باسى: سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ تاريحى

ەكىنشى ءبولىم

جوعارىدا ايتىپ كەتتىك شۋ بويىندا وسكەندىكتەن بولار، سوزاق كوتەرىلىسى «اللاحۋعا» قاتىسقان قوشقارباي، سارباس، ماقاش قاريالاردىڭ كوتەرىلىس تۋرالى اڭگىمەلەرىن بالا كۇنىمىزدەن تىڭداپ وستىك. سولاردىڭ بىردە-بىرىندە سۇلتانبەك كوتەرىلىستى باسۋعا كەلگەن قىزىل اسكەرلەرمەن سۋىندىقتىڭ كۇنگەي جاعىنداعى «قۋاشىق» دەگەن جەردە سوعىستى»، – دەگەن اڭگىمەنى ەستىگەن ەمەسپىز. ولاردىڭ ايتۋى بويىنشا، سۋىندىق اسۋىندا قىزىل اسكەرلەرمەن اتىسقان – سالىقباي باسقارعان مەرگەندەر توبى. ەكىنشى ايتپاعىمىز: تاعى دا سول كىسىلەردىڭ ايتۋى بويىنشا: سوزاق كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ جالپى سانى 500-600 ادامنان اسپاعان.

«اللاحۋعا» قاتىستى دەپ، جوعارىدا اتى اتالعان ءۇش قاريانىڭ ىشىندە ەڭ اڭگىمەشىلى ماقاش قاريا بولاتىن. بالكىم، كوتەرىلىستەن سوڭ كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان كوپ قۋعىن كورمەي، ارقاداعى تۋىسقاندارى قالىڭ تاراقتىلاردىڭ ىشىنە ءسىڭىپ كەتىپ، ەلگە كەيىنىرەك ورالعاندىقتان بولار، قوشقارباي، سارباستارداي ەمەس، ماقاش قاريا «اللاحۋ» تۋرالى اڭگىمەلەردى تارتىنباي ايتا بەرەتىن. ءبىز كەيدە ماقاش قاريادان قوشقارباي، سارباس اتالار ءسىز سەكىلدى ەمەس، «اللاحۋ» تۋرالى كوپ ايتپايدى عوي دەگەنىمىز دە: «وي، ول ەكەۋى جالپى ساربازدار قاتارىندا بولدى دا، سوعىس كورگەن جوق. نەسىن ايتسىن... ونىڭ ۇستىنە ولار «اللاحۋدان سوڭ وزبەكستان قاشىپ، سوۆەتتەن كوپ قۋعىن كوردى...»، – دەپ، ۇندەمەي قالاتىن. سودان سوڭ مولداس قۇرىپ وتىرعان قالپىندا شاقشاسىن ەتىگىنىڭ وكشەسىنە قاعىپ-قاعىپ، ناسىبايدى ەرىنگە تاستاپ جىبەرىپ، شىرت تۇكىرىپ بولعان سوڭ، ويلى كوزىمەن ۇزاققا قاراپ وتىرىپ: «قىزىلدىڭ اسكەرىمەن سوعىسقان سالىقباي باستاعان مەرگەندەر توبى عانا بولدى. سالىقباي توبىندا ءبىز كوپ ەمەس، 20 شاقتى عانا ادام بولدىق. ونىڭ ءبىرازى وق وقتاۋشىلار. (ماقاش قاريانىڭ ايتۋى بويىنشا، اتىس كەزىندە پىلتەلى مىلتىقتاردى اتىسقا دايىنداپ، وقتاپ وتىراتىن ارناۋلى مىلتىق وقتاۋشىلار بولعان. سودان بولار، سالىقباي توبىنداعى «جەتى مەرگەن» تۋرالى اڭىزعا بەلگىسىز نە ءتۇرلى اڭگىمەلەردىڭ ەل اراسىنا تاراپ كەتكەنى. ن.م) سالىقبايدان وزگە ءبىر-اق ادام، سالىقبايدىڭ ءىنىسى قاسىمدا عانا ۆينتوۆكا بار. وگەمىزدە قۇس مىلتىق، پىلتە مىلتىق. سالىقباي ءبىر سوزىندە جاقسى قارۋ كەلەدى دەپ ەدى. بىراق، ول قارۋ كەلمەدى. وسىنداي قۇس مىلتىق، بىلتەلى بەردەڭكەلەرمەن ءبىز قىزىلدىڭ اسكەرىن جەڭەمىز دەپ ەشۋاقىتتا ويلاعان ەمەسپىز. ءبىزدىڭ مىندەت: مۇمكىندىگىنشە قىزىل اسكەردىڭ جولىن بوگەپ، ولار تۋرالى سوزاققا دەر كەزىندە حابار بەرۋ عانا بولدى.

سۋىندىقتا قىزىلدىڭ اسكەرىن سوزاققا جىبەرمەي ەكى كۇندەي اتىستىق. ولاردان قانشا ادامنىڭ شىعىن بولعانىن بىلمەيمىن، بىزدەن ءتورت ادام شەيىت بولدى. (ول كىسى سوزاق كوتەرىلىسى «اللاحۋ» تۋرالى ايتقاندا، قازا تاپقانداردى «شەيىت» بولدى دەپ سويلەيتىن.) قىزىل اسكەرلەردىڭ قارۋى مىقتى. پۋلەمەتى بار، بارىندە دە ۆينتوۆكا. ءبىز سۋىندىق اسۋىنا وتە جاقسى بەكىنىپ العاندىقتان عانا انانداي قارۋعا شىداس بەرىپ، ەكى كۇندەي اتىستىق. بولماسا، ولارعا شىداس بەرۋ مۇمكىن ەمەس. العاشقىدا ولار شامالى كەرى شەگىنىپ، اتقان وعىمىزعا قاراپ، قارۋىمىزدىڭ جوباسىن ءبىلدى مە قايدام، جارتىسى بىزبەن اتىسىپ جاتتى دا، ءبىرازى سول جاقتاعى ۇلكەن تاۋدى اينالىپ كەلىپ، ءبىزدى سول قاپتالدان اتا باستادى. ۇزاقتان تيەتىن وكىمەتتىڭ ۆينتوۆكاسى قويسىن با، باس كوتەرتپەيدى. ەكىنشى كۇنى ءبىرازىمىز اتىسىپ جاتقان بولىپ، قالعانىمىز تومەنگە ءتۇسىپ، مايىتتەردى جەرلەپ بولعان سوڭ، جارالانعانداردى الىپ، تۇندەلەتىپ ارتقا شەگىنىپ كەتتىك تە، سوزاققا كەلىپ حابار بەردىك. شيەلى جاعىنان كەلە جاتقان قىزىل اسكەردىڭ حابارىن ەستىگەن سوزاق ءىشى يۋ-قيۋ ەكەن. ءبىز اقالايدان تۇندەلەتىپ اسىپ، قۇرشۋعا ءسىڭىپ كەتتىك. ەرتەسىنە قىزىل اسكەر سوزاقتى زەڭبىرەكپەن اتقىلاپتى دەپ ەستىدىك. كۇن جىلىپ، جەر اياعى كەڭي بەرە، سالىقباي مەرگەنمەن بىرگە بەتپاق دالا استىق. ەلدەن ءجيى حابار الىپ تۇرامىز. حابار جاقسى ەمەس. كوتەرىلىسكە قاتىسى بار-جوعىن تەكسەرمەي، قىزىل اسكەرلەر سوزاق حالقىنىڭ ءبىرازىن قىرىپ سالعان. وكىمەت كوتەرىلىسكە قاتىسقانداردى كۇن-ءتۇن دەمەي ىزدەتىپ جاتقان كورىنەدى. اسىرەسە، ارقادان كەلگەن تاما مەن تاراقتىلار اۋىلىنا قيىن بولىپ تۇر دەپ ەستىدىك. كوتەرىلىستى باستاعان تامالار ۇركىنشىلىپەن شەت جۇرتقا اۋىپ، ەل ءىشى الا-ساپىران بولىپ جاتقان سىڭايلى. سالت باس، ساباۋ قامشى كەزىم. ارتىما قارايلايتىن دا ەشكىمىم جوق. سودان تاۋەكەل دەپ، ارقاداعى تۋىسقاندارىم تاراقتىلاردىڭ ىشىنە ءسىڭىپ كەتتىم.

سوڭىرا سىرت ەستۋىم: وتباسىلارىڭ تۇتقىندا، ءوز ەرىكتەرىڭمەن كەلىپ بەرىلمەسەڭدەر، تۇتقىنداعى وتباسىلارىڭدى تۇگەل اتامىز دەگەن سوڭ، باس قولباسشى بولىپ سايلانعان مەنىڭ تۋىسقانىم تاراقتى شىلمانبەت ءبيدىڭ بالاسى ساعىندىق، تۋ ۇستاۋشى بۇزاۋ تاما ءالىپپايدىڭ بالاسى يمانبەك، سالىقباي مەرگەن مەن ونىڭ نەمەرە ءىنىسى قاسىم – ءوز ەركىمەن الدە بىرەۋلەردىڭ كورسەتۋلەرىمەن بە كىم ءبىلسىن، وكىمەتكە بەرىلىپتى. ءبارى بىرگە مە، جوق الدە جەكە-جەكە بەرىلدى مە، ول جاعىن انىق بىلمەدىم. ءالىپپايدىڭ بالاسى يمانبەكتى سوزاقتىڭ سىرتىنداعى «تاستاقتا» اتىپ تاستاعان دا، شىلمانبەت ءبيدىڭ بالاسى ساعىندىقتى جانە سالىقباي مەرگەن  مەن ونىڭ نەمەرە ءىنىسى قاسىمدى سوتتاپ جىبەرىپتى. ساعىندىق ايداۋدا ءولىپتى. كەيبىرەۋلەرى ونى جولدا اتىپ تاستاپتى دەپ ءجۇردى. سالىقبايدىڭ نەمەرە ءىنىسى قاسىم مەرگەن دە جازاسىن وتەپ بولىپ، قايتىپ كەلە جاتقاندا، ەلگە جەتە الماي سىرتتا جات ەلدە ءولىپتى. جازاسىن تولىق وتەپ ەلگە كەلگەن جالعىز سالىقباي مەرگەن ەدى، كەيىننەن ونىڭ دا ەسەبىن تاۋىپ، ءولتىرتىپ جىبەرىپتى عوي»، – دەپ ماقاش قاريا اڭگىمەسىن اياقتايتىن.

سۋىندىق اسۋىنداعى اتىس تۋرالى سوزاق كوتەرىلىسى «اللاحۋدا» سالىقباي مەرگەن توبىندا بولعان ماقاش قاريانىڭ كۋالىك-اڭگىمەسى مەن ءبىز قازىر «تاريحي قۇجات» دەپ جۇرگەن وگپۋ اسكەرى كومانديرلەرىنىڭ بايانداۋ-جەدەل حاتتارى – ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعاراتىنداي، مۇلدەم قاراما-قارسى مازمۇندا جازىلعان. كىمگە سەنەمىز؟ وسى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك مۇراعات پەن قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇراعاتىندا «قۇپيا» بەلگىسىمەن ساقتالىپ كەلىپ، سوزاق كوتەرىلىسىن زەرتتەۋشى عالىمدار اراسىندا «تاريحي قۇجات» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى مۇراعاتتىق قۇجاتتارعا ما، جوق الدە سوزاق كوتەرىلىسىنە قاتىسقان ماقاش قاريانىڭ كۋالىك اڭگىمەسىنە مە؟ ...قايتپەك كەرەك؟...

ءبىزدىڭ ويىمىزشا، نە وكىمەت، نە جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان قىسىم كورمەي، جۋانتوبە سوۆحوزىنىڭ №1 فەرمانىڭ «قوڭىراتارىق» دەگەن ءشوپ بازاسىندا قاراۋىل بولىپ، زەينەتكە شىققان ماقاش قاريانىڭ جالعان سويلەپ، وتىرىك-كۋالىك اڭگىمە ايتۋىنا ەشقانداي قاجەتتىلىك جوق. ال، قازىر ءبىز «تاريحي قۇجات» دەپ جۇرگەن وگپۋ جەدەل حاتتارى تۋرالى اڭگىمە باسقا. ول تۋرالى ءسال كەيىنىرەك... ازىرگە سوزاق كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ «سۋىندىق» اسۋىنداعى قىزىل اسكەرلەرمەن بولعان اتىسى جونىندەگى اڭگىمەنى – قيسىندى جۇيە ارقىلى تارقاتىپ كورەيىك.

بىرىنشىدەن، سالىقباي باستاعان مەرگەندەر توبىنا – قىزىل اسكەرلەرمەن سوعىسىپ، ولاردى كەيىن شەگىندىرۋ تۋرالى مىندەت قويىلماعان. ولار وزدەرىنىڭ قارۋ-جاراعى مەن اسكەري تۇرعىداعى مۇمكىنشىلىكتەرىن وتە جاقسى بىلگەن.

سوزاق اۋدانىنا تۇركىستاننان كەلەتىن ەكى كۇرە جول بار. ءبىرى – اششىساي ارقىلى، تورلان شاتقالىمەن شولاققورعانعا كەلسە، ەكىنشىسى – «سۋىندىق» اسۋى ارقىلى سول كەزدەگى اۋدان ورتالىعى سوزاققا تىكە كەلەتىن جول. «تاريحي قۇجاتتاردا» كورسەتىلگەندەي، سۇلتانبەك 1930 جىلدىڭ 7 اقپانىندا اۋدان ورتالىعى سوزاقتى باسىپ العان سوڭ، تۇركىستاننان كەلەتىن ەكى كۇرە جولعا دا قارۋلى كۇزەت قويعىزعان. حالىق جادىندا ساقتالىپ، بۇگىنگى بىزگە جەتكەن – قىزىل كوممۋنارلار مەن كوتەرىلىسشىلەر اراسىنداعى تورلان شاتقالىندا بولعان اتىستى ءبىز الدىنعى تاراۋدا باياندادىق. اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز: تورلان شاتقالىنداعى اتىس جانە سوزاقتى باسىپ العان كوتەرىلىسشىلەردىڭ كەڭەس-پارتيا قىزمەتكەرلەرىن جازالاعانى تۋرالى تاريحي قۇجاتتارمەن حالىق اراسىندا ساقتالىپ قالعان وسى وقيعالار تۋرالى اۋىزەكى اڭگىمەلەر – ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعارمايدى. كەرىسىنشە، ولار ءبىر-ءبىرىن جان-جاقتى تولىقتىرىپ تۇر.

سۋىندىق اسۋىن سالىقباي مەرگەن باستاعان مەرگەندەر توبى كۇزەتكەن. سۋىندىق اسۋىنا سولتۇستىك ياعني، سوزاق جاعىنان كەلىپ بەكىنسەڭىز اتىسقا وتە ىڭعايلى. اسۋدىڭ وڭتۇستىگى ياعني، تۇركىستان جاعىنان كەلەتىن جول – الاقانىڭىزدا تۇرعانداي انىق كورىنەدى. سالىقباي باستاعان مەرگەندەر توبى، اسۋدىڭ سولتۇستىك جاعىنان كەلىپ بەكىنىپ، تۇركىستاننان كەلەتىن جولدى تولىق ءوز باقىلاۋلارىندا ۇستاعان. وگپۋ جەدەل حاتتارىندا كورسەتىلگەندەي، سۋىندىق اسۋىنداعى اتىستا كوتەرىلىسشىلەردىڭ شەگىنگەن قىزىل اسكەرلەردى قۋا سوعىسۋى مۇمكىن ەمەس. سەبەبى: 1. كۇش تەڭ ەمەس، ادام از. 2. قارۋلارى وتە ناشار. كوتەرىلىسشىلەردىڭ قارۋلارىنىڭ ناشار بولعانى وگپۋ كومانديرلەرىنىڭ ورتالىققا جونەلتكەن جەدەل حاتتارىنىڭ بارىندە دە باياندالادى. جەدەل حاتتاعى بۇل اقپاراتتى ماقاش قاريانىڭ كۋالىك اڭگىمەسى دە راستايدى. 3. ەڭ باستىسى: ەگەر كوتەرىلىسشىلەر سۋىندىق اسۋىندا بەكىنىپ جاتقان جەرلەرىنەن تومەن ءتۇسىپ، وگپۋ جەدەل حاتتارىندا «شەگىندى» دەپ كورسەتىلگەن قىزىل اسكەرلەردى قۋا سوعىساتىن بولسا، وندا ولار اشىق الاڭقايعا شىعۋعا ءماجبۇر بولىپ، پۋلەمەت، ۆينتوۆكامەن قارۋلانعان، قارۋى مىقتى قىزىل اسكەرلەردىڭ «ءتىرى نىساناسىنا» اينالار ەدى. سوندىقتان دا، جەدەل حاتتا «شەگىندى» دەپ كورسەتكەن قىزىل اسكەرلەردى  سوزاق كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ قۋا سوعىسۋىنا ەشقانداي نەگىز جوق.

ال، «سۇلتانبەك حان باستاعان كوتەرىلىسشىلەر قىزىل اسكەرلەردى سۋىندىق اسۋىندا كەيىن شەگىندىردى. تۇركىستان اۋدانىنا قارايتىن قۋاشىق دەگەن ەلدى مەكەن جانىنداعى 9,10,11-اۋىلداردىڭ ادامدارى سۇلتانبەككە كومەككە كەلىپ، قىزىل اسكەرلەر جيىنى 2000 كوتەرىلىسشىلەرمەن قۋاشىقتا ەكى كۇن سوعىسقان سوڭ، سۇلتانبەك حان اسكەرىنىڭ ءبىر بولىگىمەن سوزاققا شەگىنىپ كەتتى»، – دەگەن وگپۋ كومانديرلەرىنىڭ جەدەل حاتتارىنداعى مالىمەتتەردىڭ ەشقانداي شىندىق نەگىزى جوق. (قاراڭىز: 471-ءىس، 243 پ. ت.وماربەكوۆ. 110 بەت. زوبالاڭ. الماتى، «سانات» – 1994ج)

سەبەبى: وسى ۋاقىتقا دەيىن حالىق اراسىندا سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى ايتىلاتىن نە ءتۇرلى اڭگىمەلەر ىشىندە، سۋىندىق اسۋىنىڭ كۇنگەي جاعىنداعى قۋاشىق دەگەن ەلدى مەكەندە سۇلتانبەك حان قىزىل اسكەرلەرمەن سوعىسىپتى دەگەن دەرەك مۇلدەم ايتىلمايدى.

وسى كەلتىرىلگەن دالەلدەر مەن دايەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ ايتپاعىمىز: وگپۋ جەدەل حاتتارىندا ايتىلاتىن: «قۋاشىقتا سۇلتانبەك حاننىڭ اسكەرىنىڭ قورشاۋىندا ولارمەن ەكى كۇن اتىستىق جانە سوزاق حالقى مەن سوزاقتىڭ جانىنداعى جاڭااعاش دەگەن جەردە جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ جاس بالالارى مەن ەڭبەككە جارامسىز قارتتارى ءبىزدى «اللا-اللا» دەپ، نارازىلىق ۇرانىمەن قارسى الدى»، – دەگەن مالىمەتتەر – بارىپ تۇرعان وتىرىك اقپارات. (قاراڭىز: ت.وماربەكوۆ. 111 بەت. زوبالاڭ. الماتى، «سانات» – 1994ج.)

ايتا كەتۋ ءجون: سوزاق كوتەرىلىسى «اللاحۋدى» باستادى دەگەن تامالاردىڭ وزدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى: «300 جىل ەل بيلەگەن نيكولايدى جەڭگەن سابەتتى جەڭەمىن دەپ وتىرسىڭ با؟ ەلدى بوسقا قىراسىڭ»، – دەپ سۇلتانبەك باستاعان «اللاحۋعا» قارسى بولعان. كوتەرىلىستى ۇيىمداستىرعان دا، سوڭىنا دەيىن سۇلتانبەكپەن بىرگە بولعان دا – جەكە ادامي قاسيەتتەرى مەن ار-وجدانى اياقاستى تاپتالىپ، زورلىقپەن سالىنعان ءتۇرلى زاڭسىز سالىقتار اشارشىلىققا ۇشىراتا باستاعان ارقادان كەلگەن ەكى بولىس تامالار جانە  از عانا ءۇيلى تاراقتىلار بولاتىن. قاراتاۋ باۋرايىن مەكەن ەتكەن قالعان بەس بولىس تامالار ءىشىنارا عانا سۇلتانبەكتى قولداعان. انىعىنا كەلگەندە، وزدەرى كوتەرىلىسكە قارسى، كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن «شاش ال دەسە، باس الاتىن» كەڭەستىك شولاق بەلسەندىلەردەن ءتۇرلى ادىلەتسىزدىكتەر مەن زورلىق كورىپ، ابدەن قورقىپ قالعان قاراپايىم حالىق – بەيبىت اۋىلدى زەڭبىرەكپەن اتقىلاپ، قان-جوسا ەتكەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ قارۋلى قىزىل اسكەرىن، «اللا-اللا» دەگەن نارازىلىق ۇرانمەن قارسى الدى دەگەن وتىرىك مالىمەتكە كىم سەنەدى؟

دەسەك تە، ادىلدىك ءۇشىن اتاپ وتكەن ءجون. تاريحشى عالىم ت.وماربەكوۆ ءوزىنىڭ «زوبالاڭ» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە، سوزاق اۋداندىق «ادىلەت» قوعامىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنىپ: «سوزاقتى 13 اقپان كۇنى تاڭەرتەڭ زەڭبىرەكپەن اتقىلاپ، كىم جاۋ، كىم قالانىڭ تۇرعىنى دەپ اجىراتىپ جاتپاي، قاراپايىم حالىققا پۋلەمەتپەن وق جاۋدىردى», – دەپ جازادى. (ت.وماربەكوۆ. زوبالاڭ. 111-بەت.)

1930 جىلدىڭ 13 اقپان كۇنى سوزاق اۋىلىنداعى قان-قاساپ وقيعانىڭ ىشىندە بولىپ، بارلىعىن ءوز كوزىمەن كورگەن جۋانتوبەلىك دوسىم جولدىبەك اجەنتاەۆتىڭ تۋعان ناعاشى اجەسى جادىرا اجە ايتاتىن: «سوزاققا قىزىل اسكەرلەر باسىپ كىرەردىڭ الدىندا كوكتوبە جاقتان سوزاقتى ءالسىن-ءالسىن زەڭبىرەكپەن اتقىلادى. زەڭبىرەك وعى ادام كوپ قونىستانعان سوزاقتىڭ ورتالىق كوشەلەرىنە ءتۇسىپ جارىلىپ جاتتى. جارىلعان زەڭبىرەك وعىنان ۇرەيلەنگەن ەل، ءۇيىن تاستاپ، ۇركىپ كوشەگە شىعىپ كەتتى. اينالا ۋ-شۋ، قىم-قيعاش ايعاي. كىمنىڭ نە دەپ جۇرگەنىن بىلمەيسىڭ. ءبىر كەزدە ساقىلداعان پۋلەمەتتىڭ داۋىسى ەستىلىپ، وق قارشا بوراپ كەتتى. الدىندا عانا زەڭبىرەك وعىنان قورقىپ دالاعا شىققان ءبىز، دالباسالاپ جان ۇشىرا، ءۇيدىڭ ىشىنە قايتا كەلىپ تىعىلدىق.

وسىنىڭ الدىندا تورەبەك دەگەن ۇلكەن ءبىر كىسى: «قالتالارىڭا قىزىل شۇبەرەك سالىپ دايىنداپ قويىڭدار. قىزىل اسكەر كورسەڭدەر قىزىل شۇبەرەكتى جوعارى كوتەرىپ، «لەنين بابا، لەنين بابا» دەپ وتىرا كەتىڭدەر»، – دەپتى. ۇيگە كىرگەن بەتتە ءبىز، جانىمىزدى سول الىپ قالاتىنداي، جان ۇشىرىپ قالتامىزداعى قىزىل شۇبەرەكتى ىزدەي باستادىق. ءبىر كەزەڭدە مىلتىق كەزەڭگەن قىزىل اسكەرلەر ۇيگە كىرىپ كەلىپ، ءبارىمىزدى دالاعا شىعاردى. ءبىز «لەنين بابا، لەنين بابا» دەپ قولىمىزداعى قىزىل شۇبەرەكتى جوعارى كوتەرىپ، زارلاپ وتىرمىز. ءبىزدى كوشەگە الىپ شىققاندا كوردىك، ءبىراز ادامداردى ۇيلەرىنەن شىعارىپ، ءتىزىپ قويىپتى. ولارعا دا ۇيرەتىپ قويعان با، ءبارى پاقسانىڭ تۇبىندە «لەنين بابا، لەنين بابا» دەپ، تىزەرلەپ زارلاپ وتىر. اسكەرشە كيىنگەن ەكى ورىس، پاقسانىڭ تۇبىندە «لەنين بابا، لەنين بابا» دەپ تىزەرلەپ شۋلاپ وتىرعان ادامداردى، ايەل، بالا-شاعا دەمەي شەتىنەن اتىپ، قىرىپ كەلە جاتىر. ولگەن جەرىم وسى بولار دەپ ويلادىم. ماعان دا جاقىنداپ قالدى. جانىم مۇرىنىمنىڭ ۇشىنا كەلگەندەي بولدى. ءبىر كەزدە باستىقتارى-اۋ دەيمىن، بىرەۋ كەلىپ، انا ەكەۋىنە ساعاتىن كورسەتىپ،  توقتات دەگەندەي بەلگى بەردى. الگى ەكى قىزىل اسكەر ادامداردى شەتىنەن اتۋىن توقتاتىپ، جينالعان ادامدار ىشىنەن تەك قانا ءۇش-ءتورت ەر ادامدى عانا اتىپ تاستادى دا، كەرى بۇرىلىپ كەتتى.

ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ءاۋلىسى كەڭ بولاتىن. ەرتەسىنە سول جەرگە دار اعاشىن ورناتىپ، قولعا تۇسكەن ەر ادامداردى، سول دار اعاشىنا اسا باستادى. تەرگەپ، تەكسەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. بىرەۋلەر قارا قۇسى ويىلىپ كەتكەن ءبىر باستى «سۇلتانبەكتىڭ باسى» دەپ، كوشە-كوشەنى ارالاپ تەۋىپ ءجۇردى. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ اينالاسىنىڭ وزىندە پالەنباي ادامنىڭ ولىگى جاتتى. سودان ەكى-ءۇش كۇن ءوتىپ، جاپپاي جازالاۋ باسىلعان سوڭ، سوزاق پەن كوكتوبەنىڭ ورتاسىنا ۇلكەن ەتىپ اپان قازدىرىپ، ولگەن ادامداردىڭ مايىتتەرىن ەسەك اربا، تۇيە ارباعا تيەپ، ءۇش-ءتورت كۇن تاسىپ، الگى اپانعا الىپ بارىپ كومىپ تاستادى. سوزاق ءىشىن مايىتتەردەن تازالاپ بولعانىنا ءتورت-بەس كۇن وتكەننەن كەيىن، وزبەك-قازاق دەمەي شەتىنەن ۇستاپ، كوتەرىلىسكە قاتىسقان-قاتىسپاعانىنا قاراماي، قاينارداعى ۇسپىگە ايداپ كەتىپ، سوتتاپ جىبەردى. كوتەرىلىسكە ەش قاتىسى جوق، ءبىزدىڭ ءاشىر اكا دەگەن وزبەك كورشىمىزدىڭ راۆشان دەگەن ون ءۇش-ون تورتكە كەلىپ قالعان جاس بالاسىن ءبىزدىڭ كوزىمىزشە اتىپ تاستاعان-دى. قان جىلاپ وتىرعان ءاشىر اكانىڭ ءوزىن 5-6 كۇننەن كەيىن قاينارداعى ۇسپىگە ايداپ كەتىپ، سودان ارى سوتتاپ جىبەردى. مومىن، شارۋا باققان جاقسى كىسى ەدى. سول كەتكەننەن حابارسىز كەتتى»، – دەيتىن.

كوتەرىلىستەن كەيىنگى سوزاققا قىزىل اسكەرلەردىڭ قالاي كىرىپ، نە ىستەگەنى تۋرالى ايتىلعان جادىرا اجەنىڭ بۇل اڭگىمەسىنە ءوز تاراپىمنان مەن ءبىر اۋىز دا ءسوز قوسىپ وتىرعانىم جوق. جادىرا اجەنىڭ ءدال وسى اڭگىمەسىن مەنىمەن بىرگە وسكەن، قازىر جاستارى الپىستان اسقان، ونىڭ نەمەرەلەرى جولدىبەك، قۇرمانبەك ءبارىمىز بالا كۇنىمىزدەن ەستىپ وستىك.

شىندىعىنا كەلگەندە، جادىرا اجە اڭگىمەسىنىڭ وزەگىندە ۇلكەن تاريحي شىندىق جاتىر. سەبەبى، سول كەزدەگى قازاقستان باسشىسى ي.گولوششەكين 1930 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ستالينگە جازعان جەدەل حاتىندا: «اقپان ايىندا ءبىز ءۇش ءىرى بۇقارالىق قارۋلى كوتەرىلىسكە كەزدەستىك. ءبىرىنشىسى، سىرداريا وكرۋگىنىڭ سوزاق اۋدانىندا. ءبىزدىڭ جاعىمىزدان 50-گە تارتا ادام ءولدى. ولار جاعىنان 400-دەن استام ادام شىعىن بولدى», – دەپ جازادى. (ت.وماربەكوۆ. 93-بەت. زوبالاڭ. الماتى، «سانات» 1994ج.)

بىرىنشىدەن، جەدەل حاتتاعى: «ءبىز جاقتان 50-گە تارتا ادام ءولدى»، – دەگەندە، سوزاق كوتەرىلىسى كەزىندەگى كەڭەس-پارتيا بەلسەندىلەرى مەن قىزىل اسكەرلەردى قوسقانداعى جالپى شىعىندى ايتىپ وتىرسا كەرەك. ال، كوتەرىلىسشىلەر جاعىنان شىعىن بولعان 400-دەن استام ادامنىڭ 95-98 پايىزدان استامى – جادىرا اجە اڭگىمەسىندە ايتىلعانداي، كوتەرىلىسكە  ەش قاتىسى جوق، سوزاق اۋىلىنىڭ بەيبىت تۇرعىندارى بولاتىن.

وكرۋگتىق وگپۋ باستىعى الشانسكيدىڭ: 1930 جىلدىڭ 14 اقپان كۇنى موسكۆا وگپۋ ياگوداعا، الماتى پپ وگپۋ ۆيللەنبەرگكە، تاشكەنت پپ وگپۋ بەلسكيگە، شىمكەنت، قىزىلوردا وگپۋ-نا جىبەرگەن جەدەل حاتىندا: «وگپۋ قىزمەتكەرى نيكيتەنكو باستاعان كوممۋنارلار وتريادى تۇركىستاننىڭ سولتۇستىك باعىتىنا تامان 130 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان سوزاقتى 13 اقپان كۇنى سوعىسىپ الدى. وتريادتىڭ تىقسىرۋىنان سول كۇنى باندالار شولاققورعانعا قاراي شەگىنۋىگە ءماجبۇر بولدى. سوزاققا شابۋىل جاساپ، ءتورت ساعاتقا سوزىلعان قاتتى ۇرىستان كەيىن سوزاق الىنىپ، باندالار جويىلدى. سوعىستا 300 بانديت وپات بولىپ، 200-ءى تۇتقىندالىپ، كوپ ات، 70 دانا دارىمەن اتىلاتىن ءارتۇرلى قارۋ، 50 داناداي سۋىق قارۋ قولعا ءتۇستى»، – دەپ جازعان. (شوپكپا 29-قور، 1-جازبا، 608 ءىس، 15-16 پ. م.رۇستەموۆ 45- بەت. سوزاق قاسىرەتى «شىمكەنت باسپا ءۇيى» 1993 ج.)

سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى گولوششەكين مەن وكرۋگتىق وگپۋ باستىعى الشانسكيدىڭ موسكۆاعا جونەلتكەن جەدەل حاتتارىندا كورسەتىلگەن ادام شىعىنى ءبىر-بىرىنە سايكەسپەيدى. ەكى ءتۇرلى. سوزاق كوتەرىلىسىندەگى ادام شىعىنىن گولوششەكين – 400 دەسە، الشانسكي – 300 ادام دەپتى. كوتەرىلىس – بىرەۋ، مالىمەت – ەكى ءتۇرلى. كىمگە سەنەمىز؟ انىعىنا كەلگەندە، ەكى مالىمەتتىڭ ەكەۋى دە انىق اقيقات مالىمەت ەمەس. وق اتىلعان كوتەرىلىستەگى ادام شىعىنى تۇپا-تۋرا پىشاقپەن كەسكەندەي – 300 نە 400 ادام بولۋى مۇمكىن ەمەس. وسى مالىمەتتەردەن-اق كەڭەس وكىمەتى سوزاق كوتەرىلىسى تۇسىندا ادام تاعدىرىنا قالاي بولسا سولاي، ءاتۇستى قاراعانىنا انىق كوزىمىز جەتەدى.

دەسەك تە، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، گولوششەكين مالىمەتى شىندىققا سايكەس كەلەتىن سەكىلدى. سەبەبى، جان بالاسىنا سەنبەي، كەز-كەلگەن مالىمەتتى باسقا كانالدار ارقىلى تەكسەرەتىن ستالين مىنەزىن جاقسى بىلەتىن گولوششەكيننىڭ ءداتى جەتىپ، ءستاليندى الداۋى مۇمكىن ەمەس. قورقادى. سوندىقتان دا، سوزاق كوتەرىلىسىندەگى ادام شىعىنى تۋرالى گولوششەكيننىڭ 400 ادام دەگەن مالىمەتى شىندىققا جاقىن كەلەتىن سەكىلدى.

بۇل ويىمىزعا سەبەپ: قىزىل اسكەرلەر قولىمەن جاسالعان سوزاق قىرعىنىن كوزىمەن كورگەن جادىرا اجەنىڭ: «كوشەدەگى ولىكتەردى ەسەك اربا، تۇيە اربامەن ءۇش-ءتورت كۇن تاسىدى»، – دەۋىنە قاراعاندا، گولوششەكيننىڭ سوزاق كوتەرىلىسىندەگى كوتەرىلىسشىلەردىڭ شىعىنى تۋرالى ستالينگە بەرگەن اقپاراتى اقيقاتتان الىس كەتپەگەن سەكىلدى.

گولوششەكين تۇتقىنعا الىنعاندار تۋرالى جۇمعان اۋزىن اشپاسا، تۇركىستان وكرۋگتىق وگپۋ باستىعى الشانسكي تۇتقىنعا الىنعانداردىڭ سانى – 200 دەپتى. بۇل – سوزاقتىڭ جانىنداعى قايناردىڭ ۇسپىسىندەگى تۇتقىندار ءۇشىن جاسالعان لاگەرگە ايدالعانداردىڭ جالپى سانى بولسا كەرەك.

الشانسكيدىڭ جەدەل حاتىنداعى: «سوزاق 4 ساعاتقا سوزىلعان قاتتى ۇرىستان كەيىن الىندى. باندالار شولاققورعانعا قاراي شەگىندى», – دەگەن مالىمەتتەرى دە قىپ-قىزىل وتىرىك.

ەسكى كوز قاريالاردان بىزگە جەتكەن اقپاراتتارعا قاراعاندا سوزاق قارسىلىقسىز بەرىلگەن. سەبەبى، بۇل كەزدە كوتەرىلىسشىلەر سوزاقتا جوق. قارۋلى وتريادتىڭ حابارىن ەستىگەن ولار، كوكشەنىڭ قۇمىن كەسىپ ءوتىپ، شۋ بويىنىڭ قالىڭ نۋىنا ءسىڭىپ كەتكەن-ءدى. تەك سالىقباي باستاعان مەرگەندەر توبى عانا ەمەس، كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قىزىل اسكەرلەر كەلگەنگە دەيىن سوزاقتى تاستاپ شىققانعا ۇقسايدى. وگپۋ مالىمەتتەرىندە كورسەتىلگەندەي كوتەرىلىسشىلەردىڭ سوزاقتان شولاققورعانعا قاراي شەگىنۋى مۇمكىن ەمەس. سەبەبى، سوزاق پەن شولاققورعان اراسى – ءبارى الاقاندا تۇرعانداي بولىپ كورىنەتىن تاپ-تاقىر جازىق دالا. سوزاقتىڭ سولتۇستىگىندە قالىڭ سەكسەۋىلدى، بوي تاسالاۋعا وڭاي كوكشەنىڭ قۇمى تۇرعاندا، ولگىسى كەلگەن بىرەۋلەر بولماسا، اشىق الاڭقايعا شىعىپ، شولاققورعانعا قاراي  شەگىنۋى مۇمكىن ەمەس.

ەندى وسى جەردە كوتەرىلىسشىلەر نەگە قىزىل اسكەرلەرمەن تابان تىرەپ، بەل شەشىپ سوعىسپادى؟ – دەگەن زاڭدى سۇراقتىڭ تۋىندارى حاق. بىرىنشىدەن، كۇش تەڭ ەمەس. كوتەرىلىسشىلەردىڭ قارۋىنىڭ ءتۇرى قۇس مىلتىق، بىلتەلى ءشيتى مىلتىق. وسىنداي مىلتىقتاردىڭ وزىمەن دە كوتەرىلىسشىلەر تولىق قامتاماسىز ەتىلمەگەن بولاتىن. ال، ۆينتوۆكا وتە سيرەك، جوققا ءتان. قارۋى جوق كوتەرىلىسشىلەر شالعى وراقتى باسىن قايراپ، ونى اعاشپەن ساپتاپ، ودان وزدەرىنشە قىلىش جاساعان. مىنە، بار قارۋدىڭ ءتۇرى وسى. وسىنداي قارۋمەن سوعىس  كورگەن، كاسىبي دايىندىعى بار زەڭبىرەك، پۋلەمەت، ۆينتوۆكامەن قارۋلانعان قىزىل اسكەرلەرمەن قالاي سوعىسپاقسىڭ؟ ەڭ تاڭداۋلى دەگەن سالىقباي باستاعان 20 شاقتى مەرگەندەر توبىندا ەكى-اق ادامدا ۆينتوۆكا بولعاندا، ار جاعىن وزدەرىڭىز ويلاي بەرىڭىزدەر...

ەكىنشىدەن، بارلىق جەردە ءبىر كۇندە كوتەرىلىس بولىپ، كەڭەس وكىمەتى قۇلايدى. ءبىز تەك جەڭىستەن سوڭ جەرگىلىكتى جەردى باسقارۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك»، – دەگەن اقپاراتقا قالتىقسىز سەنگەن كوتەرىلىسشىلەر – قارۋى ناشار، اسكەري سوعىس ونەرىنە ۇيرەتىلمەگەن قاراپايىم شارۋالار بولعاندىقتان دا، قىزىل اسكەرلەرمەن تابان تىرەپ سوعىسۋعا دايىن بولماي شىققان. بۇل – ءبىزدىڭ پىكىرىمىز عانا ەمەس، تاريحي شىندىق تا وسى!

جوعارىدا ايتىپ وتتىك: مۇحاممەدجان رۇستەموۆ پەن تالاس وماربەكوۆتىڭ سوزاق كوتەرىلىسى حاقىنداعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە – قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مۇراعاتىنان الىنعان «تاريحي قۇجات» دەپ تانىلىپ جۇرگەن وگپۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ بايان – حاتتارىندا، سوزاق كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ سۋىندىق اسۋىنداعى اتىسىنا دەيىنگى جاعدايلار شىندىق كۇيىندە جازىلادى دا، سۋىندىق اسۋىنداعى شايقاس، قىزىل اسكەرلەرىنىڭ سوزاققا باسىپ كىرۋى تۋرالى مالىمەتتەر شىندىققا ەش جاناسپايدى. قىپ-قىزىل وتىرىك! نەگە؟

ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بۇنىڭ سەبەبى: قىزىل اسكەرلەر سوزاققا كىرەر الدىندا سوزاقتاعى بەيبىت حالىقتىڭ مەكەن-جايىن زەڭبىرەكپەن اتقىلاپ، سودان سوڭ قارسىلىقسىز بەرىلگەن سوزاق تۇرعىندارىنا وق اتىپ، كوتەرىلىسكە قاتىسى جوق بەيبىت حالىقتى سەبەپسىز قىرىپ جىبەرگەن. وگپۋ اسكەرلەرىنىڭ سوزاقتىڭ بەيبىت تۇرعىندارىن قىرىپ سالعان ءدال وسى جاعدايىن تاريحشى عالىم، پروفەسسور ت.وماربەكوۆتە ءوز ەڭبەگىندە اتاپ وتەدى. (قاراڭىز: ت.وماربەكوۆ. 111-بەت. زوبالاڭ. الماتى، «سانات» 1994 ج.)

وگپۋ قىزىل كومانديرلەرى بەيبىت حالىقتى قىرىپ سالىپ، ءوز تاراپتارىنان جاسالعان وسى قاندى قىلمىستارىن جاسىرۋ ءۇشىن كوتەرىلىسشىلەر سانىن اسىرا كورسەتىپ: «بانديتتەر قۋاشىقتا قاتتى قارسىلىق كورسەتتى. 4 ساعات سوعىسىپ، سوزاقتى ۇلكەن قيىندىقپەن الدىق. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جاس بالالارى مەن ەڭبەككە جارامسىز قاريالارى ءبىزدى «اللا-اللا» دەگەن ۇرانمەن جاعىمسىز قارسى الدى»، – دەپ، قۋاشىقتاعى سوعىستى ويدان قۇراستىرىپ، وتىرىك بايانداۋلار جازۋعا ءماجبۇر بولدى. (قاراڭىز: ت.وماربەكوۆ. 111-بەت. زوبالاڭ. الماتى، «سانات» 1994 ج.)

ال، ءبىز بەيبىت حالىقتى قىرىپ سالعان قىزىل كومانديرلەردىڭ ءوز قىلمىستارىن جاسىرۋى ءۇشىن جازعان بايانداۋلارعا اسا باعالى «تاريحي قۇجات» رەتىندە قاراپ،  بايانداۋلاردى باسقا قىرىنان عىلىمي نەگىزدە زەرتتەمەي، وسى قۇجاتتار نەگىزىندە عىلىمي ەڭبەكتەر جازىپ، ونى «تاريح وقۋلىعىنا» كىرگىزەمىز.

ءدال وسى ويىمىزدىڭ تاعى دا ءبىر جارقىن مىسالى: سوزاق كوتەرىلىسى حاقىندا ايتىلعان وكرۋگتىق وگپۋ باستىعى الشانسكيدىڭ جەدەل حاتىنداعى «قولعا تۇسكەن 200 بانديت» – سوزاق كوتەرىلىسىنە ەش قاتىسى جوق، قازاق، وزبەگى ارالاس سوزاقتىڭ بەيبىت تۇرعىندارى بولاتىن. سوزاق كوتەرىلىسىنە قاتىسقان «بانديتتەردىڭ» سانىن كوبەيتۋ ماقساتىندا، سول كەزدەگى وگپۋ تەرگەۋشىلەرى ءتۇرلى حايۋاندىق ارەكەتتەر ارقىلى قازاق، وزبەگى ارالاس قولعا تۇسكەن 200 سوزاقتىڭ بەيبىت تۇرعىنىن «كوتەرىلىسكە قاتىستىم» دەپ مويىنداتقىزىپ، تۇگەل سوتتاپ جىبەرگەن.

ءبىز قازىر قولعا ءتۇسىرىپ، سوتتالعان وسى 200 بەيبىت تۇرعىننىڭ وگپۋ مۇراعاتىنداعى تەرگەۋ قۇجاتتارىن كورەمىز دە، 1930 جىلدىڭ اقپانىنداعى سوزاق كوتەرىلىسىنە سوزاق اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى تۇگەل قاتىستى دەپ شۋلاپ ءجۇرمىز. تۇتقىندالعان 200-ءدىڭ ىشىندە مۇمكىن، كوتەرىلىسكە قاتىسقاندار اراگىدىك، بار دا شىعار. الايدا، سول قولعا تۇسكەن 200-ءدىڭ 90-95 پايىزى كوتەرىلىسكە قاتىسى جوق بەيبىت تۇرعىندار بولاتىن.

سوزاق كوتەرىلىسىن كورگەندەر مەن قاتىسقانداردىڭ اڭگىمەلەرىنە قاراعاندا، سوزاق كوتەرىلىسى «اللاحۋعا»  قاتىسقانداردىڭ جالپى سانى ارى كەتكەندە 500-600 ادامنان اسپاعان. ولاردىڭ ءبارى سوزاققا سىرتتان جينالعان سالت اتتىلار بولدى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قىزىل اسكەرلەردىڭ جاقىنداپ قالعان حابارىن ەستىگەن ساتتە-اق، كوكشەنىڭ قۇمى ارقىلى اسىپ، شۋ بويىنىڭ قالىڭ نۋىنا ءسىڭىپ كەتكەن-ءدى. قالعاندارى قىزىل اسكەرلەر سوزاقتى زەڭبىرەكپەن اتقىلاعان كۇنى، ءتۇن جامىلا، سوزاقتى تاستاپ شىققان. ەشكىمدى شىعارماي، سوزاقتى تۇگەل قورشاۋعا اينالاسى 200-گە جەتپەيتىن قىزىل اسكەرلەردىڭ مۇمكىنشىلىگى بولماعان.

بۇل ويىمىزعا دالەل: سوزاق كوتەرىلىسى «اللاحۋدىڭ» باسشىلارى سۇلتانبەك شالاقۇلى مەن «اۋعان ءتاۋىپتىڭ» ولىگىن قانشا ىزدەسە دە، وگپۋ كومانديرلەرى تابا الماعان. ەگەر ولار سۇلتانبەك حان مەن «اۋعان ءتاۋىپتىڭ» مايىتتەرىن تاپقان بولسا، وندا ولار ونى مىندەتتى تۇردە ورتالىققا جىبەرگەن جەدەل حاتتارىندا اتاپ وتكەن بولار ەدى. وگپۋ كومانديرلەرىنىڭ جەدەل حاتتارىندا سۇلتانبەك حان مەن «اۋعان ءتاۋىپتىڭ» كەيىنگى تاعدىرلارى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. مۇنى – ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن، سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ باس قولباسشىسى تاراقتى شىلمانبەت ءبيدىڭ بالاسى ساعىندىق، تۋ ۇستاعان-ۇرانشى ءالىپباي بالاسى يمانبەك، اتاقتى سالىقباي مەرگەن، ونىڭ نەمەرە ءىنىسى قاسىم مەرگەن – بارلىعى كوتەرىلىستەن كەيىن وكىمەتكە ءوز ەرىكتەرىمەن بەرىلگەن.

قىزىل اسكەرلەر سوزاقتى العاندا، كوتەرىلىسشىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك قولعا تۇسپەي، شۋ بويىنىڭ قالىڭ نۋىنا ءسىڭىپ، كەيىننەن بەتپاق دالا اسىپ كەتكەن. سوندىقتان دا، «كوتەرىلىسكە قاتىسقان بانديتتەردى تۇگەل تۇتقىندادىق»، – دەپ ايتۋ ءۇشىن، وگپۋ قىزمەتكەرلەرى «بانديتتەردىڭ سانىن» كوتەرىلىسكە قاتىسى جوق بەيبىت تۇرعىندار ەسەبىنەن كوبەيتكەن. ءبىز قازىر كوتەرىلىسكە قاتىسى جوق، قولعا ءتۇسىپ سوتتالعان، بەيبىت تۇرعىنداردىڭ مۇراعاتتا ساقتالىپ قالعان تەرگەۋ قۇجاتتارىن كورەمىز دە: سوزاق كوتەرىلىسى «اللاحۋعا» كۇللى سوزاق اۋدانىنىڭ حالقى قاتىستى»، – دەپ شۋلاپ ءجۇرمىز. قانداي مۇراعاتتىق قۇجات بولسا دا، ۇلت تاريحىنىڭ التىن دىڭگەگى – «حالىق جادىسىنان» مىقتى ەمەس. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تاريحى – ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا جەتىپ، حالىق جادىسىندا ساقتالىپ قالعان تاريحي وقيعالار ارقىلى شەگەندەلىپ وتىرعان.

سوزاق كوتەرىلىسى «اللاحۋدى»  باستاعان دا، سوڭىنا دەيىن قاتىسىپ، كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان قۋعىن كورىپ، تۋعان جەرىنەن شەت جۇرتقا اۋا كوشىپ، فيزيكالىق تۇرعىدان دا، مورالدىق-رۋحاني تۇرعىدان دا ازاپ شەگىپ، مەحنات كورگەن – تامالار بولاتىن. ءبىز بۇل ويىمىزدى 2025 جىلدىڭ 8 قازانىندا «اباي.kz» پورتالىندا، تاريحي-تانىمدىق، ادەبي كوپشىلىك، «قاراحان» جۋرنالىنىڭ 2025 جىلدىڭ №3-4 (140-145) ساندارىندا جانە «جالىن» جۋرنالىنىڭ 2026 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى №1 سانىندا جارىق كورگەن «تاريحقا قيانات جاسامايىق: «سوزاق كوتەرىلىسى» اتتى ماقالامىزدا جان-جاقتى تاريحي نەگىزدە دالەلدەي وتىرىپ، تاراتقان بولاتىنبىز. سوندىقتان دا، بۇرىنعى ماقالامىزدا ايتقان ويىمىزدى تاعى دا قايتالاپ جاتۋدى ءجون سانامادىق.

دەسەك تە، ۇلت تاريحىنىڭ التىن دىنگەگى – «حالىق جادىسىنا» ساي كەلمەيتىن، وتىرىك نەگىزدە جازىلىپ، مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردا ساقتالىپ قالعان، «تاريحي قۇجاتتاردى»  نەگىزگە الا بەرمەي، 1930 جىلدىڭ اقپان ايىنداعى سوزاق كوتەرىلىسى «اللاحۋدى» – تاريحىمىزداعى «الباندار كوتەرىلىسى»، «ادايلار كوتەرىلىسى»، «اساندار كوتەرىلىسى» دەگەن سەكىلدى – «تامالار كوتەرىلىسى» دەپ، ۇلتتىق تاريح تۇرعىسىنان مويىندايتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ەسەپتەيمىز.

نۇرعالي ماحان

Abai.kz