بەس مىڭ جىلدىق ەجەلگى تاريحى بار قازاق دەگەن حالىقتىڭ باسىنان نەلەر ءوتىپ، نەلەر كەشپەگەن؟! نەبىر زۇلامات سۇرگىندەر ەجەلگى تاريحىمىزدا، جىر- اڭىزداردا بەدەرلەنىپ، ەتنيكالىق جادىمىزدا حاتتالىپ، گەنەتيكالىق كودتاعى «تىرتىق» بولىپ، بىتەۋ جاراداي سىزداتاتىنى انىق. سونداي زۇلمات سۇرگىن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق دەگەن حالىقتىڭ، الاش دەگەن جۇرتتىڭ باسىنان ءۇش رەت ءوتىپتى. ول زۇلماتتىڭ اتى – اتىڭ وشكىر، اشتىق. رەسەي يمپەرياسىنداعى وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى قوعامدىق ساياسي كاتاكليزمدەر، سول يمپەريانىڭ شىلاۋىنداعى بودان جۇرت قازاقتارعا اسقان اۋىرتپالىق، زارارلى زارداپتارىن تيگىزىپ، اۋىر تراگەديالىق شىعىندارعا اكەلدى.

وسى ناۋبەتتەردىڭ ىشىندە سول عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقتى ۇلكەن شىعىنعى ۇشىراتىپ كەتكەن ءۇش اشتىق بولدى. سول اشتىقتىڭ العاشقىسى – بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ تەرريتورياسىندا 1917-1919 جىلدار ارالىعىندا بولعان توڭكەرىس ءدۇمپۋى، ودان قالا بەردى ازامات سوعىسىنىڭ قيان-كەسكى، قانتوگىس كەساپات سيپاتىنان تۋىنداعان كوشپەلى حالىقتىڭ مال باسىنىڭ تالان-تارجعا ءتۇسۋى – ونىڭ اشتىققا ۇشىراۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر. وسى كەزەڭدەردە قازاقتار 6218300 ادامنان 4679795 ادامعا دەيىن كەمىگەن.

بۇدان كەيىنگى ەكىنشى اشتىق – كەڭەستەر وداعىندا 1921-1922 جىلدارى بوعان قۇرعاقشىلىق سالدارىنان قازاقتار ءجيى قونىستانعان وبلىستارداعى مال باسى قىرىلىپ، اشارشىلىققا دۋشار بولدى. ول اشتىققا ۇشىراعان ولكەلەرگە: ورال، ورىنبور، اقتوبە، بوكەي، قوستاناي، سەمەي، اقمولا وڭىرلەرى جاتادى. اشىققاندارعا كومەك كورسەتۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مالىمەتى بويىنشا 1921-1922 جىلدارداعى اشتىق كەزەڭىندە ولگەندەردىڭ سانى 1 ملن 700 مىڭ ادام بولعان.

ءۇشىنشى اشتىق – 1932-1933 جىلدارداعى بولشەۆيكتىك كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ادەيى قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىعى دەۋگە بولادى. بولشەۆيكتەر كوسەمى ستالين قازاقستان باسشىلىعىنا گولوششيوكيندى جىبەرەدى. ول ءوز كەزەگىندە قازاقستاندا «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن» ساياساتىن جۇرگىزىپ، «كىشى قازان توڭكەرىلىسى» دەگەن قاندى دۇربەلەڭگە ۇلاسادى. وسى دۇربەلەڭدە قازاق حالقىنىڭ 60-80 پايىزى جويىلىپ كەتتى دەۋگە بولادى.

قازاق دەموگرافى ماقاش ءتاتىموۆ دەرەكتەرىندە «حح عاسىردا بولعان ازامات سوعىسى، قولدان جاسالعان اشارشىلىق قۋعىن-سۇرگىن كەزدەرىندە، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا باس-اياعى 3 ملن 850 مىڭعا جۋىق قازاقتىڭ قىرعىنعا ۇشىراعانى» ايتىلادى.

1932-1933 جىلدارى ورىن العان اشارشىلىققا كەلەر بولساق عالىم تالاس وماربەكوۆ 2 ملن 300 مىڭ ادامنىڭ وپات بولعانىن ايتادى. ول مۇراعات قۇجاتتارى نەگىزىندە اشتىققا ۇشىراپ قىرىلعان قازاقتار سانى 4 ملن 836 مىڭ دەپ تياناقتادى.

ساعات ءجۇسىپ، تابىل قۇلياس سياقتى زەرتتەۋشىلەر حح عاسىر باسىنداعى ءۇش اشارشىلىق كەزەڭىندە 10-13 ملن قازاق حالقىنان 3,2 ميلليونى عانا ءتىرى قالعان دەپ توپشىلايدى.

شەتەلدە امەريكان عالىمى سارا كامەروننىڭ قازاقستانداعى اشتىق تۋرالى زەرتتەۋ كىتابى بار. قازاق تىلىندە جارىق كورگەن.

ال ەندى وسى سيپاتتاپ وتكەن اشتىق تاقىرىبى قازاق ادەبيەتىندە قالايشا كورىنىس تاپقان؟ سوعان قىسقاشا توقتالىپ وتسەك.

بىزدەگى اشارشىلىق ناۋبەتىن العاش شورتانباي ايتقان سياقتى. ىلگەرىدە ءومىر سۇرگەن شورتانباي حح عاسىرداعى اشتىقتى قالاي ايتقان دەيسىزدەر عوي، تۇسىندىرە كەتەيىك. كوركەم ادەبيەت تەك قانا وتكەن تاريحتىڭ فاكتىلەرىن تىزبەكتەپ سۋرەتتەۋشى عانا ەمەس، بولىپ وتكەن، بولاتىن تاريحقا، فيلوسوفيالىق كوزقاراسپەن قاراپ، پالساپالىق وي-تۇجىرىم، شەشىم، ۇكىم شىعارۋشى دا. تاريحي ۇدەرىستەر مەن فاكتىلەرگە ەرەكشە يستورياسوفيالىق كوزقاراستى تۇزەتۋشى رەتىندە دە ءرول اتقارادى. الداعىنى بولجاۋ، عايىپتان سويلەۋ كوركەم ادەبيەت مىسالدارىندا از كەزدەسپەيدى.

عىلىمدا مۇنى ەكستروپوليتسيا دەپ اتايمىز. «تاريحتى بولجاپ بىلۋگە بولمايدى دەۋ – وتىرىك. ساۋەگەيلىكتەردىڭ اقيقاتقا اينالعان مىسالدارى قاي جەردە دە جەتىپ ارتىلادى»، - دەپ جازدى يسپان فيلوسوفى حوسە ورتياگا-ي-گاسسەت.

مىسالعا ف.م.دوستوەۆسكي «جىندار» («بەسا»), م.بۋلگاكوۆ «شەبەر مەن مارگاريتا»، ا.پلاتونوۆ «چەۆەنگۋر» روماندارىندا، م.جۇماباەۆ «ءجۇسىپحان» پوەماسىندا بولاشاق قوعامنىڭ سىر-سيپاتىن، بولمىسىن تەرەڭ بولجاپ، بەتپەردەسىن اشىپ، اشكەرەلەي سۋرەتتەدى. اياۋسىز شەنەدى.

قازاق پوەزياسى دا مۇنداي كورەگەندىك سيپاتتان كەندە ەمەس. زار زامان اقىنى شورتانباي:

«ساۋىسقان، الا قارعا – قۇستىڭ قۇلى،

باستالار اقىرزامان جىلقى جىلى...

...مەشىن – تاۋىق جىلدارى

جالعىز-اق قارا قالادى.

ۇيالماستان بۇل كاپىر،

وعان دا سالىق سالادى»، - دەپ جىرلايدى.

ساۋەگەي، كورىپكەل اقىننىڭ، اقىر زامان باستالاتىن جىلقى جىلىن 1918-1919, 1930-1931, «جالعىز-اق قارا قالاتىن» مەشىن-تاۋىقتىڭ 1921-1922, 1932-1933 جىلدارعا، ياعني اشارشىلىق كەزەڭدەرىنە ءدال كەلەتىنىن ءدوپ باسىپ وتىرعانىن كورەمىز.

1921 جىلعى قازاق دالاسىنداعى اشتىق زۇلماتى تۋرالى بەيىمبەت ءمايليننىڭ «بەرەن»، «قىرماندا» اتتى پوۆەستەرى، «كۇلاش»، «اشارشىلىق قۇربانى»، «ايت كۇندەرى» دەگەن اڭگىمەلەرى، جۇسىپبەك ايماۋتوۆتىڭ «ەلەس»، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «شۇعىلا» اڭگىمەلەرى بار. بۇلاردان باسقا نۇرحان احمەتوۆ پەن نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ پوەمالار ارناعان.

1927 جىلى قازاقتىڭ ايگىلى اقىنى جاقان سىزدىقوۆتىڭ «ءالى قارتتىڭ اڭگىمەلەرى» دەيتىن سول جىلعى اشتىقتىڭ سۇمدىق كورىنىستەرىن سۋرەتتەيتىن رەاليستىك پوەماسى دۇنيەگە كەلدى.

پوەمادا «ەل ىشىندە سىر دا كوپ، سىرى تەرەڭ جىر دا كوپ. سونىڭ ءبىرىن جىرلايىن» - دەپ ءبىر تولعاپ الىپ، سول ءبىر سۇمدىق كەزەڭنىڭ سىرىن اشىپ سويلەيتىن ءالى قارتتىڭ اڭگىمەلەرى ارقىلى سۇرقيا زاماننىڭ اششى كورىنىستەرى بوياماسىز، اشىق سۋرەتتەلدى. اڭگىمەسىن ءالى قارت:

«كۇندەر مىناۋ وتكەنى،

جەتى-اق جىل عوي وتكەلى،

اشتىق ءدامىن تاتتىق قوي.

كولداعى ءۇيىر جىلقىنىڭ،

قۇرىپ قالعىر تۇقىمىن،

ءتىلىن نانعا ساتتىق قوي.

ءال دەگەنىڭ كەم بولدى،

سار دالادا جاتتىق قوي»، - دەپ وسىنداي سورلى كۇنگە قالاي تۇسكەنىن سۋىرتپاقتاپ وتەدى. پوەمادا باستى كەيىپكەر ساعىمباي، ەكى جاسار بالاسى ءادىم، بايبىشەسى جاڭىلدىڭ باسىنداعى زۇلمات جىلدار سالعان اۋىر تاعدىر ءالى قارتتىڭ ءسوزى ارقىلى بۇكپەسىز جەتكىزىلەدى. وقىرماندارىن ءزارلى جىلداردىڭ جانتۇرشىگەرلىك كورىنىستەرىنە كۋا ەتەدى. جان قايعىلارىنا ورتاقتاستىرادى. پوەما 1940 جىلى كىتاپ بولىپ شىققان بويدا قىراعى تسەنزۋرانىڭ نازارىنا ءىلىنىپ ورتەلەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، وسى پوەما سوعىس جىلدارىندا گيتلەرشىل پروپاگاندانىڭ نازارىن اۋدارتىپ، مايدان دالاسىنا سوۆەتكە قارسى ۇنپاراق رەتىندە ۇشاقتان جەرگە لاقتىرىلىپ تاراتىلادى. وسى ءۇشىن اۆتوردىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ، ساياسي سەنىمسىز رەتىندە قاراستىرىلادى. سودان باستاپ تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن بۇل تاقىرىپتا جازۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان ەكەن.

دەي تۇرعانماەن ءبىر كىتاپتى اۋىزعا الماي كەتۋگە بولماس. ول «قازاق بالزاگى» (مۇقاعالي) اتانعان كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ەسەيۋ جىلدارى» رومانى. الماتىداعى «جازۋشى» باسپاسىنان 1970 جىلدارى شىققان. «ءومىر مەكتەبى» رومانىنىڭ «ەسەيۋ جىلدارى» دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى كىتابىندا وقىرمان قاۋىم تاۋەلسىزدىككە دەيىن جابىق تاقىرىپ بولعان اشتىق تاقىرىبىمەن وسى كىتاپ بەتىندە بەتپە-بەت ۇشىراسادى. جازۋشى رومانىنان ءۇزىندى كەلتىرەيىك: «1931-1932 وقۋ جىلدارىن وسىنداي اۋىرلىقتىڭ ۇستىندە وتكىزدىم. 1932 جىلدىڭ جازىنداعى كانيكۋلدا تۋعان اۋىلىما بارسام حالدەرى بىلتىرعىدان دا مۇشكىل. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟! سول جىلى بۇكىلوداقتىق ورتالىق پاريا كوميتەتى، ىشىنە راپپ-تى قوسا، سوۆەت وداعىنداعى ۇساق ادەبيەت ۇيىمدارىن بىرىكتىرىپ، بۇكىلوداقتىق جازۋشىلار ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى العان. سەزگە دەيىن ۇيىمداستىرۋ بيۋروسى قۇرىلىپ، ونىڭ پرەدسەداتەلدىگىنە – ماكسيم گوركي، سەكرەتاررشىلىعىنا پارتيانىڭ جاۋاپتى قىزمەتتەرىندە بولعان الەكساندر سەرگەەۆيچ ششەرباكوۆ تاعايىندالعان. راپپ كەزىندە جينالىستارىنا ءجيى ارالاسىپ، بىرنەشە رەت گوركيدىڭ قابىلداۋىندا بولدىم.

ەندى 1932 جىلدىڭ جازعى كانيكۋلىندا اۋىلعا بارىپ قايتقاننان كەيىن، بولىپ جاتقان حالدەردى ايتۋعا الەكسەي ماكسيموۆيچكە كىردىم. «اسىرا سىلتەۋ» دەگەننەن جالپى مالىمەتى بار ول، مەن سيپاتتاعان تۇردە بولادى دەپ ەشۋاقىتتا ويلاماعان ەكەن. مەن فاكتىلەردى كوزبەن كورگەنىمدەي ناقتى تۇردە ايتىپ بەرگەندە گوركيدىڭ زارەسى ۇشىپ كەتتى.

- بۇنداي بولۋى مۇمكىن بە؟! – دەپ، ءتۇسى قاشقان ول تۇرەگەپ كەتتى دە داعدىلى قالپىنان قاتتىراق جوتكىرىپ، ترۋبكاسىنىڭ ءتۇتىنىن قۇنىعا تارتىپ، قاتتىراق بۇرقىراتتى.ءتۇتىن جوتەلىن ءتىپتى كۇشەيتىپ جىبەرگەندەي، ازدان كەيىن بۋلىعىپ قالدى دا، ديۆانعا وتىرا كەتتى. مەن تۇرەگەپ قاسىنا بارىپ ەدىم:

- سۋ-ۋ-ۋ!... – دەدى سىرىلداعان دەمىن ازەر العان گوركي. بەرگەن سۋدى قۇنىعا جۇتىپ العاننان كەيىن باسىن ءبىراز شايقاپ وتىرىپ:

- سوتسياليستىك سيستەمادا مۇنداي حال بولۋى مۇمكىن ەمەس قوي! - دەدى.

- ارينە، - دەدىم مەن.

- جولداس ششەرباكوۆقا دا ايتۋ كەرەك بۇنى، - دەدى گوركي، ول ورتالىق پارتيا كوميتەتىمەن تىعىز بايلانىستى كىسى عوي. ءوزىم دە قاراپ جاتپاسپىن، اۋزىم جەتكەن جولداستارعا ايتىپ، قازاقستاندى بۇل اۋىرلىقتان شىعارۋعا قولدان كەلگەن جاردەمىمدى بەرەمىن.» (س. مۇقانوۆ ەسەيۋ جىلدارى. ا.،1970.421-422 ب.ب.).

وسى ۇزىندىدەن ءبىز قازاق جازۋشىسىنىڭ قازاق دالاسىنداعى الاپات اشتىقتى ايتىپ بەرگەن كەزدە تەك قانا ورىس ادەبيەتىنىڭ ۇلى جازۋشىسى ەمەس، الەم ادەبيەتىنىڭ سول كەزدەگى الىپتارىنىڭ ءبىرى بولعان گوركي سياقتى ۇلى تۇلعانىڭ سەلك ەتىپ، جان جۇرەگىمەن بەرىلە تىڭداپ، ءتۇسى قاشىپ ءوڭى قۋقىل تارتىپ كەتكەنىن كورەمىز. ادام سۇيگىش ۇلى جۇرەكتىڭ شىن تولقۋلى، تەبرەنىستى ءساتىن سەزگەندەيمىز. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىنگى قالىڭ وقىرماننىڭ اشتىق تۋرالى مالىمەتتەرى وسى رومانمەن شەكتەلەتىندىگىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.

قايتا قۇرۋ جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جازۋشى بالعابەك قىدىربەكۇلىنىڭ «الاتاۋ» رومانىنىڭ ءبىر تاراۋىندا جەتىسۋ وڭىرىندە ورىن العان اشارشىلىق جايى تۋرالى سىر شەرتىلەدى.

توقسانىنشى جىلدارى (حح ع.) جازۋشى ادام مەكەباەۆ «قۇپيا قويما» دەگەن رومانىندا قازاق دالاسىندا قىزىلدار ۇيىمداستىرعان قانقۇيلى قىرعىننىڭ شىنايى كەيپىن اشادى. قازاقستاندىق ورىس جازۋشىسى ۆالەري ميحايلوۆتىڭ «حرونيكا ۆەليكوگو دجۋتا» دەرەكتى رومانى وسى تاقىرىپقا ارنالعان.

2017 جىلى وسى روماننىڭ «ۆەليكي دجۋت» دەگەن جالعاسى جاريالاندى. بۇل شىعارمانىڭ ءبىرىنشى كىتابى قازاقشاعا «عالامات جۇت شەجىرەسى» دەگەن اتپەن اۋدارىلىپ، بىرنەشە رەت كىتاپ بولىپ شىقتى. شەرحان مۇرتازانىڭ «قىزىل جەبە» («تامۇق»، «قىزىل كوپىر» بولىمدەرى), ق. قازىباەۆتىڭ «سۇراپىل»، س. ەلۋبايدىڭ «اق بوز ءۇي»، ز. جاكەنوۆتىڭ «زۇلمات»، م.ماعاۋيننىڭ «سارى قازاق» رومانىندا، س. ءجۇنىسوۆتىڭ «زاماناي مەن اماناي»، تولەگەن قاجىبايدىڭ «اران»، ن. اقىشتىڭ «راقىمسىز كوكتەم»، ت. ساۋكەتاەۆتىڭ «قۇزعىن تويعان قىس»، ن.قاپالبەكۇلىنىڭ «جەروشاقتىڭ ءتۇتىنى» سياقتى حيكاياتتارىندا قازاقتىڭ باسىنان اۋىر قاسىرەت بوپ، ونىڭ ءتۇپ تامىرىنا بالتا شاپقان زۇلىم ساياساتتى، اشارشىلىق اتتى كەسپاتتىڭ بار سۇرقيا شىندىعىن كوركەم شەجىرە رەتىندە بەدەرلەپ، شىنايى اشقان. قازاق ادەبيەتىندەگى اتالمىش تۋىندىلاردى ماسكەۋدەگى بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ حالقىمىزعا جاساعان گەنوتسيد، ەتنوتسيد ساياساتىن شىنايى اشكەرەلەگەن قۇندى دۇنيەلەر دەپ ەسەپتەيمىز.

ءسابيت جامبەك

Abai.kz