ۇلكەن اتام سىماتاي قارتايعان شاعىندا جازىقسىز ۇستالىپ كەتكەن اكەسى — يسا قاجى جايلى ءجيى اڭگىمەلەيتىن. «ىزدەۋسىز كەتتى...» دەپ اۋىر كۇرسىنىپ، ءۇنسىز وتىرىپ قالاتىن ساتتەرى كوپ ەدى. بىراق كەڭەستىك كەزەڭدە مۇنداي قاسىرەتتى اشىق ايتۋ قاۋىپتى بولاتىن. سوندىقتان يسا قاجىنىڭ تاعدىرى تۋرالى اڭگىمە كوبىنە كومەسكى ەستەلىك كۇيىندە، سىبىرمەن عانا جەتەتىن.

2005 جىلى اتامنىڭ ىزىنە قاتىستى دەرەك ىزدەپ، سەمەي قالاسىنداعى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆىنە باردىم. ءوتىنىش جازىپ تاپسىرعانىم سول ەدى، ارادا ءبىر ساعاتقا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا قىزمەتكەرلەر الدىما كونە كوك پاپكانى اكەلىپ قويدى. سارعايعان قاعازداردىڭ اراسىنان اتامنىڭ اتى-ءجونىن كورگەن ساتتە جۇرەگىم شىم ەتە ءتۇستى. قىزمەتكەرلەر قۇجاتتارمەن تانىسۋىما رۇقسات بەردى. تەك تەرگەۋ ماتەريالدارىن «قۇپيا» دەگەن سەبەپپەن كورسەتپەدى.

نەگىزگى تاعىلعان ايىپ — «انتيرەۆوليۋتسيالىق  ارەكەت جۇرگىزدى» دەگەن جالعان جالا. قۇجاتتارعا قاراعاندا، 1931 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا ماقانشىداعى نكۆد-نىڭ جەدەل توبى 86 جاستاعى يسا قاجىنى ەكىنشى رەت تۇتقىنداپ، 500 شاقىرىم جەردەگى ءۇرجار ارقىلى سەمەي تۇرمەسىنە جەتكىزگەن. ال سول جىلدىڭ 18 مامىرىندا وگپۋ جانىنداعى اتاقتى «ۇشتىكتىڭ» ۇكىمىمەن ول ايگىلى  58-4, 59-10 جانە 68-10-باپتار بويىنشا «حالىق جاۋى» دەپ تانىلىپ، رەسپۋبليكا اۋماعىنان تىس جەرگە جەر اۋدارىلعان.

سول كەزدە ونىڭ جانىندا جيىرما جاسار ۇلى سىمقان دا بولىپتى. ەشقانداي جازىعى جوق بوزبالا قارت اكەسىنە قارايلاسۋ ءۇشىن بىرگە كەتكەن ەكەن. بىراق ونىڭ كەيىنگى تاعدىرى تۋرالى ەشبىر دەرەك تابىلمادى.

كەيىن ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ اراسىنان يسا قاجىنىڭ  اقتالعانى بەلگىلى بولدى. الايدا ونىڭ قاي جەردە قازا تاپقانى، قايدا جەرلەنگەنى تۋرالى بىردە-ءبىر مالىمەت كەزدەسپەدى. كەنجە بالاسى، مارقۇم شالماتايدىڭ ايتۋىنشا، كوكىرەگى وياۋ يسا قاجىنىڭ شىن «كىناسى» — ەل ىشىندەگى اشارشىلىققا قارسى  پىكىر ايتۋى بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە، كەزىندە الاش ارىستارىمەن دە ارالاس-قۇرالاس بولعان ەكەن.

ارحيۆتەگى سارعايعان  قۇجاتتاردىڭ  ۇزاق  ۋاقىت بويى ەشكىمنىڭ قولى تيمەگەنى بايقالىپ تۇردى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنىڭ  قىزمەتكەرلەرى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ  ىستەرىن ىزدەپ كەلەتىندەردىڭ وتە سيرەك ەكەنىن ايتتى. قازىر مۇنداي مالىمەتتەردىڭ ءبىر بولىگى ارنايى ەلەكتروندى بازالارعا ەنگىزىلگەن. سوندىقتان قىسقاشا دەرەك تابۋ بۇرىنعىداي قيىن ەمەس.

يسا قاجىنى تۇتقىنداۋعا كەلگەن كۇننىڭ الدىندا ول التى جاسار نەمەرەسى رامازانعا مىنا ولەڭدى ۇيرەتىپ وتىرعان ەكەن. قيلى زاماننىڭ قاسىرەتى مەن وزبىر ساياساتىن بەينەلەيتىن سول  شۋماقتار كەيىن كونە كوز قاريالاردىڭ اۋزىندا ۇزاق ساقتالدى:

«بىلمەدىك ءبىر جاسىمدا باعىمىزدى،
بەسىك الىپ قالىپتى جانىمىزدى.
بەلگىسى ەسەيگەننىڭ وسى ەمەس پە،
ءۇي-مۇلىكتىڭ ءبارىن الدى-اۋ،
اتا مەنەن مالىمىزدى.

جۇرۋشەم ەكى جاستا ەڭبەكتەگەن،
ءار نارسە وزىمىزگە كەرەكتەنگەن.
باتىراق، اقجۇرەكتەر قولعا سالعاندا،
قويانداي سوققى جەدىك بوزەكتەگەن.

ءجۇرۋشى ەدىك ءۇش جاسىمدا ۇشقان قۇستاي،
زامانىم وزگەرىلدى-اۋ ءبىزدىڭ تۇستاي.
اكەنىڭ تىققان مالىن تاباسىڭ دەپ،
اقجۇرەك، باتىراق كۇندىز-ءتۇنى ءبىزدى قىستاي.

ءجۇرۋشى ەم ءتورت جاسىمدا تورەمىن دەپ،
اللانىڭ نە سالعانىن كورەمىن دەپ.
اتانىڭ داۋلەتىنىڭ بار كەزىندە،
قولىنان قول قالتىردى بەرەمىن دەپ...»

وكىنىشكە قاراي، ولەڭنىڭ قالعانىن «ەرتەڭ ۇيرەتەمىن» دەگەن كۇنى يسا قاجىنى نكۆد جەندەتتەرى الىپ كەتكەن ەكەن... سودان كەيىن ول تۋعان جەرگە ورالمادى. ال ارتىندا سارعايعان ءبىر پاپكا مەن ءۇنسىز قالعان ءبىر اۋلەتتىڭ مۇڭى عانا قالدى.

داۋلەت تىلەۋبەردى،

يسا قاجىنىڭ شوبەرەسى

Abai.kz