مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اكىمشىلىك ادىلەت جانە ونىڭ قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىندەگى ءرولى» اتتى حالىقارالىق فورۋمدا سويلەگەن ءسوزى

قۇرمەتتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار!

ەڭ الدىمەن، بارشاڭىزدى القالى جيىننىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن! قادىرلى مەيماندارعا وسى فورۋمعا ارنايى كەلگەندەرى ءۇشىن العىس ايتامىن. سىزدەردى استانا تورىندە كورگەنىمە ريزامىن.

جاڭا عانا فورۋم تاقىرىبى بويىنشا وزەكتى ويلار مەن قۇندى پىكىرلەر ايتىلدى. الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەت بۇل جۇمىستى مىندەتتى تۇردە نازاردا ۇستايدى. شىن مانىندە، بۇگىنگى جيىننىڭ ءمان-ماڭىزى ايرىقشا.

مەملەكەت پەن قوعام تۇتاستىعىن نىعايتۋ – قازاقستان ءۇشىن الدىڭعى قاتارداعى مىندەتتىڭ ءبىرى. ەلىمىز تۇراقتى دامۋى ءۇشىن حالىق پەن بيلىك اراسىندا ءوزارا سەنىم جانە كەلىسىم بولۋى كەرەك. بۇل – مىزعىماس قاعيدا. بىراق مۇنداي كەلىسىم وزدىگىنەن پايدا بولمايتىنى انىق. قوعامدىق كەلىسىم، بۇل – كوپقىرلى تاباندى جۇمىستىڭ ناتيجەسى. سوندىقتان مەن پرەزيدەنت رەتىندە وسى وتە وزەكتى ماسەلەگە باسا ءمان بەرەمىن.

ءبىز «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرا باستادىق. اشىق ديالوگ جۇرگىزۋ، ازاماتتاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ەسكەرىپ، ارىز-شاعىمىنا دەر كەزىندە جاۋاپ بەرۋ ەلدەگى تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ وزەگى سانالادى. وسى ماڭىزدى جۇمىسقا بيلىكتىڭ ءار دەڭگەيدەگى وكىلدەرى، سونىڭ ىشىندە مينيسترلەر، اكىمدەر، دەپۋتاتتار بەلسەندى تۇردە قاتىسۋى كەرەك. بۇل – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتى.

سوڭعى جىلدارى مەملەكەتىمىز اسا اۋقىمدى قۇقىقتىق جانە قوعامدىق جاڭعىرۋ جولىنا ءتۇستى. ەلىمىزدە جاڭا ساياسي مادەنيەت قالىپتاسا باستادى. ءبىز وركەنيەتتى ەل رەتىندە زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىن ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدىرۋىمىز كەرەك. بارشا ازاماتتارعا، اسىرەسە، جاستارعا زاڭدى قۇرمەتتەۋ، زاڭعا باعىنۋ قاجەت ەكەنىن قاراپايىم تىلمەن جان-جاقتى تۇسىندىرگەن ءجون. زاڭدى قادىرلەۋ، ءتارتىپتى قولداۋ، بۇل – ءار ادامنىڭ جارقىن ومىرىنە جول اشاتىن ماڭىزدى شارت.

جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيامىزدا وسى نەگىزگى قاعيدات تۋرالى انىق جازىلدى. قازاقستاننىڭ باس قۇجاتى – بارشا ازاماتقا تەڭ مۇمكىندىك بەرەتىن ادىلەتتى قوعامنىڭ مىزعىماس تۇعىرى. ادام جانە ونىڭ ءومىرى – ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنا ارقاۋ بولعان باستى قۇندىلىق.

كونستيتۋتسيادا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ، زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرى رەتىندە ايقىندالدى. تۇپتەپ كەلگەندە، جاڭا تۇرپاتتى ەل بولۋ جولىنداعى ءاربىر رەفورما، ەڭ الدىمەن، حالىقتىڭ قالاۋىمەن، جۇرتشىلىقتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جاسالادى. ارينە، مۇنىڭ بارلىعى ءبىر ساتتە جۇزەگە اسپايتىنى بەلگىلى.

وزدەرىڭىزگە ءمالىم، مەن 2019 جىلى اكىمشىلىك ادىلەتتىڭ جاڭا ۇلگىسىن قابىلداۋ قاجەتتىگى جونىندە ايتتىم. بۇل ازاماتتارىمىزدى جانە كاسىپكەرلەردى بيلىك وكىلدەرىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن قورعاۋ ءۇشىن جاسالعان اسا ماڭىزدى قادام بولدى. ال 2021 جىلى ەلىمىزدە اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس كۇشىنە ەندى.

مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىسقا تىڭ سەرپىن بەرگەن «ە-ءوتىنىش» ونلاين پلاتفورماسى ىسكە قوسىلدى، ياعني، ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن مەيلىنشە اشىق ءارى ءتيىمدى قاراپ، جەدەل شەشىم قابىلداۋ ءتاسىلى قالىپتاستى. بۇدان بولەك، بۇل جۇيە بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى ازايتۋعا جانە جۇرتشىلىقتىڭ وي-پىكىرىن ەسكەرۋگە مول مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا، حالىق پەن بيلىك وكىلدەرىنىڭ قارىم-قاتىناسى مۇلدە جاڭا سيپاتقا يە بولدى. سوڭعى بەس جىل ىشىندە مەملەكەتتىك ورگاندارعا شامامەن 16 ميلليون ءوتىنىشتىڭ كەلىپ ءتۇسۋى – سونىڭ ايقىن كورىنىسى.

سونداي-اق ەلىمىزدەگى سوت تاجىريبەسى ءۇشىن دە بەتبۇرىس كەزەڭى باستالدى. اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك، بۇعان دەيىن ازاماتتار ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمدەرىنە جانە ارەكەتتەرىنە شاعىمدانۋ، ياعني، ءوز قۇقىعىن قورعاۋ وڭاي بولمايتىن. اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسى ىسكە قوسىلعان سوڭ جاعداي تۇبەگەيلى وزگەردى.

ەڭ باستىسى، كۇمان تۋدىراتىن ماسەلەلەردىڭ ءبارى ادىلەتتى تۇردە ادال ازاماتتاردىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن بولدى. ال سوتتار دالەلدەمە جيناۋ جۇمىسىنا ەرەكشە ءمان بەرە باستادى. بۇل – مەملەكەتتىك ورگاندار وزدەرىنىڭ شەشىمدەرىن جانە ارەكەتتەرىن زاڭ جۇزىندە دالەلدەۋگە مىندەتتى دەگەن ءسوز. ستاتيستيكاعا قارايتىن بولساق، سوڭعى جىلدارى سوت شەشىمدەرىنىڭ جارتىسىنان كوبى ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ مۇددەسىنە ساي شىعارىلعان. بۇل دا اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسىنىڭ ناقتى ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز. وسىلايشا، قوعامىمىز «سۋديالار ءاردايىم بيلىك وكىلدەرىن جاقتايدى» دەگەن قاساڭ پىكىردەن ارىلا باستادى.

اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا سوت تاجىريبەسى مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ايقىندايتىن سىناق بولدى. ونىڭ ناتيجەسى سوتقا دەگەن سەنىمنىڭ ارتا تۇسكەنىن كورسەتتى.

اكىمشىلىك ادىلەت ءرولى نىعايىپ كەلەدى.

كەيبىر ازاماتتار سوتتاردىڭ شەشىمىنە نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ، ءوز ۇمىتتەرى اقتالماعاندارىن العا تارتادى. بۇل بۇعان دەيىن دە بولعان، قازىر دە كەزدەسەدى. مۇنداي شاعىمداردىڭ كوبى وكپە-رەنىشكە نەمەسە بىرجاقتى پىكىرگە قۇرىلادى. بىراق قانداي جاعداي بولسا دا مۇنداي پىكىرلەردى تەكسەرىپ، ءادىل شەشىم قابىلداۋ كەرەك.

سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيادا اكىمشىلىك سوت تورەلىگىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ دەربەس نىسانى رەتىندە بەكىتۋدىڭ ماڭىزى زور. كۇن تارتىبىندە سوتقا شاعىمدانۋدىڭ قاساڭ مودەلىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تاۋەكەلدەرىن ستراتەگيالىق باسقارۋعا اۋىستىرۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ۇكىمەت قازىردىڭ وزىندە ءتيىستى ەرەجەلەردى ازىرلەدى.

ەندى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە اكىمشىلىك اكتىلەر مەن راسىمدەردىڭ بىرىزدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇرىن كەلىپ تۇسكەن شاعىمدار مەن وتىنىشتەردە قارالعان ماسەلەلەر قايتادان سوتتاعى داۋ-داماي نىساناسى بولماۋى كەرەك. اكىمشىلىك تاجىريبەنىڭ جۇيەلىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. جاريا قۇقىقتىق سيپاتتاعى داۋ-دامايدى اكىمشىلىك سوت تورەلىگى دەڭگەيىنە بەرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلۋدا. بىلتىر بۇل قوسىمشا قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ زاڭدىلىعىن قارايتىن ىستەردى قامتىدى. بۇعان دەيىن مۇنداي داۋ-دامايعا قاتىستى شەشىم ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ نورمالارىنا سايكەس قابىلدانىپ كەلگەن.

وسىنىڭ ءبارى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىنىڭ ناقتى ءىس جۇزىندەگى كورىنىسى ەكەنى كۇمانسىز. ەلىمىز سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى تۇبەگەيلى رەفورمالارمەن قاتار اۋقىمدى ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋدا. مۇنىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزى ايرىقشا.

ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا، سونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى شەشۋ ءۇشىن قولايلى قۇقىقتىق ينستيتۋتسيونالدىق ورتا قالىپتاسۋدا. سونىڭ ارقاسىندا سوت شەشىمدەرىنىڭ 80 پايىزىنا جۋىعى ينۆەستورلاردىڭ پايداسىنا شىعارىلىپ جاتىر.

مەن وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەزدەسۋلەر كەزىندە ۇنەمى مىنا ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارامىن: بيلىك جانە بيزنەس وكىلدەرى ءوزارا سىندارلى بايلانىس ورناتۋى كەرەك، ولار وزەكتى تۇيتكىلدەردى اشىق تالقىلاپ، شەشۋ جولدارىن بىرلەسە وتىرىپ ىزدەۋى قاجەت.

بيلىكتە وتىرعان لاۋازىمدى تۇلعالارعا تاپسىرمام: ءار داۋلى جاعدايدا مامىلەگە كەلەتىن جولدى ىزدەۋ كەرەك، بىراق بۇل جول زاڭناما جۇيەسىنە نۇقسان كەلتىرمەۋى قاجەت. باسقا سوزبەن ايتقاندا، ءار كەلىسىمنىڭ زاڭدىق شەكتەۋى بولۋعا ءتيىس. اتاپ ايتۋ كەرەك، كاسساتسيالىق سوتتاردى قۇرۋ باستاماسى ءدال وسىنداي جيىننىڭ بىرىندە كوتەرىلگەن بولاتىن.

ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتورى بار. استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا سوت پەن اربيتراج ورتالىعى اعىلشىن قۇقىعى قاعيداتتارىنا ساي جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىزدە ۇكىمەت جانىنان ينۆەستيتسيالىق شتاب قۇرىلعان. اتالعان شتاب سوڭعى ۋاقىتتا ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋ ارقىلى ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت جارلىعىمەن باس پروكۋراتۋرادا ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى قۇرىلدى. ءبىز ىسكەرلىك جانە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا بارىنشا مۇددەلى مەملەكەت رەتىندە وسى سالاداعى جۇمىستى ايرىقشا نازاردا ۇستايمىز. قازىر قازاقستان شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ كورسەتكىشى بويىنشا ءبىزدىڭ ايماقتا كوش باستاپ تۇر.

بىراق بوساڭسۋعا بولمايدى. تاباندى جۇمىس ىستەپ، بۇدان دا بيىك بەلەستەرگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. بۇعان ەلىمىزدىڭ الەۋەتى تولىق جەتەدى. اتاپ ايتقاندا، جاڭا كونستيتۋتسياعا مەملەكەتىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق قۋاتىن كۇشەيتۋگە ارنالعان ناقتى نورمالار قوسىلدى. سونىڭ ىشىندە قارجى سالاسىنا جانە «قارقىندى داميتىن قالالارعا» ارناۋلى قۇقىقتىق رەجيم ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.

بارشاڭىزعا ءمالىم، مەن جاقىندا «الاتاۋ قالاسىنىڭ ارناۋلى قۇقىقتىق رەجيمى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويدىم. بۇل ماڭىزدى قۇجاتتا «اقىلدى قالاعا» ءتان دەربەس ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى بەكىتىلدى.

ارنايى قۇقىقتىق رەجيم مەملەكەتتىك باسقارۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدى، سونىڭ ىشىندە سوت جۇيەسىنىڭ ەرەكشە جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى. الدىڭعى قاتارلى رەتتەۋ قۇرالدارى ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەنى ەنگىزۋگە، وزىق يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى سىناقتان وتكىزۋگە جانە وسى بىرەگەي جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعدايدى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – الاتاۋ قالاسىن بولاشاقتىڭ تسيفرلىق اگلومەراتسياسىنا، جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋ. مەملەكەت بيزنەس وكىلدەرىمەن اشىق، ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىققا دايىن.

ءبىز زاڭ مەن تارتىپكە باعىناتىن، بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك بەرەتىن ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز. سوندىقتان سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باسا ءمان بەرىپ وتىرمىز.

ءبىرىنشى شىلدەدە ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى كۇشىنە ەنەدى. وسىلايشا، قازاقستان ءوز دامۋىنىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە قادام باسادى. مەن بۇگىن بەس كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويدىم. بۇل – جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى قۇرىلتاي – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە تۇبەگەيلى جاڭعىرادى دەگەن ءسوز. وسى قۇقىقتىق رەفورمالار ەلىمىزدە جاسالىپ جاتقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە دە تىڭ سەرپىن بەرمەك.

ءسوز سوڭىندا اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكستى ازىرلەۋگە جانە ونىڭ نورمالارىن جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسقان بارشا ازاماتقا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. بۇگىنگى باسقوسۋدا اكىمشىلىك ادىلەت ينستيتۋتىن نىعايتۋعا قاتىستى ماڭىزدى ويلار مەن ۇتىمدى ۇسىنىستار ايتىلادى دەپ سەنەمىن.

سونداي-اق مەن بۇگىن قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا جانە ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ءبىر توپ ازاماتقا مەملەكەتتىك ناگرادا بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. بارشاڭىزعا قۇتتى بولسىن دەيمىن.

Abai.kz