قازىرگى تەاتر كەڭىستىگىندە ايەل تاعدىرىنا، ونىڭ قوعامداعى ورنى مەن ىشكى پسيحولوگيالىق الەمىنە قاتىستى تاقىرىپتاردىڭ ءجيى كوتەرىلىپ جۇرگەندىگى — زاڭدى ءارى قۋانتارلىق قۇبىلىس. اسىرەسە ايەل بولمىسى، انا بولۋ ماسەلەسى، قوعامدىق قىسىم مەن ىشكى ەركىندىك اراسىنداعى تارتىس قازىرگى قوعامدا ءالى دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. وسى تۇرعىدان العاندا ماعجان جۇماباەۆتىڭ «شولپاننىڭ كۇناسى» شىعارماسىنىڭ ساحناعا قايتا ورالۋى كەزدەيسوق ەمەس.

ماعجان بۇل تۋىندىسىندا ءوز ءداۋىرى ءۇشىن باتىل تاقىرىپ كوتەردى. جازۋشى ايەل پسيحولوگياسىن سىرتتاي باعالاماي، ونىڭ ىشكى جان ارپالىسىن تەرەڭ زەرتتەۋگە ۇمتىلدى. شولپان تراگەدياسى — تەك پەرزەنت سۇيە الماعان ايەلدىڭ قاسىرەتى ەمەس، قوعام قالىپتاستىرعان «ايەل مىندەتى» ۇعىمىنىڭ استىندا جانشىلعان تۇلعانىڭ تراگەدياسى. سوندىقتان شىعارمانىڭ قۇندىلىعى ونىڭ وقيعاسىندا ەمەس، ادام جانىنىڭ پسيحولوگيالىق دالدىكپەن اشىلۋىندا جاتىر. ءبىر عاسىر بۇرىن جازىلعان ءماتىننىڭ بۇگىن دە اسەرلى قابىلدانۋى — ماعجان پروزاسىنىڭ ۋاقىتتان بيىك تۇرعانىنىڭ دالەلى.

وسىنداي كۇردەلى پسيحولوگيالىق ماتەريالدى ساحنالاۋ رەجيسسەردەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. سەبەبى بۇل شىعارمادا دراماتيزم سىرتقى ارەكەتتەن ەمەس، ۇنسىزدىك پەن ىشكى كۇيرەۋدەن تۋادى. استانا قالاسىنداعى قاللەكي تەاترى ساحناسىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، رەجيسسەر گۇلسينا ميرگاليەۆا ۇسىنعان «شولپاننىڭ كۇناسى» قويىلىمى وسى وزەكتى تاقىرىپتى بۇگىنگى كورەرمەنمەن بايلانىستىرۋعا تالپىنعان.

قويىلىم شولپاننىڭ «جاراتقان، بالا بەرە گور!» دەگەن جانايقايعا تولى مونولوگىمەن باستالادى. بۇل – بىردەن ەموتسيونالدىق شيەلەنىس ورناتۋعا باعىتتالعان شەشىم. الايدا، ارى قارايعى دراماتۋرگيالىق دامۋ بۇل باستاپقى قارقىندى ۇستاپ تۇرا المايدى. اسىرەسە، تۇپنۇسقادا بىرتىندەپ اشىلاتىن سارسەنبايدىڭ بەدەۋلىگى ساحنادا ەشقانداي ينتريگا تۋدىرماي، بىردەن جاريا ەتىلۋى قويىلىمنىڭ نەگىزگى كونفليكتىسىن السىرەتىپ، كۋلميناتسيالىق اسەرىن باسەڭدەتەدى.

ەگەر رەجيسسەر بۇل اقپاراتتى بىردەن اشپاي، شولپان مەن سارسەنباي اراسىنداعى پسيحولوگيالىق قاشىقتىق ارقىلى بىرتىندەپ جەتكىزسە، كورەرمەن كەيىپكەرلەر تراگەدياسىن تەرەڭىرەك سەزىنەر ەدى. مۇنداي ءتاسىل درامالىق ينتريگانى ساقتاپ قانا قويماي، سپەكتاكلدىڭ ەموتسيونالدىق كەرنەۋىن دە كۇشەيتەر ەدى.

باستى رولدەگى شولپان بەينەسىن اراي وماروۆا مەن بەگىمنۇر قاليلا سومدايدى. ەكى اكتريسانىڭ ينتەرپرەتاتسياسى ءبىر كەيىپكەردى ەكى ءتۇرلى پسيحولوگيالىق تابيعاتتا ۇسىنادى. بەگىمنۇر قاليلا وبرازدى كوبىنە سىرتقى ەموتسيا مەن كوتەرىڭكى ەكسپرەسسيا ارقىلى اشۋعا ۇمتىلادى. الايدا مۇنداي ءتاسىل كەي ساتتەردە شولپاننىڭ ىشكى قايشىلىعىن جەڭىلدەتىپ، تراگەديانىڭ پسيحولوگيالىق سالماعىن السىرەتىپ جىبەرەدى. ەموتسيالىق ايقاي مەن سىرتقى رەاكتسيا باسىم تۇسكەن تۇستاردا كەيىپكەردىڭ ىشكى كۇيزەلىسى تولىق تەرەڭدەي قويمايدى.

ال اراي وماروۆا، كەرىسىنشە، وبرازدىڭ ىشكى ءدراماتيزمىن ءدال پسيحولوگيالىق شتريحتار ارقىلى اشا العان. ونىڭ ويىنىندا ىشكە جينالعان كۇيزەلىس پەن ءۇنسىز ارپالىس باسىم سەزىلەدى. اكتريسانىڭ پلاستيكامەن جۇمىس ىستەۋى ەرەكشە نازار اۋدارادى. اسىرەسە شولپان مەن سارسەنبايدىڭ تانىسۋ ساحناسىندا ارىققا سۋ الۋعا كەلگەن شولپاننىڭ تايىپ قۇلاپ، سارسەنبايدىڭ ونى قۇتقارىپ قالاتىن ەپيزودى اكتەرلىك شىنايىلىق تۇرعىسىنان ءساتتى شەشىلگەن. سۋدان شىققاننان كەيىنگى توڭىپ قالشىلداۋى، سۋ بولعان كويلەگىن قىسىپ سىعۋى سەكىلدى ۇساق پلاستيكالىق ارەكەتتەر ارقىلى اراي وماروۆا كەيىپكەردىڭ فيزيكالىق كۇيىن عانا ەمەس، ىشكى ابىرجۋى مەن نازىك پسيحولوگيالىق تولقىنىسىن دا تابيعي جەتكىزە العان. مۇنداي ءدال پلاستيكالىق دەتالدار اكتريسانىڭ وبرازبەن تەرەڭ جۇمىس جۇرگىزگەنىن كورسەتەدى.

سارسەنباي بەينەسىن سومداعان قوبىلاندى بولات سىرتقى تيپاج جاعىنان كەيىپكەرگە بارىنشا سايكەس كەلگەنىمەن، ونىڭ ىشكى دراماسى تولىق اشىلماي قالادى. كەيىپكەردىڭ ەر ازامات رەتىندەگى دارمەنسىزدىگى مەن ىشكى كۇيزەلىسى كوبىنە سىرتقى قالىپ دەڭگەيىندە عانا كورىنەدى. ال جانات وسپانوۆ، كەرىسىنشە، سىرتقى تيپاج جاعىنان قاراپايىمداۋ كورىنگەنىمەن، وبرازدىڭ پسيحولوگيالىق تابيعاتىن الدەقايدا تەرەڭ اشا العان. ونىڭ ويىنىندا ىشكى قىسىم، ءۇنسىز كۇيزەلىس جانە تاعدىر الدىنداعى دارمەنسىزدىك انىق سەزىلەدى. سوندىقتان اكتەر كەيىپكەر تراگەدياسىن كورەرمەنگە ەموتسيالىق تۇرعىدان الدەقايدا نانىمدى جەتكىزەدى.

سونىمەن قاتار اراي وماروۆا مەن جانات وسپانوۆتىڭ قۇرامى ءساتتى تاڭدالعان ساحنالىق سەرىكتەستىك دەۋگە بولادى. كەيىپكەرلەر اراسىنداعى ەموتسيونالدىق تاۋەلدىلىك پەن ءبىر-بىرىنە دەگەن ىشكى تارتىلىس جاساندى پافوسسىز-اق سەنىمدى سەزىلەدى. اسىرەسە ديالوگ كەزىندەگى پاۋزا، ۇنسىزدىك جانە كوزقاراس الماسۋ ساتتەرى ولاردىڭ قارىم-قاتىناسىنىڭ پسيحولوگيالىق تابيعاتىن تەرەڭدەتە تۇسەدى.

جوعارىدا اتالعان شولپاننىڭ وتكەندى ەسكە الۋى ارقىلى بەرىلەتىن سارسەنبايمەن ارىق بويىنداعى تانىسۋ كورىنىسى — رەجيسسەر تاراپىنان قوسىلعان جاڭا ساحنالىق شەشىم. الايدا بۇل ەپيزودتا سۋ بەينەسىن جارىق پەن دىبىس ارقىلى شارتتى تۇردە جەتكىزۋگە تالپىنىس بولعانىمەن، ساحنالىق يلليۋزيا تولىق قالىپتاسپايدى، ناتيجەسىندە قاجەتتى اتموسفەرانى تۋدىرا المايدى. كورىنىستەگى شارتتىلىق كوركەم مەتافورا دەڭگەيىنە كوتەرىلە الماي، تەحنيكالىق شەشىمنىڭ السىزدىگىن ايقىنداپ قويادى.

ەسەسىنە قويىلىمدا ءساتتى شىققان ءبىر كوركەم شەشىمدى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. سارسەنبايدىڭ كورشىسىنىڭ ۇيىنەن ورالىپ، ونداعى بالالاردىڭ قىلىقتارىن تامسانا بايانداۋى شولپاننىڭ ىشكى الەمىنە اۋىر اسەر ەتەدى.

ءدال وسى ساتتە «بالالى ءۇي – بازار، بالاسىز ءۇي – قۋ مازار» دەگەن ويعا بەرىلگەن كەيىپكەر تەرەڭ تولعانىسقا تۇسەدى، ال ساحنادا جارىقتىڭ قىزىل تۇسكە اۋىسۋى ونىڭ پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسىن ايقىن كوركەمدىك مەتافورا رەتىندە اشادى. بۇل شەشىم شولپاننىڭ ىشكى دراماسىن سىرتقى ارتىق ەففەكتىسىز-اق ءدال ءارى اسەرلى جەتكىزگەن ساحنالىق تابىس دەۋگە بولادى. بۇل تىكەلەي جارىق قويۋ بويىنشا سۋرەتشى ازامات بەكبەمبەتوۆتىڭ جەتىستىگى.

دەگەنمەن ساحنالىق شەشىمدەر بىرقاتار سۇراق تۋىنداتادى. دەكوراتسيانىڭ مۇلدە بولماۋى جانە بارلىق ارەكەتتىڭ ءبىر عانا كەڭىستىكتە ءوربۋى سپەكتاكلدىڭ ۆيزۋالدىق ديناميكاسىن السىرەتىپ، ءبىرسارىندى اسەر قالدىرادى. توبەدە ءىلۋلى تۇرعان ساكۋرا ستيلىندەگى اعاشتىڭ سيمۆوليكالىق قىزمەتى دە تولىق اشىلماعان: ول ساحنالىق ارەكەتپەن دە، كەيىپكەرلەردىڭ پسيحولوگيالىق كۇيىمەن دە بايلانىس ورناتپايدى، نە گۇلدەپ، نە جاپىراعى سولىپ وزگەرمەيدى، ياعني ەشقانداي دا درامالىق جۇك كوتەرمەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇل دەتال كوركەمدىك ءمانى ايقىندالماعان ارتىق دەكوراتيۆتى ەلەمەنت رەتىندە قالىپ قويعان. مۇنداي سيمۆوليكالىق وبەكتىلەر ساحنادا تەك ۆيزۋالدىق بەزەندىرۋ ەمەس، دراماتۋرگيالىق ماعىنا تاسىمالداۋشى قۇرال رەتىندە جۇمىس ىستەۋى ءتيىس ەدى.

قويىلىمنىڭ تاعى ءبىر ءالسىز تۇسى – ديناميكا. ءۇنسىز ۇزىلىستەردىڭ كوپتىگى، اكتەرلەردىڭ ارەكەتتەرىنىڭ باياۋلىعى سپەكتاكلدى مونوتوندى سيپاتقا جەتكىزەدى. ۋاقىتتىڭ شامادان تىس سوزىلۋى مازمۇندى تەرەڭدەتۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە، كورەرمەننىڭ قىزىعۋشىلىعىن تومەندەتەدى.

ەستەتيكالىق تۇرعىدان كۇمان تۋدىراتىن تۇستار دا بار. تۇرمىستىق دەتالداردى اسىرەلەۋ، مىسالى سارسەنبايدىڭ داستارحان باسىندا تۇشكىرەتىن ساحناسى نەمەسە توسەكتەگى ورىنسىز فيزيولوگيالىق ارەكەتى كوركەمدىك دەڭگەيدى تومەندەتىپ، قويىلىمنىڭ جالپى اسەرىن السىرەتىپ جىبەرەدى. مۇنداي شەشىمدەر درامانىڭ پوەتيكالىق تابيعاتىنا تىم قايشى كەلەدى.

قيمىل-قوزعالىس پەن پلاستيكاعا قۇرىلعان ساحنالار، اسىرەسە توسەك كورىنىستەرى، ۇزاق ءارى دالەلسىز سوزىلىپ، دراماتۋرگيالىق نەگىزىن تاپپاي قالعان.

ەگەر رەجيسسەر ساحنالىق تەمپوريتمدى اكتەرلىك ارەكەت پەن پلاستيكالىق قوزعالىس ارقىلى ءارتاراپتاندىرسا، قويىلىمنىڭ ەموتسيونالدىق ديناميكاسى ساقتالار ەدى.

مۋزىكالىق سۇيەمەلدەۋدىڭ دە بىرىزدىلىگى جوق: كەي اۋەننىڭ باسقا قويىلىمنان الىنعانى بايقالىپ، بۇل رەجيسسەرلىك تۇتاستىققا نۇقسان كەلتىرەدى. قويىلىمعا ارنايى مۋزىكالىق كونتسەپتسيا جاسالىپ، لەيتموتيۆتىك اۋەندەر قولدانىلعاندا، ساحنالىق اتموسفەرا الدەقايدا جيناقى ءارى ەموتسيونالدىق تۇرعىدان اسەرلى شىعار ەدى.

الايدا قويىلىمنىڭ ەڭ ۇلكەن كەمشىلىگى – فينالدىڭ ءساتسىز ترانسفورماتسياسى. اسىرەسە تۇپنۇسقاداعى شولپاندى «كۇناسىنەن تازارتۋ» ماقساتىندا مۇزداي سۋ قۇياتىن فينالدىق ەپيزودتىڭ قويىلىمنان الىنىپ تاستالۋى شىعارمانىڭ تراگەديالىق قۋاتىن ايتارلىقتاي السىرەتكەن.

ماعجان وسى كورىنىس ارقىلى قوعامنىڭ ايەلگە جاسايتىن رۋحاني زورلىعىن، «ار تازالىعى» ۇعىمىنىڭ قاتىگەز سيپاتىن جانە توبىرلىق مورالدىڭ قاتىگەزدىگىن اسا كۇشتى پسيحولوگيالىق دەتال ارقىلى اشقان ەدى. ال شولپاننىڭ باسىنا قۇيىلعان مۇزداي سۋ ساتىندەگى «بۇكىل ءومىرى نايزاعايدىڭ وتىنداي جارق ەتىپ ءوتتى» دەيتىن جەرى - كەيىپكەر ساناسىنداعى سوڭعى رۋحاني كۇيرەۋدىڭ سيمۆولدىق شارىقتاۋ شەگى. وكىنىشكە قاراي، رەجيسسەر ءدال وسى تراگەديالىق كۋلميناتسيادان باس تارتىپ، ونىڭ ورنىنا زاماناۋي ەففەكتىگە قۇرىلعان جاساندى فينال ۇسىنادى. ناتيجەسىندە گەندەر-پاتي سيپاتىنداعى ەلەمەنتتەر شىعارمانىڭ فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگى مەن پسيحولوگيالىق سالماعىن السىرەتىپ، درامالىق قۋاتىن كومەسكىلەندىرىپ جىبەرگەن.

نەگىزىندە، بۇل شىعارمادا دراماتۋرگيالىق قۇرىلىم – ەكسپوزيتسيا، شيەلەنىس، كۋلميناتسيا جانە شەشىم – تولىق قالىپتاسقان. سوندىقتان رەجيسسەرلىك ينتەرپرەتاتسيا كۇردەلى ىزدەنىستى ەمەس، ءدال ءارى ۇقىپتى ساحنالىق ىسكە اسىرۋدى تالاپ ەتەتىن ەدى. وكىنىشكە قاراي، قويىلىمدا وسى قاراپايىم قاعيدا ساقتالماعان.

قورىتىندىلاي كەلە، «شولپاننىڭ كۇناسى» قويىلىمى تەرەڭ يدەياعا قۇرىلعانىمەن، رەجيسسەرلىك شەشىمدەردىڭ ءبىرىزدى ەمەستىگى مەن دراماتۋرگيالىق نەگىزدىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان ءوز الەۋەتىن تولىق اشا الماعان، مازمۇنى مىقتى، بىراق ساحنالىق جۇزەگە اسۋى ءالسىز قويىلىم.

جۇلدىز كاپەزوۆا

تەاترتانۋشى

Abai.kz