Bir zamandarda Qazaq Elin is jýzinde Biyler basqardy...

O zamandarda Han jarlyq shyghardy, әskerge qolbasshylyq jasady, soghys jariyalady. Biraq, әr uaqytta El men Jer tútastyghyna kelgende Biyler sheshushi roli atqardy.  Búl ‑ dalalyq demokratiya ýlgisi, El biyligin Biyler ústaghanynyng jarqyn kórinisi!

 Osynday demokratiyalyq tarihy bar elding býgingi kýii qanday?

 Sonymen, Qazaqstan parlamentarizmi ózining jana tarihy kezenine ayaq basty ‑ Qazaqstandaghy parlamentarizm kenestik kezendegi Jogharghy Kenesten bastap, kәsiby eki palataly Parlamentke, endi, qaytadan janartylghan bir palataly jýie – Qúryltaygha deyingi joldan ótti. Búl ýderis elding konstitusiyalyq qúrylymynyng evolusiyasyn jәne memlekettiligining nyghangyn kórsetedi.

Parlamentarizmning damu kezenderi mynalardy qamtidy:

Parlamentke deyingi kezeng (1990–1993)

Jogharghy Kenes: Alghashqy joghary ókildi organ Qazaq KSR Jogharghy Kenesi boldy. Ol 1990–1993 jyldary tәuelsizdikting qúqyqtyq negizderin qalady.

Tarihy sheshimder: Dәl osy Jogharghy Kenes Memlekettik egemendik turaly deklarasiyany (1990 j.) jәne tәuelsiz Qazaqstannyng alghashqy Konstitusiyasyn (1993 j.) qabyldady.

Eki palataly Parlamentting qalyptasuy (1995–2022)

1995 jylghy Konstitusiya: Jogharghy Kenes taratylyp, tikeley basqaru kezeninen keyin jana Konstitusiya eki palataly Parlamentti qúrdy.

Qúrylymy: Parlament eki palatadan túrdy — jogharghy palata (Senat) jәne tómengi palata (Mәjilis).

Júmysynyng bastaluy: Jana kәsiby Parlamentting alghashqy sessiyasy 1996 jylghy 30 qantarda ótti.

Qyzmetteri: Senat ónirlerding mýddesin bildirse, Mәjilis túraqty negizde zang shygharu qyzmetimen ainalysty.

Transformasiya jәne bir palataly jýiege kóshu (qazirgi kezen)

Sayasy reformalar: 2026 jylghy 15 nauryzdaghy jalpyhalyqtyq referendum qorytyndysy boyynsha Konstitusiyanyng jana redaksiyasy qabyldandy.

Eki palataly dәuirding ayaqtaluy: 2026 jylghy mausymnyng sonynda jogharghy palatanyng (Senattyn) qyzmeti ayaqtalyp, el jana bir palataly zang shygharushy organ — Qúryltaydy qalyptastyrugha kóshti.

Qúryltay – biyler institutyn qalpyna keltiru me? 

Osy súraq әli de kópshilikting kókeyinde túr. Túruy – zandy. Sebebi, biz tek salt‑dәstýrdi ghana emes, so zamannan jetken El basqaru tәjiriybesin úmytpaghan halyqpyz. Sondyqtan bolar, búryn «Eldik mәsele kóterilgende ghana shaqyrylatyn Úly jiyn – Qúryltay, býginde, kýndelikti jinalatyn Mәjiliske say ma?» degen súraqtyng tughany ras...

Sol sebepti, qogham pikiri búl mәselede әli de bir týpkilikti oigha kele almay jatqanyn jasyrmaymyz... Degenmen, mәselege tarihy túrghydan kelsek, Qazaqstan halqynyng býgingi zamanymyzda referendum arqyly Qúryltaydy qabyldauy – zamangha say dúrys sheshim bolghanyn kórsetedi.

Nege deseniz, zamandardyng ózgeruimen birge, qazir búrynghy qalyptaghy «Qúryltay» úghymynyng dәuiri kelmeske ketkenin ashyq aitu kerek. Ol zamanghy «el men elding arasy alty ailyq jol» deytin Qazaq Eli qazir joq. O kezdegi Qúryltay mәni, sondyqtan, býkil El taghdyry talqygha týskende shaqyrylatyn Úly Jiyn edi. Ári, ol zamanghy «El taghdyry» degennning ózi maghynasy jaghynan bir súraqqa: «Ne bar bolu, ne joq bolu?» degenge kelip tireletin...

Qazir, biz tәuelsiz memleketke ainaldyq. Búrynghy «Eldik sipat», endi, «Memlekenttik sipatqa» kóshti. «Alty ailyq alys jol» degen de mәnin joydy – Úly jiyndy bir kýnde ótkizip, bir kýnde tarap ketu mýmkin boldy. Biraq, qazirgi «Eldik mәselenin» mәni zoraydy, ol – kýndelikti talqygha tusui tiyis súraqtar qataryna kóshti...  Yaghni, osy túrghyda, býginde, tarih qoynauyna ketkeli jatqan Mәjilisting әrbir jiyny – Qúryltay dep atalatyn maghynamen tolyqty desek bolady.

Endeshe, qazirgi zamanda, elimizge búrynghy Biyler institutynyn zandy jalghasy retinde, kýndelikti júmys jasaytyn Qúryltay qajet. Óitkeni, әr kýni Qúryltayda kóteriletin súraqtardyng salmaghy – búrynghy «Eldik sipattaghy» súraqtardan bir mysqal kem emes bolyp qaldy...

Endeshe, biz qazirgi Qúryltaydy, shartty týrde, «biyler institutyn qalpyna keltiru» dep senimmen aita alamyz.

Deputat by bola ala ma?

Búl súraq tikeley el basqaru modelimen tyghyz baylanysty. Eger, memleket avtoritarly, tikeley qatang vertikaligha baghynu jolymen basqarylsa – ondaghy parlamentarizmning Qúryltaygha esh qatys joq bolady. Ony biz ózimizding otyz bes jyldyq tәuelsizdik tarihymyzdan bayqamyz ‑  Senat penn Mәjilis deputattary «jogharghy biylikting notariusy» degen ironiyanyng shyghuy da sol kez edi ghoy...

Onday biylik formasy kezinde El basqaru jýiesinde «alansyz  baqytty ghúmyrdyn» tolyq idilliyasyn qalyptastyrdy: Jogharghy biylikting (avtoritarlyq biyliktin) sheshimin «jýz payyz qoldau», ne, qarsy jaqtyng úsynysyn «jýz payyz qoldamau» degen de osy kezde beleng aldy. Sóitip, Mәjilis dala demokratiyasy sanalatyn Qúryltay prinsiypinen alshaqtap, biylik tarmaghy bolyp qala berdi...

Deputattar da «biyler emes ‑ biylik ókili» dep qabyldandy... Al, búl, qazaqy bolmysqa, qazaqtyng erkindik pen әdilettilik turaly dýniyetanymyna mýldem jat qúbylystar edi...

Qúryltay neni ózgertedi?

Onyng mýmkindigi elimizde «El basqaru prinsipteri» retinde jariyalanghan «Ádiletti Qazaqstan», «Taza Qazaqstan» baghytynyng qanshalyqty jýzege asa aluyna baylanysty bolmaq...

Bizge onday mýmkindikti «qanatymen su sepken qarlyghashtay» bolyp, sanamyzgha sinirgen ótken Mәjilis saylauyndaghy «jeke mandat boyynsha saylaugha týsu» erejesi alyp keldi. Endi, búrynghy «lәppәishyl» partiyalardyng ishinde óz payymymen sóz aita alatyn, halyqpen etene baylanys ornata alghan bir top deputattar Mәjiliske ótti.

Songhy Mәjilisting barlyq júmysyna qan jýgirtip, onyng endi Qúryltay dep atanuyna da tikeley yqpal etken – osy deptuttardyng ýlgisi der edim. Olar, attary el auzynda jýrgen «jeke mandatshylar»: Ermúrat Bapiy, Bazarbek Baqytjan.

Búrynghy «azdap oppozisiyashyl partiya» bolghan «Aq jol» partiyasynan Qazybek Isa. Azat Peruashev.

«Avoritarizmge demokratiyalyq sipat berudi» kózdegen búrynghy «Núr Otan», keyingi «Amanat» partiyasynan biraz deputattar kózge ilikti...

Áriyne, «qúryltaylyq tәjiriybe» joqtyghy olardyng kózqarastarynda bayqalyp jatty: keybiri ‑  «eldik mәni bar» mәselelerde jaltaqtyq tanytty da! Degenmen, osynday belsendi deputattar bolashaqtaghy birpalataly parlament – Qúryltaydyng ómirge keluine kóp enbek sinirdi. Olar әrtýrli súraqtar boyynsha kózge týsip, Mәjilisti Qúryltaygha «jalghaghan» Ashat Aymaghanbetov, Edil Janbyrshiyn, Abzal Qúspan, Rinat Zaitov, Erlan Sairov...

IYә, odan ózge de birqatar deputattar ózderining belsendiligimen tanyldy – attary atalmay qalsa, keshirim etinizder... 

Biraq, olardyng qyzmetin men «qúryltaylyq mәn‑maghynamen» baghalay almas edim. Al, mәsele Eldik sipatta bolsa ‑ ony ataugha bolar edi...

Sondyqtan, býgin tarih qoynauyna qyzmeti men deputattyq mandatyn tapsyratyn Mәjilisting tolyq qúramyna alda tek jaqsylyq tileyik.

Sizderge halyqtyq minberden alghan tәjiriybelerinizdi elge taratyp, Qazaqstannyng gýldenuine odan әri qyzmet ete berinizder deymiz!

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai.kz