aitylghan okrugtyq OGPU bastyghy Alishanskiyding jedel hatyndaghy «qolgha týsken 200 bandiyt» – Sozaq kóterilisine esh qatysy joq, qazaq, ózbegi aralas Sozaqtyng beybit túrghyndary bolatyn. Sozaq kóterilisine qatysqan «banditterdin» sanyn kóbeytu maqsatynda, sol kezdegi OGPU tergeushileri týrli hayuandyq әreketter arqyly qazaq, ózbegi aralas qolgha týsken 200 Sozaqtyng beybit túrghynyn «kóteriliske qatystym» dep moyyndatqyzyp, týgel sottap jibergen.

Biz qazir qolgha týsirip, sottalghan osy 200 beybit túrghynnyng OGPU múraghatyndaghy tergeu qújattaryn kóremiz de, 1930 jyldyng aqpanyndaghy Sozaq kóterilisine Sozaq audanynyng túrghyndary týgel qatysty dep shulap jýrmiz. Tútqyndalghan 200-ding ishinde mýmkin, kóteriliske qatysqandar aragidik, bar da shyghar. Alayda, sol qolgha týsken 200-ding 90-95 payyzy kóteriliske qatysy joq beybit túrghyndar bolatyn.

Sozaq kóterilisin kórgender men qatysqandardyng әngimelerine qaraghanda, Sozaq kóterilisi «Allahugha»  qatysqandardyng jalpy sany ary ketkende 500-600 adamnan aspaghan. Olardyng bәri Sozaqqa syrttan jinalghan salt attylar boldy. Kóterilisshilerding basym kópshiligi qyzyl әskerlerding jaqyndap qalghan habaryn estigen sәtte-aq, Kókshening qúmy arqyly asyp, Shu boyynyng qalyng nuyna sinip ketken-di. Qalghandary qyzyl әskerler Sozaqty zenbirekpen atqylaghan kýni, týn jamyla, Sozaqty tastap shyqqan. Eshkimdi shygharmay, Sozaqty týgel qorshaugha ainalasy 200-ge jetpeytin qyzyl әskerlerding mýmkinshiligi bolmaghan.

Búl oiymyzgha dәlel: Sozaq kóterilisi «Allahudyn» basshylary Súltanbek Shalaqúly men «Aughan tәuiptin» óligin qansha izdese de, OGPU komandirleri taba almaghan. Eger olar Súltanbek han men «Aughan tәuiptin» mәiitterin tapqan bolsa, onda olar ony mindetti týrde ortalyqqa jibergen jedel hattarynda atap ótken bolar edi. OGPU komandirlerining jedel hattarynda Súltanbek han men «Aughan tәuiptin» keyingi taghdyrlary turaly bir auyz sóz joq. Múny – bir deniz. Ekinshiden, Sozaq kóterilisining bas qolbasshysy Taraqty Shilmәnbet biyding balasy Saghyndyq, tu ústaghan-úranshy Álipbay balasy Imanbek, ataqty Salyqbay mergen, onyng nemere inisi Qasym mergen – barlyghy kóterilisten keyin ókimetke óz erikterimen berilgen.

Qyzyl әskerler Sozaqty alghanda, kóterilisshilerding barlyghy derlik qolgha týspey, Shu boyynyng qalyng nuyna sinip, keyinnen Betpaq dala asyp ketken. Sondyqtan da, «kóteriliske qatysqan banditterdi týgel tútqyndadyq», – dep aitu ýshin, OGPU qyzmetkerleri «banditterding sanyn» kóteriliske qatysy joq beybit túrghyndar esebinen kóbeytken. Biz qazir kóteriliske qatysy joq, qolgha týsip sottalghan, beybit túrghyndardyng múraghatta saqtalyp qalghan tergeu qújattaryn kóremiz de: Sozaq kóterilisi «Allahugha» kýlli Sozaq audanynyng halqy qatysty», – dep shulap jýrmiz. Qanday múraghattyq qújat bolsa da, últ tarihynyng altyn dingegi – «Halyq jadysynan» myqty emes. Qazaq halqynyng Últtyq Tarihy – úrpaqtan-úrpaqqa auyzsha jetip, halyq jadysynda saqtalyp qalghan tarihy oqighalar arqyly shegendelip otyrghan.

Sozaq kóterilisi «Allahudy»  bastaghan da, sonyna deyin qatysyp, Kenes ókimeti tarapynan qughyn kórip, tughan jerinen shet júrtqa aua kóship, fizikalyq túrghydan da, moralidyq-ruhany túrghydan da azap shegip, mehnat kórgen – Tamalar bolatyn. Biz búl oiymyzdy 2025 jyldyng 8 qazanynda «Abay.kz» portalynda, tarihiy-tanymdyq, әdeby kópshilik, «Qarahan» jurnalynyng 2025 jyldyng №3-4 (140-145) sandarynda jәne «Jalyn» jurnalynyng 2026 jyldyng qantar aiyndaghy №1 sanynda jaryq kórgen «Tariyhqa qiyanat jasamayyq: «Sozaq kóterilisi» atty maqalamyzda jan-jaqty tarihy negizde dәleldey otyryp, taratqan bolatynbyz. Sondyqtan da, búrynghy maqalamyzda aitqan oiymyzdy taghy da qaytalap jatudy jón sanamadyq.

Desek te, Últ Tarihynyng altyn dingegi – «Halyq jadysyna» say kelmeytin, ótirik negizde jazylyp, memlekettik múraghattarda saqtalyp qalghan, «tarihy qújattardy»  negizge ala bermey, 1930 jyldyng aqpan aiyndaghy Sozaq kóterilisi «Allahudy» – tarihymyzdaghy «Albandar kóterilisi», «Adaylar kóterilisi», «Asandar kóterilisi» degen sekildi – «Tamalar kóterilisi» dep, Últtyq Tarih túrghysynan moyyndaytyn uaqyt keldi dep esepteymiz.

Núrghaly Mahan

Abai.kz