Abay әlemindegi úlylar ýndestigi
Dulat Babatayúly – Abaygha deyingi qazaq poeziyasynda biyik túlgha. Ol – Abaygha deyingi qazaq poeziyasy men Abaydyng arasyndaghy altyn kópir! Tegimdi mening súrasan,
Qalyng Nayman nuynan.
Jyrymdy mening súrasan,
Sary altynnyng buynan[1,69] – deui kóp nәrseni anghartsa kerek.
Dulat jazba poeziyagha jaqyn kelgen túlgha. Abay men Dulatta oy ýndestigi, kórkemdik jýiedegi ýndestikter jeterlik. Abay Dulattan taqyryptyq-iydeyalyq, kórkemdik jýie, ýlgide kóp nәrse ýirengen. Shygharmashylyqpen әri qaray damytqan. Dulattyng qoghamdyq-sayasy satirasynyng tili ótkir. Ol – qazaq poeziyasyndaghy qoghamdyq-sayasy satiranyng negizin salushylardyng biri. Abay men Dulat arasynda osy jayttarda ýilesetin tústar barshylyq. Dulattyng «Baraqqa», «Kenesbaygha», «Sýleymenge», Abaydyng «Kýlembaygha», «Mәz bolady bolysyn», «Dýtbaygha» siyaqty qoghamdyq-әleumettik satirasy el ardaqtylarynyn, el jaqsylarynyn, atqaminerlerding qoghamdyq-әleumettik portretin, psihologiyalyq bolmysyn dәl jetkizgen tuyndylar. Ómirsheng tuyndylar! Býgingi kýnde de sol shamadan asyp ketkenimiz shamaly? Abay bylay deydi: Kýshtilerim sóz aitsa,
Bas iyzeymin shybyndap.
Álsizding sózin salghyrtsyp,
Shala úghamyn qyryndap.
Syyaz bar dese jýregim
Ornyqpaydy suyldap
Syrtqylargha syr bermey,
Qúr kýlemin jymyndap[1].
Úlyqtar keypin Dulat bylaysha jetkizedi:
Ayaz qyssa mýiizdi,
Mýiiz qysyp túqyldy...
Qantalasa túqylyn,
Alpys eki tamyryn
Qansyp qalghan syqyldy:
Úlyq qyssa úlyqty,
Úlasyp miday bylyqty...
Atqaminer auylda
Itshe ilinip ylyqty.
Orystyng kórse úlyghyn
Qyzdan daghy qylyqty.
Úlyq ketse, qazaqqa
Qorqau qasqyr qúlyqty[1].
Súmdyq satira! Ayausyz sheneu! Búdan asyryp aitu mýmkin emes. Arghy kezende de qazirgi kezendegi de qazaq әkimderining bet-beynesi, syqpyty osynday! Zamangha kýiingen Dulat:
Mynau azghan zamanda
Qarasy – antqor,
hany – arman;
Batyry kókser bas aman;
Bәibishe – tantyq, bay – saran;
Bozbalasy – boshalan;
Qyrsygha tudy qyz balan;
Nary – jalqau, ker taban;
Qús – kýishil, at – shaban.
Jyrghalang joq, jobalan,
Ebi ketken el boldy
Endi qayda men baram?!
Bú sózder, dәp bizding zamangha da aitylyp túrghan siyaqty. Ózimizdi tanydyq pa?!... Aynagha qarayyqshy! Abaydyng keshegi aitqan sózderi býginge ómirshen, nysanagha dóp tiyedi! Hakim Abaydy sóiletip kóreyik:
... Men qajyghan aryqpyn,
Qatyn, bala qonaghy.
Senderge de qanyqpyn,
Júrtyng anau bayaghy.
Jarly emespin, zarlymyn,
Ony da oila tolghanyp.
Júrtym deuge arlymyn
Ózge júrttan úyalyp.
Barymta men partiya –
Bәri mastyq, júrt qúshar.
Sypyra elirme, súrqiya,
Kóp piyanshik neni úghar?
Tatulyqty, tynyshtyqty
Qonyr kórer, kem kórer.
Úrlyq penen qulyqty
Qyzyq kórer, óni ener
Múnday elden bayyng tart,
Men qajydym, sen qajy!
Aytyp-aytyp ótti qart,
Kónbedi júrt, ne ylajy[1,81]?
Abay synynyng zil-batpany qanday auyr edi!
Shәkәrim atamyz «aqyl» kategoriyasyna qatty mәn bergen aqyn ghoy. «Aqyl degen – ólsheusiz bir jaryq núr» dese, endi birde «Tapqysh oy ghoy – aqyldyng maghynasy, Týbi – jýrek, bolady mida basy» - deydi. Onyng shygharmalarynda aqyldyng jiyrma tórt týri atalady eken. Sonyng ishinde mәn bergeni «sau aqyl»
Islam dini payda bolghannan bastap, ózine teoriyalyq alghy sharttar izdedi. Ol kóne dәuirlerdegi filosofiyalyq qisyndargha sýiendi. Arabtar filosofiyany pәlsapa (fәlәsapa) dep ataghan. Músylman filosofiyasy islamiyat atty ýlken tanym. Búl kóne dýnie Aristoteli negizdegen perapatetikter jәne iydealistik baghyttardy biriktirushi dualistik tanym bolyp tabylady. Aristoteli shyghysta birinshi ústaz bolsa, Aristoteli enbekterin arabshagha audaryp, týsinik tafsir (kommentariy) jazghan Ál-Faraby ekinshi ústaz «Mualimiy soniy» dep atanghan. Islamiyatta «jan» jәne «tәn» substansiyasy qatar atalady. Qazaqtyng úly aqyny Abay búl kategoriyalar turaly bylay deydi: Aqyl men jan «men» ózim, tәn «meniki»,
«Men» men «menikinin» jóni eki
«Men» ólmekke taghdyr joq әuel bastan,
«Meniki» ólse, ólsin oghan beki[2,101].
Abaydyng «men» dep otyrghany aqyl men jan, «meniki» dep otyrghany tәn. Aqyl men jan mәngilik, al tәn ótkinshi. Abay islamiyattaghy jangha aqyldy qosady. Shәkәrim aqyl men jan, yaghny «mennin» joghalmaytynyn:
Bar nәrse joghalmaydy, ózgeredi,
Jan joghalmas dep oila, sony bil de.
Jan tәn jasar, tәn jandy jarata almas,
Tereng oilap, sózimdi qúlaqqa il de – dep jyrlaydy. Nemese:
Qayda barsa ol ózin «ózim» deydi,
«Ózim» dep deneni emes, jandy aitqany.
Sol jannan tipti, «ózimdik joghalmaydy,
Esep emes san ólip, san qaytqany»[2] - deydi. Shәkәrimdegi «ózim», Abaydaghy «men», Shәkәrimdegi «dene», Abaydaghy «tәn» ne bolmasa «meniki» Shәkәrimde de osy jan substansiyasy Abaydaghyday mәngilik, ol ólmek emes, óletin «dene», ne bolmasa «meniki» tәn. Jannyng mәngiligining arqasynda san týrge týsip, әrtýrli boyaularmen ózgerip, әrtýrli qalypqa týsedi degen oy aitady. Islamiyattyq tanymdaghy «jangha» Abay «aqyldy» qosady. Bir qyzyghy Shәkәrim oghan «kónildi» qosady. Al Shәkәrimning «jan» men «denege», «kónildi» qosuy Abayda kezdespeydi. Búl da Shәkәrim oishyldyghynyng bir ereksheligi. Búl «kónildin» tabighaty Abaydy tәn qúmarlyghynan, onyng ózindik ereksheligi men bolmysynan «tәnnin» óz tabighatynan tuyndaytyn, onyng óz ayasynda qarastyrylatyn mәsele bolsa, Shәkәrim «kónil» tabighatyn qarastyrady.
Al endi sipattalyq kónildi biz,
Eskerip búl sózimdi jaqsy úghynyz.
Jan men dene – qosylghan erli-qatyn,
Ekeuinen tuady kónilimiz.
Tabighat birde bylay, birde olay,
Keteri mәlim emes әldeqalay.
Ákesi jan, sheshesi dene bolyp,
Kónilimiz sol sebepten eki talay[2,112].
Osy «jan» men «tәn» úghymdaryna qatysty filosofiyalyq kategoriyalargha negizdelgen pәlsapalyq tereng oilar Shәkәrimning «Jan menen dene hәm kónil», «Men adamnyng tappaymyn ónerlisin», «Atanyng shahuatynyng kóp qoy mәni», «Tura jolda qayghy túrmas», «Tirshilik, jan turaly» ólenderinde kórinis tabady. Shәkәrim ólenderinde islamiyatqa qatysty úghym-týsinik, kategoriyalar barshylyq. Sonday kategoriyalyq úghymdardyng biri – «jar» sózi. Búl «jar» úghymy aldymen Abayda:
Jarq etpes qara kónilim ne qylsa da,
Aspanda ay men kýn shaghylsa da,
Dýniyede, sirә sendey maghan jar joq,
Saghan jar menen artyq tabylsa da.
Sorly asyq sarghaysa da, saghynsa da,
Jar tayyp, jaqsy sózden janylsa da,
Shydaydy riza bolyp» jar isine,
Qorlyq pen mazaghyna tanylsa da[2] – dep jyrlanady. Abaydyng búl óleni mahabbat lirikasyna jatqyzylyp jýr. Búl dúrys emes. Ólendegi «jar» sózi bizding týsinigimizdegi «jar» emes, ol «jaratushy», «haq», «týp iye» maghynasynda. Shәkәrim de óz ólenderinde osy maghynadaghy «jar» sózin bekite týsedi. Shәkәrimdi sóileteyik:
Mening jarym qyz emes,
Haqiqattyng shyn núry.
Ony sezer siz emes,
Kózge tasa búl syry.
Jasyryp túr jar ózin,
Bas kózimen qarama.
Jýreginning ash kózin,
Jannyng syryn arala.
Kórem deseng jarymdy
Mas bol, jýrek tazala.
Órtep jiber baryndy,
Qarsy úmtyl qazagha.
Kórsen, oghan bas úryp,
Eteginen aiyrylma.
Ne kórineu, ne jasyryp,
Nәpsisine qayyrylma.
Búl sәlemdi esine al,
Eger jetseng tilekke.
Jar qanjary – maghan bal,
Súqsyn sorly jýrekke.
Abay «Shydaydy riza bolyp jar isine, Qorlyq pen mazaghyna tanylsa da» - dese, Shәkәrim «Jar qanjary – maghan bal, Súqsyn sorly jýrekke», - dep búdan artyq qúrbandyqqa barady.
Shәkәrim atamyz «aqyl» kategoriyasyna qatty mәn bergen aqyn ghoy. «Aqyl degen – ólsheusiz bir jaryq núr» dese, endi birde «Tapqysh oy ghoy – aqyldyng maghynasy, Týbi – jýrek, bolady mida basy» - deydi. Onyng shygharmalarynda aqyldyng jiyrma tórt týri atalady eken. Sonyng ishinde mәn bergeni «sau aqyl».
Islam dini payda bolghannan bastap, ózine teoriyalyq alghy sharttar izdedi. Ol kóne dәuirlerdegi filosofiyalyq qisyndargha sýiendi. Arabtar filosofiyany pәlsapa (fәlәsapa) dep ataghan. Músylman filosofiyasy islamiyat atty ýlken tanym. Búl kóne dýnie Aristoteli negizdegen perapatetikter jәne iydealistik baghyttardy biriktirushi dualistik tanym bolyp tabylady. Aristoteli shyghysta birinshi ústaz bolsa, Aristoteli enbekterin arabshagha audaryp, týsinik tafsir (kommentariy) jazghan Ál-Faraby ekinshi ústaz «Mualimiy soniy» dep atanghan. Islamiyatta «jan» jәne «tәn» substansiyasy qatar atalady. Qazaqtyng úly aqyny Abay búl kategoriyalar turaly bylay deydi: Aqyl men jan «men» ózim, tәn «meniki»,
«Men» men «menikinin» jóni eki
«Men» ólmekke taghdyr joq әuel bastan,
«Meniki» ólse, ólsin oghan beki.
Abaydyng «men» dep otyrghany aqyl men jan, «meniki» dep otyrghany tәn. Aqyl men jan mәngilik, al tәn ótkinshi. Abay islamiyattaghy jangha aqyldy qosady. Shәkәrim aqyl men jan, yaghny «mennin» joghalmaytynyn:
Bar nәrse joghalmaydy, ózgeredi,
Jan joghalmas dep oila, sony bil de.
Jan tәn jasar, tәn jandy jarata almas,
Tereng oilap, sózimdi qúlaqqa il de – dep jyrlaydy. Nemese:
Qayda barsa ol ózin «ózim» deydi,
«Ózim» dep deneni emes, jandy aitqany.
Sol jannan tipti, «ózimdik joghalmaydy,
Esep emes san ólip, san qaytqany»[2] - deydi. Shәkәrimdegi «ózim», Abaydaghy «men», Shәkәrimdegi «dene», Abaydaghy «tәn» ne bolmasa «meniki» Shәkәrimde de osy jan substansiyasy Abaydaghyday mәngilik, ol ólmek emes, óletin «dene», ne bolmasa «meniki» tәn. Jannyng mәngiligining arqasynda san týrge týsip, әrtýrli boyaularmen ózgerip, әrtýrli qalypqa týsedi degen oy aitady. Islamiyattyq tanymdaghy «jangha» Abay «aqyldy» qosady. Bir qyzyghy Shәkәrim oghan «kónildi» qosady. Al Shәkәrimning «jan» men «denege», «kónildi» qosuy Abayda kezdespeydi. Búl da Shәkәrim oishyldyghynyng bir ereksheligi. Búl «kónildin» tabighaty Abaydy tәn qúmarlyghynan, onyng ózindik ereksheligi men bolmysynan «tәnnin» óz tabighatynan tuyndaytyn, onyng óz ayasynda qarastyrylatyn mәsele bolsa, Shәkәrim «kónil» tabighatyn qarastyrady.
Al endi sipattalyq kónildi biz,
Eskerip búl sózimdi jaqsy úghynyz.
Jan men dene – qosylghan erli-qatyn,
Ekeuinen tuady kónilimiz.
Tabighat birde bylay, birde olay,
Keteri mәlim emes әldeqalay.
Ákesi jan, sheshesi dene bolyp,
Kónilimiz sol sebepten eki talay[2].
Osy «jan» men «tәn» úghymdaryna qatysty filosofiyalyq kategoriyalargha negizdelgen pәlsapalyq tereng oilar Shәkәrimning «Jan menen dene hәm kónil», «Men adamnyng tappaymyn ónerlisin», «Atanyng shahuatynyng kóp qoy mәni», «Tura jolda qayghy túrmas», «Tirshilik, jan turaly» ólenderinde kórinis tabady. Shәkәrim ólenderinde islamiyatqa qatysty úghym-týsinik, kategoriyalar barshylyq. Sonday kategoriyalyq úghymdardyng biri – «jar» sózi. Búl «jar» úghymy aldymen Abayda:
Jarq etpes qara kónilim ne qylsa da,
Aspanda ay men kýn shaghylsa da,
Dýniyede, sirә sendey maghan jar joq,
Saghan jar menen artyq tabylsa da.
Sorly asyq sarghaysa da, saghynsa da,
Jar tayyp, jaqsy sózden janylsa da,
Shydaydy riza bolyp» jar isine,
Qorlyq pen mazaghyna tanylsa da[2] – dep jyrlanady. Abaydyng búl óleni mahabbat lirikasyna jatqyzylyp jýr. Búl dúrys emes. Ólendegi «jar» sózi bizding týsinigimizdegi «jar» emes, ol «jaratushy», «haq», «týp iye» maghynasynda. Shәkәrim de óz ólenderinde osy maghynadaghy «jar» sózin bekite týsedi. Shәkәrimdi sóileteyik:
Mening jarym qyz emes,
Haqiqattyng shyn núry.
Ony sezer siz emes,
Kózge tasa búl syry.
Jasyryp túr jar ózin,
Bas kózimen qarama.
Jýreginning ash kózin,
Jannyng syryn arala.
Kórem deseng jarymdy
Mas bol, jýrek tazala.
Órtep jiber baryndy,
Qarsy úmtyl qazagha.
Kórsen, oghan bas úryp,
Eteginen aiyrylma.
Ne kórineu, ne jasyryp,
Nәpsisine qayyrylma.
Búl sәlemdi esine al,
Eger jetseng tilekke.
Jar qanjary – maghan bal,
Súqsyn sorly jýrekke.
Abay «Shydaydy riza bolyp jar isine, Qorlyq pen mazaghyna tanylsa da» - dese, Shәkәrim «Jar qanjary – maghan bal, Súqsyn sorly jýrekke», - dep búdan artyq qúrbandyqqa barady.
Álemdik mәdeny kenistikte Abay hakimning alatyn orny әmanda erekshe mәrtebeli, ardaqty! Abay aqyn retinde ýsh týrli әdebiy-mәdeny arnadan qúnarlanatyn, quat alatynyn aitqanymyz jón. Akademiyk-jazushy Múhtar Áuezov, úly Múqang Abaydyng arna tartqan ýsh mektebin aitqan bolatyn. Olar: qazaqtyng halyq auyz әdebiyeti men dәstýrli poeziyasy, shyghystyng klassikalyq poeziyasy, europa, orys klassikalyq әdebiyeti. Abaydyng aldyndaghy ruhani, әdeby ústazy Dulat Babatayúlyna toqtalsaq, Abayda arna tartqan qoghamdyq-sayasy lirikanyng negizi osy ústazynda jatsa kerek. olar jazba poeziyagha jaqyn kelgen túlgha. Abay men Dulatta oy ýndestigi, kórkemdik jýiedegi ýndestikter jeterlik. Abay Dulattan taqyryptyq iydeyalyq kórkemdik jýie ýlgide kóp nәrse ýirengen. Shygharmashylyqpen әri qaray jamytqan. Abaydyng «Mәz boldady bolysyn», «Dýtbaygha», «Bolys bodym minekey» siyaqty qoghamdyq-әleumettik satirasy Dulattyng «Barakqa», «Kenesbaygha», «Sýleymenge» siyaqty jyrlarymen ýndesip, el ardaqtylarynyn, el jaqsylarynyng qoghamdyq-әleumettik prortretin, psihologiyalyq bolmysyn dәl jetkizgen tuyndylar, ómirsheng tuyndylar!
Abaydyng nemere tuysy, shәkirti Shәkәrimde ústazy Abay hakim men arna tartqan pәlsapalyq, kórkemdik jýieler mol. Abayda «Aqyl men jan», «Jar» kategoriyalary Shәkәrimde kórkemdik túrghyda jalghasyp janghyrghan.
Azerbayjannyng úly aqyny Nizamiyde mynaday óleng joldary bar:
Serdse – more. V nem jemchug.
Moy jemchug siyaet ognem.
Etot jemchug – povesky na poyase sarskom tvoem.
Nazamidyng orys tiline audarylghan núsqasy. Endi úly aqynymyz Abaygha qúlaq týrelik:
Jýrek – teniz. Qyzyqtyng bәri – asyl tas.
Sol qyzyqsyz ómirde jýrek qalmas.
Ýndestik. Shyghystyng klassikalyq poeziyasyn janymen sýigen Abaydyng Nizamiyden alghan taghylymy? Súraq tuady. Abay Nizamidyng orys tildik núsqasyn oqyghan ba? Zerttey qarasaq, olay bolmay shyqty. Orys oqyrmandary Nizamidy tek 1940-1959 jyldar aralyghynda tanysqan. Sonda Abay qaydan oqyghan? Esimizge Abaydyng Semeydegi Ahmet Riza medresesinde oqyghan tústy, medresede arab, parsy, týrik, shaghatay tilderi terenirek oqytylghan. Abay osy tilderding bәrin erkin mengergen. Olay bolsa Abay úly Nizamidy týpnúsqadan, yaghni, farsy (parsy) tilinen oqyghan!
Abay ólenderinde shyghystyng klassikalyq poeziyalaryndaghy әrtýrli oi-tújyrymdar, túlghalar bylaysha aitqanda, әdeby shygharmadaghy reminiysensiyalar jii úshyrasady. Sonday reminiysensiyalardyng biri Abaydyng «Ghylym tappay maqtanba» ólenine ózek bolatyn Ghúlamahy Dauany esimi. Abaygha sóz bereyik:
Kisige qarap sóz alma,
Sózine qarap kisini al.
Shyndyq qaysy bile almay,
Ár nәrseden qúr qalma.
Múny jazghan bilgen qúl,
Ghúlamahy Dauaniy.
Solay depti ol shynshyl,
Sózin oqy jәne oila.
Tez ýirenip, tez joyma,
Jas uaqytta kónil – gýl.
Múnda sóz bolatyn Ghúlamahy Duany 1427 jyly Irannyng batysyndaghy Kazerun uәlәyatyndaghy Dauany qystaghynda tuyp, 1503 jyly Shirazda qaytys bolghan. Ghúlama ghalym, filosof. Búl kisining shyn aty-jóni Jәlәlәdin Múhamed bin Ashad us-Sydyky әt Dauani. Halyq arasynda Ghúlamahy Dauany dep atalyp ketken. Abay da osy halyq qoyghan atpen atap otyr. Abay ólenine ghúlamanyng «Ahlaky Jәlәli» (Jәlәly etikasy) traktatyndaghy oilar ózek bolyp otyr. Belgili Abaytanushy, professor Ghabdulla Saghdy ghúlamanyng arabsha aitylatyn «Lo manzirillo man kala va inzirillo man kala» degen yaghni, «sóileushige qarama, sózine qara» degen sózin transformasiyalyq túrghyda óndendire, janghyrta otyryp, «kisige qarap sóz alma, sózine qaray kisini al» dep qoldanghan.
Norvegiyanyng ekspressionist-suretshisi Edvard Munktyng (1863-1944) әlemge әigili «Kriyk» («Ayqay») degen kartinasy bar. Kartina 1893 jyly salynghan. Búl kartinanyng tórt núsqasy bar. Naghyz shedevr! Suret ónerining jauhary esepteledi! Beyneleu ónerindegi ekspressionizm baghytynyng biyik ýlgisi! Qala peyzajy. Kópir ýstinde eki joldasy keyinirek qalyp, bir adam jan-jaghyna ýreylene qarap, eki qúlaghyn basyp aighaylap túr. Keshqúrym uaqyttaghy qala aspany qan-qyzyl týstes. Ýrey shaqyrady. Búl tas merez, tas kereng qoghamnan pana izdep sorly pendening jan aiqayy, jan dirili, ýrey dybysy. Búl ýreyden, jan aiqayynan aspannyng ózi diril qaghady. Alayda ainala qorshaghan ortadan dәrmen joq! Kýl bolmasan, búl bol! Ónerdegi aiqay metaforasy arqyly bezbýirek, súrqay, sanyrau qoghamnyng psihikasy, minez bolmysy angharylady. Jan úshyrghan sorlygha qol úshyn sozatyn pende joq! Eng ghajaby suretshimen bir uaqytta jasaghan qazaqtyng әulie aqyny Abay da osy jaydan syrt qalmay bylay dedi:
Jartasqa bardym,
Kýnde aighay saldym,
Onan da shyqty janghyryq;
Estisem ýnin, Bilsem dep jónin,
Kóp izdedim qanghyryp
Bayaghy jartas – bir jartas,
Qanq eter, týkti bayqamas.
Ghajap ýndestik! Abay óleni de osy shamada 1889 jyly jazylghan. Abaydaghy «jartas» metaforasy da mylqau, tasbezer qoghamnyng syqpytyn dәl ashyp túr! Qoghamnan qayrany joq, jeke adam tragiyzimi de osynda! Álemdik mәdeny kontekstegi úlylar ýndestigine mәn bermese bolmaydy.
Pushkinning әigili «Prorok» degen óleni bar. óleng joldaryn keltire ketelik:
Duhovnyy jajdoy tomiym,
V pustyne mrachnoy ya vlachilsya.
-Y shestikrylyy serafiym
Ne pereputie mne yavilsya.
Y on mne grudi rassek mechom,
Y serdse trepetnoe vynul.
Y ugoli, pylaYshiy ognem,
Vo grudi otverstuy vodvinul
Kak trup v pustyne ya lejal,
Y boga glas ko mne vozval:
«Vosstani, prorok, y vijdi, y vnemliy,
Ispolnisi volei moey,
Y obhodya morya y zemliy,
Glagolom jgy serdsa ludey».
Búl ólendi týgel keltirip otyrghanymnyng mәnisi bar. Óleng 1828 jyly «Moskovskiy vestniyk» jurnalynyng №3 sanynda jariyalanghan. Osy kezenderde ol ózining «Podrajaniya Koranu» degen sikldi ólenderin jazdy. Aqyn 1790 jyly baspadan shyqqan «Qúran Kәrimnin» M.Verevkin audarghan oryssha núsqasyn paydalandy. Orys zertteushileri ólenning basty keyipkeri retinde Taurattyng ÝI tarauynda sóz bolatyn Isaiy (әl Iasa) payghambardy aitady. Mening oiymsha búl jayt payghambarymyz Múhamed Mústafa Sallalhu ghalayssalamgha qatysty bolsa kerek. Qúran hikayalarynda jaqsy surettelgen. Álem tarihshylary osylay deydi. Búl jayynda Abaydyng da aitqany bar!
Jýrekting kózi ashylsa,
Haqtyqtyng týser sәulesi.
Ishtegi kirdi qashyrsa,
Adamnyng hikmet keudesi.
Abay shygharmashylyghyndaghy әlem poeziyasynyng ornyn aiqyndaghnada әlem poeziyasynyng alyby Pushkin shygharmashylyghymen tereng tamyr tartqan baylanystan basqa, orys poeziyasynyng taghy bir úly aqyny Lermontov arqyly әlem poeziyasynyng biyik shyndary Gete men Bayron poeziyasymen ýndestigin basa aituymyz qajet!
Abay poeziyasynda erekshe baghamdap, zerdeleudi qajet aqyn – Gete. San qyrly talant iyesi Gete shygharmashylyghynda Abay audarghan «Qaranghy týnde tau qalghyp» ólenining mәni erekshe. Abay Gete men Lermontov arqyly tildesken. Ýsh alyptyng poeziyasyndaghy ýndestikti, erekshe jarasymdylyqty kezinde talantty audarmashy, qalamger, intellektisi joghary mәdeniyettanushy Gerolid Beliger jaqsy taldap, «Sozvuchiye» («Ýndestik») atty enbek jazdy.
Aqyn, әdebiyettanushy Túrsynjan Shopaydyng «Anyq Abay» enbeginde osy ýsh aqynnyng ólenindegi uaqyt, mezgil shaqtarynyng sipattary jaqsy paydalanghan. Solargha toqtala ketsek.
Adam, tabighat, jaratylys tútastyghyn, birligin aiqyndaytyn panteistik filosofiyalyq oy Getenyng osy shygharmasynda jaqsy bayqaldy. Kýni boyy qozghalysta bolatyn tabighat, tirshilik, jaratylys qúbylystary týnge qaray qalghyp, tynyshtyq әlemine bet týzeydi. Kýndelikti kýiki tirshilikten jany bayyz tappaghan perde sorly da jaratylyspen birge birtýrli salyghyp, bey-jay maujyraghan, alansyz úiqygha bet qoydy. Ólenning kontekstinde bir kýngi mazasyz tirlik emes, jalpy ómir tynysqa boy aldyrady degen pәlsapalyq oidy menzeydi.
Gete jyrlaghan «Týngi kezbening әninin» taqyryby tipti antikalyq dәuirdegi (b.d.b.ÝII gh) grek aqyny Alkmannan bastau alghan degen de pikir bar. alkmannyng Viykentiy Veresaev orysshagha audarghan mәtinin keltire ketelik:
Spyat vershiny vysokie gor y bezdn provaly,
Spyat utesy y usheliya,
Zmey, skoliko iyh, chernaya vseh zemlya ny kormiyt.
Gustye roy pchel, zvery gor vysokiyh
Y chudisha v bagrovoy glubiyne morskoy,
Sladko spit y plemya
Bystroletayshih ptiys.
Irakliy Andronnikov Getening «Kezbening týngi әninin» mәtinine Lermontov ózgeshe maghyna ýstegenin, Getede aqyryn balbyrap, qalghyp bara jatqan jaratylystyng sonyn ala adamnyng da alansyz úiqygha keter mezetin menzese, Lermontovta tirshilik kýibeninen keyingi mәngilik tynysh, úly tynshu aitylady deydi. «Gornye vershiny» atalatyn Lermontov ólenin oqyp kóreyik:
Gornye vershiny
Spyat vo timy nochnoy,
Tihie doliny,
Polny svejey mgloy.
Ne pylit doroga,
Ne drojat listy.
Podojdy nemnogo,
Otdohneshi y ty.
Geteny sóileteyik:
Uber allen Cipflen
Ist Ruh;
In allen Wirfeln
Spurest du
Kaum einen Hausch;
Die Vogelein schweigenim Walde;
Warte hur, balde
Ruhest du auch
Úly aqyn búl ólenin 1780 jyly jazypty. Osy aqyndaghy poetikalyq oy Abayda bylaysha óriledi.
Qaranghy týnde tau qalghyp,
Úiqygha keter balbyrap.
Dalany jym-jyrt del-sal qyp,
Týn basady salbyrap.
Shang shygharmas jol daghy,
Silkine almas japyraq.
Tynshygharsyng sen daghy,
Sabyr qylsang azyraq.
1892 jyly jazylghan qazaq úly aqynynyng búl óleni aragha ghasyr salyp, Gete soqpaghyn әri qaray jalghastyryp otyrghan ghajayyp qúbylys, ruhany tamasha ýndestik!
Endi «Anyq Abay» enbeginde ýsh aqynnyng mәtinderindegi uaqyt, mezgil sipattaryna toqtalghan oi-pikirlerge oralsaq, nemis pen orys aqyndaryndaghy úiqygha ketken tau Europa qúrylyghyna sәikes vertikaldy kenistikte bolsa, Europanyng apaytós saharasynda, úly dalada ornalasqan qazaq topyraghyndaghy taular jataghan bolyp keledi de gorizontaldy kenistikte suretteledi deydi zertteushi. Biz de osy oigha qosylamyz. Shynynda da eni týrli kenistik, qúrylyqtaghy úly aqyndardyng kórkem peyzaj jasaghanda óz kenistikterining bolmysynan shygha otyryp, jyrlaghan, әserli suret tughyzghan. Joghary kenistikten tómen qúldilaghan vertikaldy sipattaghy Europa taulary, úly dalagha birtin-birtin jútylatyn gorizontaldy sipattaghy jataghan qazaqy taular. Úly tynym alatyn, úiqygha keter mezgil de eki týrli. Gete men Lermontovtaghy vertikal sipattaghy taulardaghy úiqygha keter mezgil naq osy shaq bolsa, Abaydaghy «Qaranghy týnde tau qalghyp», «Úiqygha keter balbyrap» degendey gorizontal sipattaghy jataghan taularda úly tynym, mәngilik tynyshu birden emes, aqyryn, ban birte-birte býkil úly dalany qúshaghyna alatyn tynym, boljaldy keler shaq! Qazaq aqynnyng eki әriptesining sonynan ketpey, óz tabighy kenistigining atmosferasyn, tylsym aurasyn sezine otyryp, óz mәdeny kenistigining ýnin ghajap jetkizgen! Qalay degenmen de ýsh úly aqynnyng búl tuyndylary ghajayyp jarasymdaghy, bir-birinen kele týspeytin ólmes, úly tuyndylar!
Qalay degenmen de talantty qalamger, audarmashy, kórkem sóz bilgiri, zerdeli synshy Gerolid Beligerding búl tuyndylar jayyndaghy: «ruh ýndestigi, talant ýndestigi, әrtýrli tildegi jarasymdylyq, tútastyq» degen pikirine den qoymasa bolmaydy! Dәl aitylghan!
Abaydyng Lermontov arqyly ýndesken, syrlasqan túlghalarynyng biri – әlemdik poeziyanyng alyby, aghylshyn aqyny Bayron boldy. Abay men Bayron ýndestigine den qoyghan jazushy Dýkenbay Dosjanov bylay dep jazypty: «Qiyr saharanyng qazaghy Abay aghylshynnyng keremet aqyny Bayronnan tikeley eshtene audarmaghan, әitse de Lermontov arqyly ishtey ýndestik tauyp, alys qiyrda jatqan Shynghystau ishinen domalaq jerding arghy betinde ógizdey ókirgen doly tolqyn jarlauyt jaghasyn kemirgen, túman býrkegen Albion aralyghyndaghy aqynnyng múnyna múnyn, ýnine ýnin qosyp jazghan, sol sazdy shyghystyng nәzira ýlgisimen Abay qazaqsha kestelep shyqqan». (Dýkenbay Dastan. Abay ainasy. Almaty «Qazaqstan», 1994, 223 bet).
Abay men Bayron ýndestigin sóz etkende, «Evrey sazy» sikline enetin osy «Kónilim mening qaranghy bol, bol aqynnyn» mәni erekshe. Europalyq әdebiyette, mәdeniyette, ónerde taurattyq sujetke kóp oryn beriledi. Ol týsinikti de. Olar Europa klassikterining de, orys klassikterining de shygharmalarynyng pәlsapalyq, kórkemdik-iydeyalyq ózegi, tini bolyp tabylady. Orys әdebiyetindegi Tolstoy men Dostoevskiy shygharmalarynan Taurattaghy kóne ósiyet, Injil (jana ósiyet), Músanyng (Moiysey) bes kitap (pyatiknijiye) siyaqty diny enbekterding fabulalyq jelisi, kórkemdik-pәlsapalyq iydeyalarynyng iz-soqpaqtary, tek tamyrlaryn anyq bayqaugha bolady. Osy arada biz әlem әdebiyetimen ýndesken Abayda Taurattyq sujettermen, iydeyalarmen tamyrlasatyn shygharma bar ma, joq pa degen saual qoyyp kórdik pe?! Abay tuyndylarynda qanday da bir evreylik belgi, iz bar ma dep oilanyp kórdik pe?! Kóbimiz bayqamaghan sekildimiz degen óleni. Lermontov arqyly Bayronnan audarghan. Endi әngimemizding әlqissasyna oralayyq. Lord Bayronnyng «Evrey sazy» sikli shygharmasy onyng qalamynan tughan «Manored», «Chayld-Garal», «Korsar», «Gaur», «Shilun tútqyny», «Prometey» siyaqty úly tuyndylarynan birde kem emes, úly tuyndy!
«Evrey sazdary» shygharmasynyng әuenining iydeyasy eng alghash tegi evrey Isaak Natannyng basynda tuady. Isaak Natan búl әuenderding sózin eng alghash Valter Spottan jazyp beruin ótingen eken. Biraq, Valter Skott bas tartypty.
Odan keyin Bayrongha qolqa salypty. Áuelde Bayronda bas tartqan eken, artynan onyng eng jaqyn dosy bankir Duglas Kinneyrdting ýgitimen kóngen eken. Bayronnyng ózi Tauratty jaqsy kórse kerek. 1821 jyly ózining bir dosyna jazghan hatynda «Men búl kitaptyng yjdahatty oqyrmanymyn jәne búl kitapty býge-shigesine deyin oqyghanda jasym segizge de tolmaghan bolatyn, men kóne ósiyetti aityp otyrmyn, jana ósiyet maghan berilgen sabaq tapsyrmasy siyaqty әser etse, al eski ósiyet maghan tek qana shynayy lәzzat syilady» depti.
Isaak Natangha búl iydeyanyng payda boluyna Talas Murdyng 1806 jyly shyqqan «Irland sazdary» týrtki bolsa kerek. Kezinde «Irland sazdary» halyq arasynda ýlken tanymaldylyqqa ie bolghan. Osy shygharma ony «Evrey sazyn» tudyrugha qanaghattandyrghan bolu kerek. Bayron «Evrey sazdarynyn» mәtinin 1814 jyldyng sony men 1815 jyldyng basynda jazghan.
«Evrey sazdary» hanshayym Sharlotte Ueliskayagha arnalghan. 1815 jyldyng sәuir aiynda London dýkenderinde «Evrey sazdarynyn» myndaghan danalary tez satylyp ketken. Búlay satyludyng mәnisi kitap múqabasynyng syrtynda Lord Bayronnyng esimi túrghanynan bolatyn. «Evrey sazdary» әrbir әuenge say 22 jyrdan túrady. 1917 jylgha deyin orys poeziyasynyng oqyrmandary «Evrey sazdarynyn» kóp bóligin Dmitriy Mihaylovskiy arqyly tanydy. Búlardan basqa Aleksey Plesheev, Mihail Lermontov, Afanasiy Fet, Graf Aleksey Tolstoy, Nikolay Gnedich audardy. «Evrey sazynyn» osy audarmalarynyng ishinde týpnúsqagha jaqyny jәne sәtti audarma dep orys aqyny Nikolay Gnedich audarmasyn aitugha bolady. abay audarghan, biz toqtalghaly otyrghan 9 jyrdy osy N.IY.Gnedich te audarghan. Biraq, biz 9 jyrdyng Abay audarghan Lermontov audarmasyna toqtalmaqpyz. Osy jyrgha ózek bolghan saryn evrey patshasy Saulgha qatysty. Qysqasy osy Saul kim?!
Saul patsha (kóne ivritshe Shaul, grekshe Saul, Islamda, arabsha Tanut, biyik degen sózden shyqqan) bizding dәuirimizge deyingi HI ghasyrdyng ekinshi jartysynda Taurat keyipkeri. Kóne ósiyette (Tanah) Samuil Taurat mәtini boyynsha Saul Izrail halqynyng birinshi patshasy jәne tútas Izrail patshalyghyn qúrushy. Sonymen birge, túraqty evrey armiyasyn da qúrghan. Taurattyng bayandauynsha Qúday qalauymen halyqqa biylik etushi, sonynan jaratushy narazylyghyna úshyraushy. Mýmkin tarihy túlgha da boluy mýmkin. Saul esimi qúdaydan qaryzgha alynushy degen úghymdy bildiredi. Tegi Jaqyp (Iakov) payghambaydyng Bunyamin degen úlynan taraydy. Qasiyetti Qúran kәrimning 247-252 ayattarynda aty atalady. Bunyamin tarmaghynan shyqqan Seuldy (Tamut) Izrail júrtyna jaratqannyng qoldauymen Samuiyl, keyde Imuil payghambar patsha ghyp qoyady. Saul qarapayym halyq arasynan shyqqan, baslyghy joq kedey jigit bolatyn. Biraq, óte erjýrek, batyl, boyy óte úzyn, alyp jigit bolatyn.
Sondyqtan da, arabtar ony Talud dep ataghan. (Talud – úzyn, biyik degen sóz) Tәnirining qalauy osy Saulgha týsken. Saul basynda tәnirge de, Immuil payghambargha da jaghyp, halqy ýshin batyl isterge barghan. Amalikitterdi de, filistimilyandardy jenip, halqyna azattyq әpergen. Biraq, keyinirek Saul payghambardyng da, tәnirining de qalauynsyz isterge baryp, jaratqan tarapynan da narazylyqqa úshyraghan. Sonan keyin tәniri Immuilge ayan berip, patshany auystyrugha úigharym beredi. Tәnirining qalauy Vivleim shaharynan shyqqan Isa degen kisining balasy Dәuitke (Daviyd) týsedi. Tәnirining alqauymen Immuil payghambar Dәuitti qúpiya týrde Izrail halqyna patsha etip qoyady. Múny Saul bilmeydi. Tәnirining de, payghambardyng da ózinen sryt ainalghanyn sezgen Saul ýnemi qayghy-múngha batatyndy shyghardy. Júrt onyng qayghy-múnyn seyiltu ýshin Vivleim qalasynda Dәuit atty tamasha muzykant bar ekenin, sony aldyryp, onyng tamasha, siqyrly muzykasyn tyndaugha kenes beredi. Saul Dәuitti aldyryp, onyng kifara aspabynda qúiqyljytyp salghan әuenderine elitip, ózining bir sәt bolsa da qayghy-múnyn úmytatyn bolghan. Patshalyqtyng bir kitabynda (Taurat) bylay delingen: «Y kogda duh ot Boga byval na saule, to Daviyd, vzyav gusli, igral y otradnee y luchshe stanovilosi Saulu, y duh zloy otstupal ot nego» Bayronnyng «Evrey sazynyn» 9 jyry osy taurattyng sujetinde qúrylghan. Bayron ólenin keltireyin:
My soul is dark – Oh! Quickly string
The harp I yet can brook to hear;
And let the gentle fingers fling
Its melting murmurs other mine ear.
If in this heart a hope be dear,
That sound shall charm it forth again:
If in these eyes there lurk a tear,
Twil flow, and clase to burn my brain.
Orys aqyny Konstantin Romanovtyng «Sari Saul» degen óleninde Sauldyng kónil-kýii bylaysha suretteledi:
Dusha iznyvaet moya y toskuet,
O poy je mne, otrok moy, pesnu tvou.
Rusti zvuky ee moy skorbi uvrachuyt, -
Ya tak tvoy pesny svyatye lublu!
Osy Saul tyndap, Dәuit shertetin kifora aspabyn slavyan tilderine audarghan aqyndar gusly dese, europa aqyndary arfa dep alghan. Kóne ósiyettegi osy sujet Lermontovta tómendegidey syr shertedi.
Dusha moya mrachna. Skorey, peves, skorey!
Vot arfa zolotaya:
Puskay persty tvoi, promchavshisya po ney.
Probudet v strunah zvuki raya.
Y esly ne navek nadejdy rok unes,
Ony v grudy moey prosnutsya,
Y esly esti v ochah zastyvshih kaply slez.
Ony rastayt y proliutsya.
Álemdik әdebiyettegi osy taurattyq sujet hakim Abayda qazaqsha bylay óriledi.
Kónilim mening qaranghy. Bol, bol, aqyn!
Altyndy dombyranmen kelshi jaqyn.
Ishek boylap on sausaq jorghalasa,
Beyisting ýni shyghar qonyr salqyn.
Eger sorym týbimen әketpese,
Kerek qoy kónildi ýmit tebirentse.
Qatyp qalghan kózimde bir tamshy jas,
Tógilmey me, boy jylyp, ol da erise?!
Kónili jarymjan, mún-qayghygha berilgen Saul mún-qayghyny sypyryp tastap, úmytu, sergu ýshin:
Kónilim mening qaranghy. Bol, bol, aqyn!
Altyndy dombyranmen kelshi jaqyn,–dep qazaqsha sóileydi. Álemdik sujettegi kifara, gusli, arfa, dombyra bolyp týrlengen. Sauldy júbatqan Dәuit (Daviyd) payghambar tartqan kifara týrlenip kelip, Abayda dombyragha auysqan!
Qanday ghajap! Álemdik әdebiyettegi Bayron әkelgen taurattyq sujetke Abay da óz tarapynan últtyq, qazaqy ýnin, sipatyn sinirgen! Abay әlemindegi úlylar ýndestigi degen qazaq aqynynyng shyghys pen batystyng úly túlghalaryna ýn qosqan, syr qosqan, oy qosqan kemengerligine tang qalmasqa sharamyz joq!
Sәbit Jәmbek,
Sh.Sh.Uәlihanov atyndaghy Kókshetau memelekettik uniyversiyteti.
