Memlekettik instituttardy nyghaytu, reformalardyng sabaqtastyghyn saqtau jәne elding úzaq merzimdi damuyn qamtamasyz etu – Qazaqstanda jýzege asyrylyp jatqan konstitusiyalyq jәne sayasy janghyrudyng negizgi basymdyqtarynyng biri.

Osy baghyttaghy qúqyqtyq aiqyndyqty qamtamasyz etu maqsatynda Konstitusiyalyq Sot jana Konstitusiya kýshine engennen keyin búrynghy qyzmet merzimderi esepke alynbaytyny jóninde resmy týsindirme berdi. Búl sheshimning sayasy jәne qúqyqtyq manyzy turaly sayasattanushy Bauyrjan Ysqaqpen súhbatta talqyladyq.

- Konstitusiyalyq Sottyng týsindirui boyynsha jana Konstitusiya kýshine engennen keyin búrynghy qyzmet merzimderi esepke alynbaytynyn naqtylady. Búl sheshimning negizgi maqsaty memlekettik reformalardyng sabaqtastyghyn qamtamasyz etu dep aitugha bola ma?

- Búl sheshimdi birneshe qyrynan qarastyrugha bolady. Qúqyqtyq túrghydan Konstitusiyalyq sottyng negizgi mindeti – Konstitusiya normalarynyng mazmúnyn týsindiru jәne qúqyqtyq aiqyndyqty qamtamasyz etu. Osy túrghydan alghanda, múnday týsindiru memlekettik instituttardyng qalay júmys isteytinine qatysty belgisizdikti azaytady.

Institusionaldyq ekonomikada manyzdy qaghida bar – erejelerding anyqtyghy men boljamdylyghy. Eger negizgi konstitusiyalyq normalargha qatysty týsiniksizdik bolsa, búl memlekettik sheshim qabyldau jýiesine, investisiyalyq ahualgha jәne úzaq merzimdi josparlaugha әser etui mýmkin. Sondyqtan búl sheshimdi memlekettik basqaruda qúqyqtyq aiqyndyqty qamtamasyz etuge baghyttalghan qadam retinde baghalaugha bolady. Al reformalardyng sabaqtastyghyna yqpaly dәl osy qúqyqtyq túraqtylyq arqyly kórinedi.

- Songhy jyldary sayasy janghyru, «Ádiletti Qazaqstan» tújyrymdamasy, memlekettik basqaru, sot jýiesi, ekonomika jәne әleumettik salada auqymdy reformalar bastaldy. Osynday jaghdayda reformalardyng ortasynda sayasy sabaqtastyqtyng saqtaluy qanshalyqty manyzdy?

- Halyqaralyq tәjiriybede reformalardyng tabysty boluy kóbine olardyng institusionaldyq sabaqtastyghyna baylanysty. Mysaly, Singapur birneshe ondaghan jyl boyy memlekettik basqaru men ekonomikalyq sayasattyng negizgi baghytyn saqtay otyryp, joghary tabys dengeyine qol jetkizdi.

Yaghny ekonomika ýshin eng manyzdysy – boljamdylyq. Eger memlekettik sayasat jii ózgerse, biznes úzaq merzimdi investisiyalyq sheshimderdi keyinge qaldyruy mýmkin. Sondyqtan reformalardyng logikasy men negizgi baghyttarynyng túraqty boluy ekonomikalyq belsendilikke ong әser etedi.

- Preziydent Qasym-Jomart Toqaev bastaghan ózgeristerding edәuir bóligi úzaq merzimdi institusionaldyq reformalargha negizdelgen. Múnday reformalar tolyq nәtiyje berui ýshin olardy sonyna deyin jetkizuding manyzy qanday?

- Institusionaldyq reformalardyng nәtiyjesi birden bayqala bermeydi. Ádette múnday reformalar birneshe kezennen ótedi: zannamalyq ózgerister qabyldanady, jana instituttar qalyptasady, memlekettik organdardyng júmys tәjiriybesi ózgeredi, qogham men biznes jana erejelerge beyimdeledi, sodan keyin ghana naqty әleumettik-ekonomikalyq nәtiyjeler qalyptasa bastaydy. Mysaly, sot jýiesin janghyrtu nemese memlekettik qyzmet reformasynyng nәtiyjesi alghashqy jyldary emes, bes-on jyldan keyin tolyq kórinui mýmkin. Sondyqtan reformalardyng tolyq ayaqtaluy olardyng tiyimdiligin baghalaudyng negizgi sharty bolyp sanalady.

- Keybir sarapshylar «reformalardy bastap, olardy ayaqtamay toqtatu memleket ýshin qosymsha tәuekelder tudyruy mýmkin» degen pikir aitady. Siz osy kózqaraspen kelisesiz be? Onyng sayasy jәne ekonomikalyq saldary qanday boluy mýmkin?

- Kóptegen halyqaralyq zertteuler ayaqtalmaghan reformalardyng birneshe tәuekelin kórsetedi. Olar – memlekettik sayasatqa degen senimning tómendeui, biznes ýshin belgisizdikting artuy, investisiyalyq sheshimderding keyinge qaldyryluy, budjet shyghyndarynyng tiyimdiligining tómendeui jәne bastalghan ózgeristerding tolyq nәtiyje bermeui. Sonymen qatar kez kelgen reformany jalghastyrudyng ózi onyng nәtiyjeliligin avtomatty týrde qamtamasyz etpeydi. Tabysty bolu ýshin reformalardy túraqty baghalau, qajet bolghan jaghdayda týzetu engizu jәne qoghammen tiyimdi kommunikasiya ornatu da manyzdy.

- Konstitusiyalyq Sottyng týsindirui qúqyqtyq túrghydan memlekettik instituttardyng túraqtylyghyn qamtamasyz etuge baghyttalghan dep aitugha bola ma? Búl sheshim reformalardyng ýzdiksiz jalghasuyna qanday mýmkindik beredi?

-  Konstitusiyalyq sottyng negizgi funksiyalarynyng biri – qúqyqtyq normalardy týsindiru arqyly qúqyq qoldanu tәjiriybesining birkelkiligin qamtamasyz etu. Osy túrghydan alghanda, múnday týsindiru qúqyqtyq belgisizdikti azaytady, memlekettik instituttardyng júmysyn týsiniktirek etedi jәne úzaq merzimdi josparlaugha qolayly qúqyqtyq orta qalyptastyrady. Qúqyqtyq túraqtylyq – ekonomikalyq túraqtylyqtyng da manyzdy alghysharttarynyng biri.

- «Ádiletti Qazaqstandy» qúru birneshe jylda ayaqtalatyn prosess emes ekeni belgili. Preziydent bastamashylyq etken ózgeristerding tolyq iske asuy ýshin qanday kezender әli alda dep oilaysyz?

- Jalpy, kez kelgen keshendi janghyru birneshe úzaq merzimdi baghytty qamtidy. Olar – memlekettik basqarudy sifrlandyrudy terendetu, sot jәne qúqyq qorghau jýiesining tiyimdiligin arttyru, jergilikti ózin-ózi basqaru instituttaryn damytu, ekonomikany әrtaraptandyru jәne shaghyn әri orta biznesting ýlesin úlghaytu. Sonymen qatar bilim men ghylymnyng sapasyn kóteru, jasandy intellekt pen sifrlyq ekonomikany damytu, adamy kapitalgha salynatyn investisiyany arttyru da manyzdy baghyttardyng qatarynda.

- Qogham býginde tek reformalardyng bastaluyn emes, naqty nәtiyjesin kýtedi. Osy túrghydan alghanda, bastalghan sayasy jәne ekonomikalyq janghyrtu baghdarlamalaryn tolyq ayaqtau elding úzaq merzimdi damuy ýshin qanshalyqty manyzdy?

- Jalpy, kez kelgen reformanyng týpki baghasy qabyldanghan zandarmen emes, azamattardyng ómir sapasyndaghy naqty ózgeristermen ólshenedi. Úzaq merzimdi nәtiyjeni baghalaugha mýmkindik beretin negizgi kórsetkishter – túraqty ekonomikalyq ósim, enbek ónimdiligining artuy, investisiya kólemining úlghangy, sapaly júmys oryndarynyng kóbengi, halyq tabysynyng ósui, әdil әri tiyimdi memlekettik instituttardyng qalyptasuy jәne sot jýiesi men memlekettik basqarugha degen qoghamdyq senimning artuy.

Sondyqtan reformalardyng bastaluy manyzdy bolghanymen, olardyng naqty nәtiyjege jetui jәne tiyimdi iske asyryluy úzaq merzimdi әleumettik-ekonomikalyq damu ýshin sheshushi mәnge iye. Halyqaralyq tәjiriybe kórsetkendey, tabysty memleketter reformalardy birizdi jýzege asyryp, olardyng oryndaluyn túraqty baghalap, qajet bolghan jaghdayda der kezinde týzetip otyrady.

Abai.kz