TEMIRBEKTING TUGhAN JERI – BASYQARA QOPASY!

Sózimizding arqauy bolmaq Jabasaq ónirinin  tarihy terende. Áueli býginderi auyldyq okrugting atauyn iylenip otyrghan esimge qysqasha toqtala keteyik.

Jabasaq Tәlenshiúly  osy tónirekti erterekte jaylaghan dәuletti kisi eken. Shamamen 1760-1840 jyldary Yrghyz boyynda ómir sýrgen deydi (qaranyz: Yrghyz audany ensiklopediyasy, 184-bet; Áyteke by audany ensiklopediyasy, 157-bet; «Janalyq jarshysy» 1992.06.27). Kishi jýz Shómekey ruynyng Bozghúl atalyghynan shyqqan. Auqatty, elge qamqor, bay adam bolghan eken.

Jabasaq ónirinde memleket jәne qogham qayratkeri Temirbek  Jýrgenov, alghashqy kәsiby skripkashynyng biri – Álim Almat, Sosialistik Enbek Eri – Altynbek Ákimjanov, Qazaqstannyng enbek sinirgen mәdeniyet qayratkeri Rysjan Iliyasova, QR Enbek sinirgen әrtisi Túrar Álipbaev, әnshi, sazger Daniyar Saghyntaev, t.b. dýniyege kelgen.

Jýrgenov Temirbek Qaraúly  1898 jyly 1 qazanda qazirgi Aqtóbe oblysy, Áyteke by audany territoriyasyndaghy (búryn 1971 jylgha deyin Yrghyz audany qaramaghynda bolghan) Basyqara qopasy degen jerde tughan. Memleket jәne qogham qayratkeri. Orta Aziya men Qazaqstanda mәdeny revolusiya jasaghan týrki júrtyna ortaq túlgha. Kenes ýkimetin ornatyp, nyghaytugha belsene aralasqan. Ákesi Qara Jýrgenúly auqatty, elge bedeldi bolghan kórinedi.

Osy jerde aita keter nәrse bar. Ony da bayandap óteyik.

Temirbek Jýrgenovting tughan jeri turasyndaghy anyq derekter búrmalanyp jýr. Keyingi jyldary ony Qyzylorda oblysynda dýniyege keldi deushiler shyqty.  Arhivterindegi derekterdi eshkim joqqa shyghara almaydy. «Temirbek Jýrgenov» atty kitapqa engizilgen tarihy qújattar múny joqqa shygharady (qaranyz:325, 328-329, 334-335, 341-342, 355, 382-betterinde), Solardyng bir qataryn atap óteyik:

1)Moya avtografiya;

2)Lichnoy listok po uchetu kadrov;

3)Anketa arestovannogo;

4) Opredelenie №4 n – 921021/ 16 Voennaya kollegiya Verhnogo suda SSSR;

5) Dәmetken Ermekovanyn(Jýrgenova) – Tynyshtyqqa jazghan haty;

6)Temirbek Jýrgenovting pasporty.

Atalghan búl qújattardyng qay-qaysysy da «Temirbek Jýrgenov 1898 jyly Yrghyz audanynda tughan» dep «Qyzylorda jaqta dýniyege kelgen» degen dәlelsiz sózderdi teriske shygharyp túr.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Aqtóbe oblysy Áyteke by audany Jabasaq auyldyq okrugine qarasty territoriyasynda Jýrgen әuletine qatysty jer-su ataulary, belgiler kýni býginge deyin saqtalghan. Atap aitsaq, Basyqaranyng qopasy delinetin jer, soghan taqau ornalasqan Temirbekting arghy atasy Jәrimbetten taraytyn Saryqasqalar qorymy. Búghan Shómekeyding osy atalyghyna jatatyn Ýderbay esimdi kisining Biybibatima atty qyzynan tughan, Jýrgenovterge jiyen bolyp keletin aqqúmdyq Bayniyazov Aydarhan aqsaqaldyng (1929-2022) myna sózi de: «Temirbekting babasy Quannyng bәibishesining mýrdesi Tolybay sayy men Qyzyljar sayynyng qiylysqan túsyndaghy Aqsu degen ýlken tóbening basynda, ol jer «Bәibishe qorymy» atalady», – dep taghy bir aighaqty berip túr (Qaranyz: Kәrten B. Qas ýlekten tughan kәtepti...// 27.11. 2014. aqtobegazeti.kz).

Jýrgenning bir úrpaghy, Temirbekting nemere aghayyny Núrjan Júdyryqúlynyng búl deregi de aitylghan pikirlerdin, keltirlgen mәlimetterding aqiqattyghyn odan әri bekitip túr. Onyng bayandauynsha, atalary jazda Basyqara qopasy, Tyshqanbay (qazirgi Aqqúm auyly) salasyn, Jantay degen jerdi jaylap, Qaraqúmdy qystaghan.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Quang Álenúly 6 mynday jylqy, 40 mynday qoy bitken asa dәuletti kisi bolypty.

Quannan – Jýrgen, Túrghan, Dәgir.

Jýrgennen – Júdyryq (shyn esimi-Aqsaqal.), Syrlybay (Qara), Qazybay, Dýisenbay, Ensebay.

Aqsaqaldyng boyy shaghyn bolghasyn, halyq – Júdyryq atap ketken. Syrlybaydy bir synshy  kisi «adamnyng aq-qara bastysy eken. Múnyng qorqytpaytyny bolmas» degenin estip, halyq «Qara» dep atap ketken deydi. Qazirgi Jabasaq auyldyq okrugine qarasty Shilikti jaylauyn keyin júrt «Basyqara qopasy» dep atap ketipti. Ertede Kenjeqara bolysyna qaraghan.

T. JÝRGENOVTING QYZMETI

Temirbek Jýrgenov 1920 jyly KPSS mýsheligine qabyldanady. Orys-qazaq bastauysh mektebin(1913), Perovskidegi Suhanskiy atyndaghy orys-qazaq uchiliyshesin(1917), Orynbor júmysshy fakulitetin (1923), Orta Aziya memlekettik uniyversiytetin (1927) bitirdi. 1918 jyly Torghayda shyghatyn «Qazaq múny» gazetinde júmys isteydi. Sovetterding Torghay oblystyq sezin dayyndap, ótkizuge at salysty. 1919 jyly Yrghyzdy aq gvardiyashylar men alashordashylardan azat etuge jәne uezde bolghan bay-kulak kóterilisin basugha qatysty. Kenjeghara bolystyq revkom hatshysy, 1920-21 jyldary Yrghyz uezdik ravkom hatshysynyng orynbasary jәne onyng hatshysy, Yrghyz uezdik atkom hatshysy. 1924-26 jyldary QASSR-ning Týrkistan respublikasyndaghy tolyq pravoly ókili, Qazaqstan men Týrkistan OAK mýshesi. Orta Aziya men Qazaqstannyng últtyq-memlekettik jaghynan bólinu isine belsene qatysty. 1926-29 jyldary Tashkenttegi Qazaq pedagogikalyq institutynyng rektory, 1929-33 jyldary Tәjik SSR-ining qarjy halkomy, Ózbek SSR halyq aghartu komissary. 1933-37 jyldary QASSR halyq aghartu komissary. BK(b)P Qazaqstan ólkelik komiytetining jәne onyng burosynyng mýshesi (1933-37).

Jýrgenov – markizm-leninizm shygharmalaryn qazaq tiline túnghysh audarushylardyng biri. Orta Aziya men Qazaqstandaghy mәdeny qúrylystyng tarihyna da kónil bólgen.

Enbek Qyzyl Tu ordenimen marapattalghan.

Jariyalanghan shygharmalary: «KSRO men Qazaqstandy әkimshilk-sharuashylyq jaghynan audandargha bólu mәselesi», Qyzylorda, 1927; «Orta Aziya men Qazaqstanda mәdeny revolusiyasy», A., 1935; «Qazaqstanda sauatsyzdyqty joi júmysy turaly» A., 1936 (Qaranyz: Qazaq sovet ensiklopediyasy, 4-tom, 531-bet; Aqtóbe ensiklopediyasy. 441-bet).

TEMIRBEKTING ShAPAGhATY

Temirbek Jýrgenov – bilim beru isin órkendetude ýlken qyzmet qylghan ýlken túlgha. Onyng «Gody raboty Kazahskogo vysshego pedagogicheskogo instituta» (Tashkent, 1928 g.), «Za likvidasii nedochetov v rabote shkole» (Bolishevik Kazahstana, 1935, №4), «Zadachy shkol Kazahstana v novom uchebnom godu» (Bolishevik Kazahstana, 1935, №9) enbekteri bar eken.

Taghy da әri qaray dәlelder keltireyik, bylay deydi onda: «T.Jurgenov osoboe vnimanie udelyal stroiytelistvu shkol. Etot vopros on staralsya reshiti za schet budjeta y predpriyatiy, kolhozov. …S 1933 po 1939 gg. praviytelistvom bylo napravleno na stroiytelistvo shkol v jivotnovodcheskih rayon 113106,5 tys. rubley, na kotoryh bylo postroeno 2614 shkol. V 1936 godu v Alma-Atinskoy oblasty silamy trudyashihsya bylo postroeno 550 shkol. V 148 rayonah Kazahstana 936 novyh shkol na 87915 uchebnyh mest y pristroeno 427 klassnyh komnat na 19735 uchebnyh mest. Planom na 1936 – 1937 uchebnyy god bylo zadumano stroiytelistvo 31 gorodskoy shkoly na 12300 mest, 14 internatov, 46 aulino-seliskih shkol na 7200 uchebnyh mest. Vse eto pozvolyaet govoriti ob aktivnom uchastiy T.Jurgenova v resheniy voprosa stroiytelistva shkol, rasshiyreniy materialino-tehnicheskoy bazy shkolinogo obrazovaniya v respubliyke, — dey kelip mynaday qorytyndy jasaydy, — …v period raboty Temirbeka Jurgenova na postu Narodnogo komissara prosvesheniya KazASSR s 1933 po 1937 g.pry ego neposredstvennom uchastiy kazahstanskaya sistema narodnogo obrazovaniya za korotkiy srok oformilasi kak edinoe seloe y dostigla bolishih uspehov v svoem razvitii. Tak, v 1937 godu v respubliyke naschityvalosi 21 vysshee uchebnoe zavedeniye, 85 tehnikumov, v kotoryh obuchalosi 7369 studentov y 23517 uchashihsya, iz kotoryh kazahov sootvetstvenno 3971 v vuzah y 11355 v tehnikumah. Po respubliyke okolo 1,5 mln chelovek obuchalosi v shkolah, vuzah, na razlichnyh kursah. Osushestviti polnostiu svoy iydey T.Jurgenova ne udalosi, tak kak on byl neobosnovanno repressirovan kak «vrag naroda» (Qaranyz: Temirbek Jýrgenov. 104, 107-better).

JABASAQTAGhY TEMIRBEKTING MEKTEBI

T. Jýrgenovting tughan ónirimizge tiygizgen shapaghaty da bylay delinip qaghazgha týsken: «...Qazaqstannyng oqu-aghartu isine Temirbek Jýrgenov basshylyq jasaghan tústa Yrghyz audanyna qarasty Jabasaq, Sarybúlaq auyldarynda da mektepter salynghan... Osyghan qatysty myna mәlimetti zeynetker Quanysh agha Altynbaev (1943 j.t.) býy dep bayandaghan-dy: «Ákem Ábish Eleusinov 1909 jyly tughan, 1991 jyly dýniyeden ótti. 1937 jyldan 1957  jylgha sheyin el basqarghan adam. Saryqopa, Ýshinshi besjyldyq, Qaraqay, Jiyrma jyldyq Qazaqstan, Lenin kolhozdarynyng basqarmasy boldy. 1957 jyldan keyin ferma mengerushisi qyzmetin atqardy. Jabasaq ónirining shejiresin jaqsy biletin edi. Ángime qylatyn tarihynyng biri – Jabasaqtaghy mektep. Ákem: «Jaqsy bilem. O kezde jasym jiyrma beste. Myna mektep Temirbek Jýrgenovting núsqauymen salyndy. Bastauyshqa jobalanghan edi. Qúrylysy 1934 jyly bastaldy. Túrghyzu júmysyna Dosmaghanbet, Qarasaqal Serikbay (taghy bireuining esimin Quanysh agha úmytypty.-B.K.) degen aghash sheberleri basshylyq etti. Qostanaydyng Amanqaraghay atalatyn ormandy jerinen dayyndap tasydy bórenelerdi. Qúrylysqa elding adamdary da júmyldy»,  – deytin. Búl bilim ornynda sauat ashqan Baynazarov Aydarhan (1929 j.t.), Júmahmetov Tәshtileubay (1932 j.t.), Kenjeghúlova Sәlima (1932 j.t.) degen agha-apalarymyz sau-sәlemat  jýrip jatyr. Ýsheui de úzaq jyldar múghalim boldy. Múnda men de oqydym. 1961 jyly on jyldyqty osy mektepten bitirdim. Jýrgenov saldyrghan búl jay 1976 jylgha deyin qyzmet etti. Qúrylysynyng sapalyghynan osy kýnge sheyin jaqsy saqtaluy. Qabyrghalarynyng qalyndyghy bir metr. Ókinishtisi, qazir qanyrap, azyp-tozyp  bos túr, qamqorlyqqa alynsa deymin tarihy eskertkish retinde» (Qaranyz: Kәrten B. Qas ýletn tughan kәtepti...// 27.11. 2014. aqtobegazeti.kz).

T. Jýrgenovting núsqauymen Jabasaqta salynghan mektepting jobasy Leningradta jasalynyp bekitilgen deydi. Pishini «P» әripine úqsas. Qabyrghasynyng qalyndyghy – 1 metr, biyiktigi – 4 metr. Tóbesi qyzyl qanyltyrmen jabylghan. Mektep qúrylysyn halyq arasynan shyqqan ataqty Dosjan, Ermekbay, Serikbay, Óksikbay, Dosmaghanbet degen sheberler jýrgizgen.

Mektep alghashqy diyrektory – Núraly Qashqynbaev. 1953 jyly múghalimder sany 18-ge jetken. Talay daryn ósip jetilgen.

Sóz sonynda aitayyq degenimiz – búl mektep tarihy múra retinde qorghalyp, bir-eki jyldyqta restavrasiya jasalyp, qalypyna kelitirilmese mýlde joyylyp ketu qauip tónip túr.

Asqar Raqymjanúly,

Aqtóbe – Jabasaq – Shilikti (Basyqara)

Abai.kz