تەمىربەكتىڭ تۋعان جەرى – باسىقارا قوپاسى!

ءسوزىمىزدىڭ ارقاۋى بولماق جاباساق ءوڭىرىنىڭ  تاريحى تەرەڭدە. اۋەلى بۇگىندەرى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اتاۋىن يلەنىپ وتىرعان ەسىمگە قىسقاشا توقتالا كەتەيىك.

جاباساق تالەنشىۇلى  وسى توڭىرەكتى ەرتەرەكتە جايلاعان داۋلەتتى كىسى ەكەن. شامامەن 1760-1840 جىلدارى ىرعىز بويىندا ءومىر سۇرگەن دەيدى (قاراڭىز: ىرعىز اۋدانى ەنتسيكلوپەدياسى، 184-بەت; ايتەكە بي اۋدانى ەنتسيكلوپەدياسى، 157-بەت; «جاڭالىق جارشىسى» 1992.06.27). كىشى ءجۇز شومەكەي رۋىنىڭ بوزعۇل اتالىعىنان شىققان. اۋقاتتى، ەلگە قامقور، باي ادام بولعان ەكەن.

جاباساق وڭىرىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تەمىربەك  جۇرگەنوۆ، العاشقى كاسىبي سكريپكاشىنىڭ ءبىرى – ءالىم المات، سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى – التىنبەك اكىمجانوۆ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى رىسجان ءىلياسوۆا، قر ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى تۇرار الىپباەۆ، ءانشى، سازگەر دانيار ساعىنتاەۆ، ت.ب. دۇنيەگە كەلگەن.

جۇرگەنوۆ تەمىربەك قاراۇلى  1898 جىلى 1 قازاندا قازىرگى اقتوبە وبلىسى، ايتەكە بي اۋدانى تەرريتورياسىنداعى (بۇرىن 1971 جىلعا دەيىن ىرعىز اۋدانى قاراماعىندا بولعان) باسىقارا قوپاسى دەگەن جەردە تۋعان. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. ورتا ازيا مەن قازاقستاندا مادەني رەۆوليۋتسيا جاساعان تۇركى جۇرتىنا ورتاق تۇلعا. كەڭەس ۇكىمەتىن ورناتىپ، نىعايتۋعا بەلسەنە ارالاسقان. اكەسى قارا جۇرگەنۇلى اۋقاتتى، ەلگە بەدەلدى بولعان كورىنەدى.

وسى جەردە ايتا كەتەر نارسە بار. ونى دا بايانداپ وتەيىك.

تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ تۋعان جەرى تۋراسىنداعى انىق دەرەكتەر بۇرمالانىپ ءجۇر. كەيىنگى جىلدارى ونى قىزىلوردا وبلىسىندا دۇنيەگە كەلدى دەۋشىلەر شىقتى.  ارحيۆتەرىندەگى دەرەكتەردى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. «تەمىربەك جۇرگەنوۆ» اتتى كىتاپقا ەنگىزىلگەن تاريحي قۇجاتتار مۇنى جوققا شىعارادى (قاراڭىز:325, 328-329, 334-335, 341-342, 355, 382-بەتتەرىندە), سولاردىڭ ءبىر قاتارىن اتاپ وتەيىك:

1)مويا اۆتوگرافيا;

2)ليچنوي ليستوك پو ۋچەتۋ كادروۆ;

3)انكەتا ارەستوۆاننوگو;

4) وپرەدەلەنيە №4 ن – 921021/ 16 ۆوەننايا كوللەگيا ۆەرحنوگو سۋدا سسسر;

5) دامەتكەن ەرمەكوۆانىڭ(جۇرگەنوۆا) – تىنىشتىققا جازعان حاتى;

6)تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ پاسپورتى.

اتالعان بۇل قۇجاتتاردىڭ قاي-قايسىسى دا «تەمىربەك جۇرگەنوۆ 1898 جىلى ىرعىز اۋدانىندا تۋعان» دەپ «قىزىلوردا جاقتا دۇنيەگە كەلگەن» دەگەن دالەلسىز سوزدەردى تەرىسكە شىعارىپ تۇر.

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

اقتوبە وبلىسى ايتەكە بي اۋدانى جاباساق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى تەرريتورياسىندا جۇرگەن اۋلەتىنە قاتىستى جەر-سۋ اتاۋلارى، بەلگىلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. اتاپ ايتساق، باسىقارانىڭ قوپاسى دەلىنەتىن جەر، سوعان تاقاۋ ورنالاسقان تەمىربەكتىڭ ارعى اتاسى جارىمبەتتەن تارايتىن سارىقاسقالار قورىمى. بۇعان شومەكەيدىڭ وسى اتالىعىنا جاتاتىن ۇدەرباي ەسىمدى كىسىنىڭ ءبيبىباتيما اتتى قىزىنان تۋعان، جۇرگەنوۆتەرگە جيەن بولىپ كەلەتىن اققۇمدىق باينيازوۆ ايدارحان اقساقالدىڭ (1929-2022) مىنا ءسوزى دە: «تەمىربەكتىڭ باباسى قۋاڭنىڭ بايبىشەسىنىڭ مۇردەسى تولىباي سايى مەن قىزىلجار سايىنىڭ قيىلىسقان تۇسىنداعى اقسۋ دەگەن ۇلكەن توبەنىڭ باسىندا، ول جەر «بايبىشە قورىمى» اتالادى»، – دەپ تاعى ءبىر ايعاقتى بەرىپ تۇر (قاراڭىز: كارتەن ب. قاس ۇلەكتەن تۋعان كاتەپتى...// 27.11. 2014. aqtobegazeti.kz).

جۇرگەننىڭ ءبىر ۇرپاعى، تەمىربەكتىڭ نەمەرە اعايىنى نۇرجان جۇدىرىقۇلىنىڭ بۇل دەرەگى دە ايتىلعان پىكىرلەردىڭ، كەلتىرلگەن مالىمەتتەردىڭ اقيقاتتىعىن ودان ءارى بەكىتىپ تۇر. ونىڭ بايانداۋىنشا، اتالارى جازدا باسىقارا قوپاسى، تىشقانباي (قازىرگى اققۇم اۋىلى) سالاسىن، جانتاي دەگەن جەردى جايلاپ، قاراقۇمدى قىستاعان.

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

قۋاڭ الەنۇلى 6 مىڭداي جىلقى، 40 مىڭداي قوي بىتكەن اسا داۋلەتتى كىسى بولىپتى.

قۋاڭنان – جۇرگەن، تۇرعان، داگىر.

جۇرگەننەن – جۇدىرىق (شىن ەسىمى-اقساقال.), سىرلىباي (قارا), قازىباي، دۇيسەنباي، ەڭسەباي.

اقساقالدىڭ بويى شاعىن بولعاسىن، حالىق – جۇدىرىق اتاپ كەتكەن. سىرلىبايدى ءبىر سىنشى  كىسى «ادامنىڭ اق-قارا باستىسى ەكەن. مۇنىڭ قورقىتپايتىنى بولماس» دەگەنىن ەستىپ، حالىق «قارا» دەپ اتاپ كەتكەن دەيدى. قازىرگى جاباساق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى شىلىكتى جايلاۋىن كەيىن جۇرت «باسىقارا قوپاسى» دەپ اتاپ كەتىپتى. ەرتەدە كەنجەقارا بولىسىنا قاراعان.

ت. جۇرگەنوۆتىڭ قىزمەتى

تەمىربەك جۇرگەنوۆ 1920 جىلى كپسس مۇشەلىگىنە قابىلدانادى. ورىس-قازاق باستاۋىش مەكتەبىن(1913), پەروۆسكىدەگى سۋحانسكي اتىنداعى ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن(1917), ورىنبور جۇمىسشى فاكۋلتەتىن (1923), ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن (1927) ءبىتىردى. 1918 جىلى تورعايدا شىعاتىن «قازاق مۇڭى» گازەتىندە جۇمىس ىستەيدى. سوۆەتتەردىڭ تورعاي وبلىستىق سەزىن دايىنداپ، وتكىزۋگە ات سالىستى. 1919 جىلى ىرعىزدى اق گۆاردياشىلار مەن الاشورداشىلاردان ازات ەتۋگە جانە ۋەزدە بولعان باي-كۋلاك كوتەرىلىسىن باسۋعا قاتىستى. كەنجەعارا بولىستىق رەۆكوم حاتشىسى، 1920-21 جىلدارى ىرعىز ۋەزدىك راۆكوم حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى جانە ونىڭ حاتشىسى، ىرعىز ۋەزدىك اتكوم حاتشىسى. 1924-26 جىلدارى قاسسر-ءنىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى تولىق پراۆولى وكىلى، قازاقستان مەن تۇركىستان واك مۇشەسى. ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك جاعىنان ءبولىنۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىستى. 1926-29 جىلدارى تاشكەنتتەگى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى، 1929-33 جىلدارى تاجىك سسر-ءىنىڭ قارجى حالكومى، وزبەك سسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى. 1933-37 جىلدارى قاسسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى. بك(ب)پ قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ جانە ونىڭ بيۋروسىنىڭ مۇشەسى (1933-37).

جۇرگەنوۆ – ماركيزم-لەنينيزم شىعارمالارىن قازاق تىلىنە تۇڭعىش اۋدارۋشىلاردىڭ ءبىرى. ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى مادەني قۇرىلىستىڭ تاريحىنا دا كوڭىل بولگەن.

ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالعان.

جاريالانعان شىعارمالارى: «كسرو مەن قازاقستاندى اكىمشىلك-شارۋاشىلىق جاعىنان اۋداندارعا ءبولۋ ماسەلەسى»، قىزىلوردا، 1927; «ورتا ازيا مەن قازاقستاندا مادەني رەۆوليۋتسياسى»، ا.، 1935; «قازاقستاندا ساۋاتسىزدىقتى جويۋ جۇمىسى تۋرالى» ا.، 1936 (قاراڭىز: قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى، 4-توم، 531-بەت; اقتوبە ەنتسيكلوپەدياسى. 441-بەت).

تەمىربەكتىڭ شاپاعاتى

تەمىربەك جۇرگەنوۆ – ءبىلىم بەرۋ ءىسىن وركەندەتۋدە ۇلكەن قىزمەت قىلعان ۇلكەن تۇلعا. ونىڭ «گودى رابوتى كازاحسكوگو ۆىسشەگو پەداگوگيچەسكوگو ينستيتۋتا» (تاشكەنت، 1928 گ.), «زا ليكۆيداتسيۋ نەدوچەتوۆ ۆ رابوتە شكولە» (بولشەۆيك كازاحستانا، 1935, №4), «زاداچي شكول كازاحستانا ۆ نوۆوم ۋچەبنوم گودۋ» (بولشەۆيك كازاحستانا، 1935, №9) ەڭبەكتەرى بار ەكەن.

تاعى دا ءارى قاراي دالەلدەر كەلتىرەيىك، بىلاي دەيدى وندا: «ت.جۋرگەنوۆ وسوبوە ۆنيمانيە ۋدەليال سترويتەلستۆۋ شكول. ەتوت ۆوپروس ون ستارالسيا رەشيت زا سچەت بيۋدجەتا ي پرەدپرياتي، كولحوزوۆ. …س 1933 پو 1939 گگ. پراۆيتەلستۆوم بىلو ناپراۆلەنو نا سترويتەلستۆو شكول ۆ جيۆوتنوۆودچەسكيح رايون 113106,5 تىس. رۋبلەي، نا كوتورىح بىلو پوستروەنو 2614 شكول. ۆ 1936 گودۋ ۆ الما-اتينسكوي وبلاستي سيلامي ترۋدياششيحسيا بىلو پوستروەنو 550 شكول. ۆ 148 رايوناح كازاحستانا 936 نوۆىح شكول نا 87915 ۋچەبنىح مەست ي پريستروەنو 427 كلاسسنىح كومنات نا 19735 ۋچەبنىح مەست. پلانوم نا 1936 – 1937 ۋچەبنىي گود بىلو زادۋمانو سترويتەلستۆو 31 گورودسكوي شكولى نا 12300 مەست، 14 ينتەرناتوۆ، 46 اۋلنو-سەلسكيح شكول نا 7200 ۋچەبنىح مەست. ۆسە ەتو پوزۆولياەت گوۆوريت وب اكتيۆنوم ۋچاستي ت.جۋرگەنوۆا ۆ رەشەني ۆوپروسا سترويتەلستۆا شكول، راسشيرەني ماتەريالنو-تەحنيچەسكوي بازى شكولنوگو وبرازوۆانيا ۆ رەسپۋبليكە، — دەي كەلىپ مىناداي قورىتىندى جاسايدى، — …ۆ پەريود رابوتى تەميربەكا جۋرگەنوۆا نا پوستۋ نارودنوگو كوميسسارا پروسۆەششەنيا كازاسسر س 1933 پو 1937 گ.پري ەگو نەپوسرەدستۆەننوم ۋچاستي كازاحستانسكايا سيستەما نارودنوگو وبرازوۆانيا زا كوروتكي سروك وفورميلاس كاك ەدينوە تسەلوە ي دوستيگلا بولشيح ۋسپەحوۆ ۆ سۆوەم رازۆيتي. تاك، ۆ 1937 گودۋ ۆ رەسپۋبليكە ناسچيتىۆالوس 21 ۆىسشەە ۋچەبنوە زاۆەدەنيە، 85 تەحنيكۋموۆ، ۆ كوتورىح وبۋچالوس 7369 ستۋدەنتوۆ ي 23517 ۋچاششيحسيا، يز كوتورىح كازاحوۆ سووتۆەتستۆەننو 3971 ۆ ۆۋزاح ي 11355 ۆ تەحنيكۋماح. پو رەسپۋبليكە وكولو 1,5 ملن چەلوۆەك وبۋچالوس ۆ شكولاح، ۆۋزاح، نا رازليچنىح كۋرساح. وسۋششەستۆيت پولنوستيۋ سۆوي يدەي ت.جۋرگەنوۆا نە ۋدالوس، تاك كاك ون بىل نەوبوسنوۆاننو رەپرەسسيروۆان كاك «ۆراگ نارودا» (قاراڭىز: تەمىربەك جۇرگەنوۆ. 104, 107-بەتتەر).

جاباساقتاعى تەمىربەكتىڭ مەكتەبى

ت. جۇرگەنوۆتىڭ تۋعان وڭىرىمىزگە تيگىزگەن شاپاعاتى دا بىلاي دەلىنىپ قاعازعا تۇسكەن: «...قازاقستاننىڭ وقۋ-اعارتۋ ىسىنە تەمىربەك جۇرگەنوۆ باسشىلىق جاساعان تۇستا ىرعىز اۋدانىنا قاراستى جاباساق، سارىبۇلاق اۋىلدارىندا دا مەكتەپتەر سالىنعان... وسىعان قاتىستى مىنا مالىمەتتى زەينەتكەر قۋانىش اعا التىنباەۆ (1943 ج.ت.) ءبۇي دەپ بايانداعان-دى: «اكەم ءابىش ەلەۋسىنوۆ 1909 جىلى تۋعان، 1991 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. 1937 جىلدان 1957  جىلعا شەيىن ەل باسقارعان ادام. سارىقوپا، ءۇشىنشى بەسجىلدىق، قاراقاي، جيىرما جىلدىق قازاقستان، لەنين كولحوزدارىنىڭ باسقارماسى بولدى. 1957 جىلدان كەيىن فەرما مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. جاباساق ءوڭىرىنىڭ شەجىرەسىن جاقسى بىلەتىن ەدى. اڭگىمە قىلاتىن تاريحىنىڭ ءبىرى – جاباساقتاعى مەكتەپ. اكەم: «جاقسى بىلەم. و كەزدە جاسىم جيىرما بەستە. مىنا مەكتەپ تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ نۇسقاۋىمەن سالىندى. باستاۋىشقا جوبالانعان ەدى. قۇرىلىسى 1934 جىلى باستالدى. تۇرعىزۋ جۇمىسىنا دوسماعانبەت، قاراساقال سەرىكباي (تاعى بىرەۋىنىڭ ەسىمىن قۋانىش اعا ۇمىتىپتى.-ب.ك.) دەگەن اعاش شەبەرلەرى باسشىلىق ەتتى. قوستانايدىڭ امانقاراعاي اتالاتىن ورماندى جەرىنەن دايىنداپ تاسىدى بورەنەلەردى. قۇرىلىسقا ەلدىڭ ادامدارى دا جۇمىلدى»،  – دەيتىن. بۇل ءبىلىم ورنىندا ساۋات اشقان باينازاروۆ ايدارحان (1929 ج.ت.), جۇماحمەتوۆ تاشتىلەۋباي (1932 ج.ت.), كەنجەعۇلوۆا ءساليما (1932 ج.ت.) دەگەن اعا-اپالارىمىز ساۋ-سالەمات  ءجۇرىپ جاتىر. ۇشەۋى دە ۇزاق جىلدار مۇعالىم بولدى. مۇندا مەن دە وقىدىم. 1961 جىلى ون جىلدىقتى وسى مەكتەپتەن ءبىتىردىم. جۇرگەنوۆ سالدىرعان بۇل جاي 1976 جىلعا دەيىن قىزمەت ەتتى. قۇرىلىسىنىڭ ساپالىعىنان وسى كۇنگە شەيىن جاقسى ساقتالۋى. قابىرعالارىنىڭ قالىڭدىعى ءبىر مەتر. وكىنىشتىسى، قازىر قاڭىراپ، ازىپ-توزىپ  بوس تۇر، قامقورلىققا الىنسا دەيمىن تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە» (قاراڭىز: كارتەن ب. قاس ۇلەتن تۋعان كاتەپتى...// 27.11. 2014. aqtobegazeti.kz).

ت. جۇرگەنوۆتىڭ نۇسقاۋىمەن جاباساقتا سالىنعان مەكتەپتىڭ جوباسى لەنينگرادتا جاسالىنىپ بەكىتىلگەن دەيدى. ءپىشىنى «پ» ارىپىنە ۇقساس. قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى – 1 مەتر، بيىكتىگى – 4 مەتر. توبەسى قىزىل قاڭىلتىرمەن جابىلعان. مەكتەپ قۇرىلىسىن حالىق اراسىنان شىققان اتاقتى دوسجان، ەرمەكباي، سەرىكباي، وكسىكباي، دوسماعانبەت دەگەن شەبەرلەر جۇرگىزگەن.

مەكتەپ العاشقى ديرەكتورى – نۇرالى قاشقىنباەۆ. 1953 جىلى مۇعالىمدەر سانى 18-گە جەتكەن. تالاي دارىن ءوسىپ جەتىلگەن.

ءسوز سوڭىندا ايتايىق دەگەنىمىز – بۇل مەكتەپ تاريحي مۇرا رەتىندە قورعالىپ، ءبىر-ەكى جىلدىقتا رەستاۆراتسيا جاسالىپ، قالىپىنا كەلىتىرىلمەسە مۇلدە جويىلىپ كەتۋ قاۋىپ ءتونىپ تۇر.

اسقار راقىمجانۇلى،

اقتوبە – جاباساق – شىلىكتى (باسىقارا)

Abai.kz