اباي الەمىندەگى ۇلىلار ۇندەستىگى
دۋلات باباتايۇلى – ابايعا دەيىنگى قازاق پوەزياسىندا بيىك تۇلعا. ول – ابايعا دەيىنگى قازاق پوەزياسى مەن ابايدىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر! تەگىمدى مەنىڭ سۇراساڭ،
قالىڭ نايمان نۋىنان.
جىرىمدى مەنىڭ سۇراساڭ،
سارى التىننىڭ بۋىنان[1,69] – دەۋى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.
دۋلات جازبا پوەزياعا جاقىن كەلگەن تۇلعا. اباي مەن دۋلاتتا وي ۇندەستىگى، كوركەمدىك جۇيەدەگى ۇندەستىكتەر جەتەرلىك. اباي دۋلاتتان تاقىرىپتىق-يدەيالىق، كوركەمدىك جۇيە، ۇلگىدە كوپ نارسە ۇيرەنگەن. شىعارماشىلىقپەن ءارى قاراي دامىتقان. دۋلاتتىڭ قوعامدىق-ساياسي ساتيراسىنىڭ ءتىلى وتكىر. ول – قازاق پوەزياسىنداعى قوعامدىق-ساياسي ساتيرانىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. اباي مەن دۋلات اراسىندا وسى جايتتاردا ۇيلەسەتىن تۇستار بارشىلىق. دۋلاتتىڭ «باراققا»، «كەڭەسبايعا»، «سۇلەيمەنگە»، ابايدىڭ «كۇلەمبايعا»، «ءماز بولادى بولىسىڭ»، «دۇتبايعا» سياقتى قوعامدىق-الەۋمەتتىك ساتيراسى ەل ارداقتىلارىنىڭ، ەل جاقسىلارىنىڭ، اتقامىنەرلەردىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك پورترەتىن، پسيحولوگيالىق بولمىسىن ءدال جەتكىزگەن تۋىندىلار. ومىرشەڭ تۋىندىلار! بۇگىنگى كۇندە دە سول شامادان اسىپ كەتكەنىمىز شامالى؟ اباي بىلاي دەيدى: كۇشتىلەرىم ءسوز ايتسا،
باس يزەيمىن شىبىنداپ.
ءالسىزدىڭ ءسوزىن سالعىرتسىپ،
شالا ۇعامىن قىرىنداپ.
سىياز بار دەسە جۇرەگىم
ورنىقپايدى سۋىلداپ
سىرتقىلارعا سىر بەرمەي،
قۇر كۇلەمىن جىمىڭداپ[1].
ۇلىقتار كەيپىن دۋلات بىلايشا جەتكىزەدى:
اياز قىسسا ءمۇيىزدى،
ءمۇيىز قىسىپ تۇقىلدى...
قانتالاسا تۇقىلىڭ،
الپىس ەكى تامىرىڭ
قاڭسىپ قالعان سىقىلدى:
ۇلىق قىسسا ۇلىقتى،
ۇلاسىپ ميداي بىلىقتى...
اتقامىنەر اۋىلدا
يتشە ءىلىنىپ ىلىقتى.
ورىستىڭ كورسە ۇلىعىڭ
قىزدان داعى قىلىقتى.
ۇلىق كەتسە، قازاققا
قورقاۋ قاسقىر قۇلىقتى[1].
سۇمدىق ساتيرا! اياۋسىز شەنەۋ! بۇدان اسىرىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ارعى كەزەڭدە دە قازىرگى كەزەڭدەگى دە قازاق اكىمدەرىنىڭ بەت-بەينەسى، سىقپىتى وسىنداي! زامانعا كۇيىنگەن دۋلات:
مىناۋ ازعان زاماندا
قاراسى – انتقور،
حانى – ارمان;
باتىرى كوكسەر باس امان;
بايبىشە – تانتىق، باي – ساراڭ;
بوزبالاسى – بوشالاڭ;
قىرسىعا تۋدى قىز بالاڭ;
نارى – جالقاۋ، كەر تابان;
قۇس – كۇيشىل، ات – شابان.
جىرعالاڭ جوق، جوبالاڭ،
ەبى كەتكەن ەل بولدى
ەندى قايدا مەن بارام؟!
بۇ سوزدەر، ءداپ ءبىزدىڭ زامانعا دا ايتىلىپ تۇرعان سياقتى. ءوزىمىزدى تانىدىق پا؟!... ايناعا قارايىقشى! ابايدىڭ كەشەگى ايتقان سوزدەرى بۇگىنگە ومىرشەڭ، نىساناعا ءدوپ تيەدى! حاكىم ابايدى سويلەتىپ كورەيىك:
... مەن قاجىعان ارىقپىن،
قاتىن، بالا قوناعى.
سەندەرگە دە قانىقپىن،
جۇرتىڭ اناۋ باياعى.
جارلى ەمەسپىن، زارلىمىن،
ونى دا ويلا تولعانىپ.
جۇرتىم دەۋگە ارلىمىن
وزگە جۇرتتان ۇيالىپ.
بارىمتا مەن پارتيا –
ءبارى ماستىق، جۇرت قۇشار.
سىپىرا ەلىرمە، سۇرقيا،
كوپ پيانشىك نەنى ۇعار؟
تاتۋلىقتى، تىنىشتىقتى
قوڭىر كورەر، كەم كورەر.
ۇرلىق پەنەن قۋلىقتى
قىزىق كورەر، ءوڭى ەنەر
مۇنداي ەلدەن بايىڭ تارت،
مەن قاجىدىم، سەن قاجى!
ايتىپ-ايتىپ ءوتتى قارت،
كونبەدى جۇرت، نە ىلاجى[1,81]؟
اباي سىنىنىڭ ءزىل-باتپانى قانداي اۋىر ەدى!
شاكارىم اتامىز «اقىل» كاتەگورياسىنا قاتتى ءمان بەرگەن اقىن عوي. «اقىل دەگەن – ولشەۋسىز ءبىر جارىق نۇر» دەسە، ەندى بىردە «تاپقىش وي عوي – اقىلدىڭ ماعىناسى، ءتۇبى – جۇرەك، بولادى ميدا باسى» - دەيدى. ونىڭ شىعارمالارىندا اقىلدىڭ جيىرما ءتورت ءتۇرى اتالادى ەكەن. سونىڭ ىشىندە ءمان بەرگەنى «ساۋ اقىل»
يسلام ءدىنى پايدا بولعاننان باستاپ، وزىنە تەوريالىق العى شارتتار ىزدەدى. ول كونە داۋىرلەردەگى فيلوسوفيالىق قيسىندارعا سۇيەندى. ارابتار فيلوسوفيانى ءپالساپا ء(فالاساپا) دەپ اتاعان. مۇسىلمان فيلوسوفياسى يسلاميات اتتى ۇلكەن تانىم. بۇل كونە دۇنيە اريستوتەل نەگىزدەگەن پەراپاتەتيكتەر جانە يدەاليستىك باعىتتاردى بىرىكتىرۋشى دۋاليستىك تانىم بولىپ تابىلادى. اريستوتەل شىعىستا ءبىرىنشى ۇستاز بولسا، اريستوتەل ەڭبەكتەرىن ارابشاعا اۋدارىپ، تۇسىنىك تافسير (كوممەنتاري) جازعان ءال-فارابي ەكىنشى ۇستاز «مۋاليمي سوني» دەپ اتانعان. يسلامياتتا «جان» جانە «ءتان» سۋبستانتسياسى قاتار اتالادى. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي بۇل كاتەگوريالار تۋرالى بىلاي دەيدى: اقىل مەن جان «مەن» ءوزىم، ءتان «مەنىكى»،
«مەن» مەن «مەنىكىنىڭ» ءجونى ەكى
«مەن» ولمەككە تاعدىر جوق اۋەل باستان،
«مەنىكى» ولسە، ءولسىن وعان بەكى[2,101].
ابايدىڭ «مەن» دەپ وتىرعانى اقىل مەن جان، «مەنىكى» دەپ وتىرعانى ءتان. اقىل مەن جان ماڭگىلىك، ال ءتان وتكىنشى. اباي يسلامياتتاعى جانعا اقىلدى قوسادى. شاكارىم اقىل مەن جان، ياعني «مەننىڭ» جوعالمايتىنىن:
بار نارسە جوعالمايدى، وزگەرەدى،
جان جوعالماس دەپ ويلا، سونى ءبىل دە.
جان ءتان جاسار، ءتان جاندى جاراتا الماس،
تەرەڭ ويلاپ، ءسوزىمدى قۇلاققا ءىل دە – دەپ جىرلايدى. نەمەسە:
قايدا بارسا ول ءوزىن «ءوزىم» دەيدى،
«ءوزىم» دەپ دەنەنى ەمەس، جاندى ايتقانى.
سول جاننان ءتىپتى، «وزىمدىك جوعالمايدى،
ەسەپ ەمەس سان ءولىپ، سان قايتقانى»[2] - دەيدى. شاكارىمدەگى «ءوزىم»، ابايداعى «مەن»، شاكارىمدەگى «دەنە»، ابايداعى «ءتان» نە بولماسا «مەنىكى» شاكارىمدە دە وسى جان سۋبستانتسياسى ابايداعىداي ماڭگىلىك، ول ولمەك ەمەس، ولەتىن «دەنە»، نە بولماسا «مەنىكى» ءتان. جاننىڭ ماڭگىلىگىنىڭ ارقاسىندا سان تۇرگە ءتۇسىپ، ءارتۇرلى بوياۋلارمەن وزگەرىپ، ءارتۇرلى قالىپقا تۇسەدى دەگەن وي ايتادى. يسلامياتتىق تانىمداعى «جانعا» اباي «اقىلدى» قوسادى. ءبىر قىزىعى شاكارىم وعان «كوڭىلدى» قوسادى. ال شاكارىمنىڭ «جان» مەن «دەنەگە»، «كوڭىلدى» قوسۋى ابايدا كەزدەسپەيدى. بۇل دا شاكارىم ويشىلدىعىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى. بۇل «كوڭىلدىڭ» تابيعاتى ابايدى ءتان قۇمارلىعىنان، ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن بولمىسىنان «ءتاننىڭ» ءوز تابيعاتىنان تۋىندايتىن، ونىڭ ءوز اياسىندا قاراستىرىلاتىن ماسەلە بولسا، شاكارىم «كوڭىل» تابيعاتىن قاراستىرادى.
ال ەندى سيپاتتالىق كوڭىلدى ءبىز،
ەسكەرىپ بۇل ءسوزىمدى جاقسى ۇعىڭىز.
جان مەن دەنە – قوسىلعان ەرلى-قاتىن،
ەكەۋىنەن تۋادى كوڭىلىمىز.
تابيعات بىردە بىلاي، بىردە ولاي،
كەتەرى ءمالىم ەمەس الدەقالاي.
اكەسى جان، شەشەسى دەنە بولىپ،
كوڭىلىمىز سول سەبەپتەن ەكى تالاي[2,112].
وسى «جان» مەن «ءتان» ۇعىمدارىنا قاتىستى فيلوسوفيالىق كاتەگوريالارعا نەگىزدەلگەن پالساپالىق تەرەڭ ويلار شاكارىمنىڭ «جان مەنەن دەنە ءھام كوڭىل»، «مەن ادامنىڭ تاپپايمىن ونەرلىسىن»، «اتانىڭ شاھۋاتىنىڭ كوپ قوي ءمانى»، «تۋرا جولدا قايعى تۇرماس»، «تىرشىلىك، جان تۋرالى» ولەڭدەرىندە كورىنىس تابادى. شاكارىم ولەڭدەرىندە يسلامياتقا قاتىستى ۇعىم-تۇسىنىك، كاتەگوريالار بارشىلىق. سونداي كاتەگوريالىق ۇعىمداردىڭ ءبىرى – «جار» ءسوزى. بۇل «جار» ۇعىمى الدىمەن ابايدا:
جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا،
اسپاندا اي مەن كۇن شاعىلسا دا،
دۇنيەدە، ءسىرا سەندەي ماعان جار جوق،
ساعان جار مەنەن ارتىق تابىلسا دا.
سورلى اسىق سارعايسا دا، ساعىنسا دا،
جار تايىپ، جاقسى سوزدەن جاڭىلسا دا،
شىدايدى ريزا بولىپ» جار ىسىنە،
قورلىق پەن مازاعىنا تاڭىلسا دا[2] – دەپ جىرلانادى. ابايدىڭ بۇل ولەڭى ماحاببات ليريكاسىنا جاتقىزىلىپ ءجۇر. بۇل دۇرىس ەمەس. ولەڭدەگى «جار» ءسوزى ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى «جار» ەمەس، ول «جاراتۋشى»، «حاق»، «ءتۇپ يە» ماعىناسىندا. شاكارىم دە ءوز ولەڭدەرىندە وسى ماعىناداعى «جار» ءسوزىن بەكىتە تۇسەدى. شاكارىمدى سويلەتەيىك:
مەنىڭ جارىم قىز ەمەس،
حاقيقاتتىڭ شىن نۇرى.
ونى سەزەر ءسىز ەمەس،
كوزگە تاسا بۇل سىرى.
جاسىرىپ تۇر جار ءوزىن،
باس كوزىمەن قاراما.
جۇرەگىڭنىڭ اش كوزىن،
جاننىڭ سىرىن ارالا.
كورەم دەسەڭ جارىمدى
ماس بول، جۇرەك تازالا.
ورتەپ جىبەر بارىڭدى،
قارسى ۇمتىل قازاعا.
كورسەڭ، وعان باس ۇرىپ،
ەتەگىنەن ايىرىلما.
نە كورىنەۋ، نە جاسىرىپ،
ناپسىسىنە قايىرىلما.
بۇل سالەمدى ەسىڭە ال،
ەگەر جەتسەڭ تىلەككە.
جار قانجارى – ماعان بال،
سۇقسىن سورلى جۇرەككە.
اباي «شىدايدى ريزا بولىپ جار ىسىنە، قورلىق پەن مازاعىنا تاڭىلسا دا» - دەسە، شاكارىم «جار قانجارى – ماعان بال، سۇقسىن سورلى جۇرەككە»، - دەپ بۇدان ارتىق قۇرباندىققا بارادى.
شاكارىم اتامىز «اقىل» كاتەگورياسىنا قاتتى ءمان بەرگەن اقىن عوي. «اقىل دەگەن – ولشەۋسىز ءبىر جارىق نۇر» دەسە، ەندى بىردە «تاپقىش وي عوي – اقىلدىڭ ماعىناسى، ءتۇبى – جۇرەك، بولادى ميدا باسى» - دەيدى. ونىڭ شىعارمالارىندا اقىلدىڭ جيىرما ءتورت ءتۇرى اتالادى ەكەن. سونىڭ ىشىندە ءمان بەرگەنى «ساۋ اقىل».
يسلام ءدىنى پايدا بولعاننان باستاپ، وزىنە تەوريالىق العى شارتتار ىزدەدى. ول كونە داۋىرلەردەگى فيلوسوفيالىق قيسىندارعا سۇيەندى. ارابتار فيلوسوفيانى ءپالساپا ء(فالاساپا) دەپ اتاعان. مۇسىلمان فيلوسوفياسى يسلاميات اتتى ۇلكەن تانىم. بۇل كونە دۇنيە اريستوتەل نەگىزدەگەن پەراپاتەتيكتەر جانە يدەاليستىك باعىتتاردى بىرىكتىرۋشى دۋاليستىك تانىم بولىپ تابىلادى. اريستوتەل شىعىستا ءبىرىنشى ۇستاز بولسا، اريستوتەل ەڭبەكتەرىن ارابشاعا اۋدارىپ، تۇسىنىك تافسير (كوممەنتاري) جازعان ءال-فارابي ەكىنشى ۇستاز «مۋاليمي سوني» دەپ اتانعان. يسلامياتتا «جان» جانە «ءتان» سۋبستانتسياسى قاتار اتالادى. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي بۇل كاتەگوريالار تۋرالى بىلاي دەيدى: اقىل مەن جان «مەن» ءوزىم، ءتان «مەنىكى»،
«مەن» مەن «مەنىكىنىڭ» ءجونى ەكى
«مەن» ولمەككە تاعدىر جوق اۋەل باستان،
«مەنىكى» ولسە، ءولسىن وعان بەكى.
ابايدىڭ «مەن» دەپ وتىرعانى اقىل مەن جان، «مەنىكى» دەپ وتىرعانى ءتان. اقىل مەن جان ماڭگىلىك، ال ءتان وتكىنشى. اباي يسلامياتتاعى جانعا اقىلدى قوسادى. شاكارىم اقىل مەن جان، ياعني «مەننىڭ» جوعالمايتىنىن:
بار نارسە جوعالمايدى، وزگەرەدى،
جان جوعالماس دەپ ويلا، سونى ءبىل دە.
جان ءتان جاسار، ءتان جاندى جاراتا الماس،
تەرەڭ ويلاپ، ءسوزىمدى قۇلاققا ءىل دە – دەپ جىرلايدى. نەمەسە:
قايدا بارسا ول ءوزىن «ءوزىم» دەيدى،
«ءوزىم» دەپ دەنەنى ەمەس، جاندى ايتقانى.
سول جاننان ءتىپتى، «وزىمدىك جوعالمايدى،
ەسەپ ەمەس سان ءولىپ، سان قايتقانى»[2] - دەيدى. شاكارىمدەگى «ءوزىم»، ابايداعى «مەن»، شاكارىمدەگى «دەنە»، ابايداعى «ءتان» نە بولماسا «مەنىكى» شاكارىمدە دە وسى جان سۋبستانتسياسى ابايداعىداي ماڭگىلىك، ول ولمەك ەمەس، ولەتىن «دەنە»، نە بولماسا «مەنىكى» ءتان. جاننىڭ ماڭگىلىگىنىڭ ارقاسىندا سان تۇرگە ءتۇسىپ، ءارتۇرلى بوياۋلارمەن وزگەرىپ، ءارتۇرلى قالىپقا تۇسەدى دەگەن وي ايتادى. يسلامياتتىق تانىمداعى «جانعا» اباي «اقىلدى» قوسادى. ءبىر قىزىعى شاكارىم وعان «كوڭىلدى» قوسادى. ال شاكارىمنىڭ «جان» مەن «دەنەگە»، «كوڭىلدى» قوسۋى ابايدا كەزدەسپەيدى. بۇل دا شاكارىم ويشىلدىعىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى. بۇل «كوڭىلدىڭ» تابيعاتى ابايدى ءتان قۇمارلىعىنان، ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن بولمىسىنان «ءتاننىڭ» ءوز تابيعاتىنان تۋىندايتىن، ونىڭ ءوز اياسىندا قاراستىرىلاتىن ماسەلە بولسا، شاكارىم «كوڭىل» تابيعاتىن قاراستىرادى.
ال ەندى سيپاتتالىق كوڭىلدى ءبىز،
ەسكەرىپ بۇل ءسوزىمدى جاقسى ۇعىڭىز.
جان مەن دەنە – قوسىلعان ەرلى-قاتىن،
ەكەۋىنەن تۋادى كوڭىلىمىز.
تابيعات بىردە بىلاي، بىردە ولاي،
كەتەرى ءمالىم ەمەس الدەقالاي.
اكەسى جان، شەشەسى دەنە بولىپ،
كوڭىلىمىز سول سەبەپتەن ەكى تالاي[2].
وسى «جان» مەن «ءتان» ۇعىمدارىنا قاتىستى فيلوسوفيالىق كاتەگوريالارعا نەگىزدەلگەن پالساپالىق تەرەڭ ويلار شاكارىمنىڭ «جان مەنەن دەنە ءھام كوڭىل»، «مەن ادامنىڭ تاپپايمىن ونەرلىسىن»، «اتانىڭ شاھۋاتىنىڭ كوپ قوي ءمانى»، «تۋرا جولدا قايعى تۇرماس»، «تىرشىلىك، جان تۋرالى» ولەڭدەرىندە كورىنىس تابادى. شاكارىم ولەڭدەرىندە يسلامياتقا قاتىستى ۇعىم-تۇسىنىك، كاتەگوريالار بارشىلىق. سونداي كاتەگوريالىق ۇعىمداردىڭ ءبىرى – «جار» ءسوزى. بۇل «جار» ۇعىمى الدىمەن ابايدا:
جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا،
اسپاندا اي مەن كۇن شاعىلسا دا،
دۇنيەدە، ءسىرا سەندەي ماعان جار جوق،
ساعان جار مەنەن ارتىق تابىلسا دا.
سورلى اسىق سارعايسا دا، ساعىنسا دا،
جار تايىپ، جاقسى سوزدەن جاڭىلسا دا،
شىدايدى ريزا بولىپ» جار ىسىنە،
قورلىق پەن مازاعىنا تاڭىلسا دا[2] – دەپ جىرلانادى. ابايدىڭ بۇل ولەڭى ماحاببات ليريكاسىنا جاتقىزىلىپ ءجۇر. بۇل دۇرىس ەمەس. ولەڭدەگى «جار» ءسوزى ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى «جار» ەمەس، ول «جاراتۋشى»، «حاق»، «ءتۇپ يە» ماعىناسىندا. شاكارىم دە ءوز ولەڭدەرىندە وسى ماعىناداعى «جار» ءسوزىن بەكىتە تۇسەدى. شاكارىمدى سويلەتەيىك:
مەنىڭ جارىم قىز ەمەس،
حاقيقاتتىڭ شىن نۇرى.
ونى سەزەر ءسىز ەمەس،
كوزگە تاسا بۇل سىرى.
جاسىرىپ تۇر جار ءوزىن،
باس كوزىمەن قاراما.
جۇرەگىڭنىڭ اش كوزىن،
جاننىڭ سىرىن ارالا.
كورەم دەسەڭ جارىمدى
ماس بول، جۇرەك تازالا.
ورتەپ جىبەر بارىڭدى،
قارسى ۇمتىل قازاعا.
كورسەڭ، وعان باس ۇرىپ،
ەتەگىنەن ايىرىلما.
نە كورىنەۋ، نە جاسىرىپ،
ناپسىسىنە قايىرىلما.
بۇل سالەمدى ەسىڭە ال،
ەگەر جەتسەڭ تىلەككە.
جار قانجارى – ماعان بال،
سۇقسىن سورلى جۇرەككە.
اباي «شىدايدى ريزا بولىپ جار ىسىنە، قورلىق پەن مازاعىنا تاڭىلسا دا» - دەسە، شاكارىم «جار قانجارى – ماعان بال، سۇقسىن سورلى جۇرەككە»، - دەپ بۇدان ارتىق قۇرباندىققا بارادى.
الەمدىك مادەني كەڭىستىكتە اباي حاكىمنىڭ الاتىن ورنى ءاماندا ەرەكشە مارتەبەلى، ارداقتى! اباي اقىن رەتىندە ءۇش ءتۇرلى ادەبي-مادەني ارنادان قۇنارلاناتىن، قۋات الاتىنىن ايتقانىمىز ءجون. اكادەميك-جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ، ۇلى مۇقاڭ ابايدىڭ ارنا تارتقان ءۇش مەكتەبىن ايتقان بولاتىن. ولار: قازاقتىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتى مەن ءداستۇرلى پوەزياسى، شىعىستىڭ كلاسسيكالىق پوەزياسى، ەۋروپا، ورىس كلاسسيكالىق ادەبيەتى. ابايدىڭ الدىنداعى رۋحاني، ادەبي ۇستازى دۋلات باباتايۇلىنا توقتالساق، ابايدا ارنا تارتقان قوعامدىق-ساياسي ليريكانىڭ نەگىزى وسى ۇستازىندا جاتسا كەرەك. ولار جازبا پوەزياعا جاقىن كەلگەن تۇلعا. اباي مەن دۋلاتتا وي ۇندەستىگى، كوركەمدىك جۇيەدەگى ۇندەستىكتەر جەتەرلىك. اباي دۋلاتتان تاقىرىپتىق يدەيالىق كوركەمدىك جۇيە ۇلگىدە كوپ نارسە ۇيرەنگەن. شىعارماشىلىقپەن ءارى قاراي جامىتقان. ابايدىڭ «ءماز بولدادى بولىسىڭ»، «دۇتبايعا»، «بولىس بودىم مىنەكەي» سياقتى قوعامدىق-الەۋمەتتىك ساتيراسى دۋلاتتىڭ «باراكقا»، «كەڭەسبايعا»، «سۇلەيمەنگە» سياقتى جىرلارىمەن ۇندەسىپ، ەل ارداقتىلارىنىڭ، ەل جاقسىلارىنىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك پرورترەتىن، پسيحولوگيالىق بولمىسىن ءدال جەتكىزگەن تۋىندىلار، ومىرشەڭ تۋىندىلار!
ابايدىڭ نەمەرە تۋىسى، شاكىرتى شاكارىمدە ۇستازى اباي حاكىم مەن ارنا تارتقان پالساپالىق، كوركەمدىك جۇيەلەر مول. ابايدا «اقىل مەن جان»، «جار» كاتەگوريالارى شاكارىمدە كوركەمدىك تۇرعىدا جالعاسىپ جاڭعىرعان.
ازەربايجاننىڭ ۇلى اقىنى نيزاميدە مىناداي ولەڭ جولدارى بار:
سەردتسە – مورە. ۆ نەم جەمچۋگ.
موي جەمچۋگ سياەت وگنەم.
ەتوت جەمچۋگ – پوۆەسكي نا پوياسە تسارسكوم تۆوەم.
نازاميدىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسى. ەندى ۇلى اقىنىمىز ابايعا قۇلاق تۇرەلىك:
جۇرەك – تەڭىز. قىزىقتىڭ ءبارى – اسىل تاس.
سول قىزىقسىز ومىردە جۇرەك قالماس.
ۇندەستىك. شىعىستىڭ كلاسسيكالىق پوەزياسىن جانىمەن سۇيگەن ابايدىڭ نيزاميدەن العان تاعىلىمى؟ سۇراق تۋادى. اباي نيزاميدىڭ ورىس تىلدىك نۇسقاسىن وقىعان با؟ زەرتتەي قاراساق، ولاي بولماي شىقتى. ورىس وقىرماندارى نيزاميدى تەك 1940-1959 جىلدار ارالىعىندا تانىسقان. سوندا اباي قايدان وقىعان؟ ەسىمىزگە ابايدىڭ سەمەيدەگى احمەت ريزا مەدرەسەسىندە وقىعان تۇستى، مەدرەسەدە اراب، پارسى، تۇرىك، شاعاتاي تىلدەرى تەرەڭىرەك وقىتىلعان. اباي وسى تىلدەردىڭ ءبارىن ەركىن مەڭگەرگەن. ولاي بولسا اباي ۇلى نيزاميدى تۇپنۇسقادان، ياعني، فارسي (پارسى) تىلىنەن وقىعان!
اباي ولەڭدەرىندە شىعىستىڭ كلاسسيكالىق پوەزيالارىنداعى ءارتۇرلى وي-تۇجىرىمدار، تۇلعالار بىلايشا ايتقاندا، ادەبي شىعارماداعى رەمينيسەنتسيالار ءجيى ۇشىراسادى. سونداي رەمينيسەنتسيالاردىڭ ءبىرى ابايدىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىنە وزەك بولاتىن عۇلاماھي داۋاني ەسىمى. ابايعا ءسوز بەرەيىك:
كىسىگە قاراپ ءسوز الما،
سوزىنە قاراپ كىسىنى ال.
شىندىق قايسى بىلە الماي،
ءار نارسەدەن قۇر قالما.
مۇنى جازعان بىلگەن قۇل،
عۇلاماھي داۋاني.
سولاي دەپتى ول شىنشىل،
ءسوزىن وقى جانە ويلا.
تەز ۇيرەنىپ، تەز جويما،
جاس ۋاقىتتا كوڭىل – گۇل.
مۇندا ءسوز بولاتىن عۇلاماھي دۋاني 1427 جىلى يراننىڭ باتىسىنداعى كازەرۋن ۋالاياتىنداعى داۋاني قىستاعىندا تۋىپ، 1503 جىلى شيرازدا قايتىس بولعان. عۇلاما عالىم، فيلوسوف. بۇل كىسىنىڭ شىن اتى-ءجونى ءجالالادين مۇحامەد بين اسحاد ۋس-سىدىكي ءات داۋاني. حالىق اراسىندا عۇلاماھي داۋاني دەپ اتالىپ كەتكەن. اباي دا وسى حالىق قويعان اتپەن اتاپ وتىر. اباي ولەڭىنە عۇلامانىڭ «احلاكي ءجالالي» ء(جالالي ەتيكاسى) تراكتاتىنداعى ويلار وزەك بولىپ وتىر. بەلگىلى ابايتانۋشى، پروفەسسور عابدۋللا ساعدي عۇلامانىڭ ارابشا ايتىلاتىن «لو مانزيريللو مان كالا ۆا ينزيريللو مان كالا» دەگەن ياعني، «سويلەۋشىگە قاراما، سوزىنە قارا» دەگەن ءسوزىن ترانسفورماتسيالىق تۇرعىدا وڭدەندىرە، جاڭعىرتا وتىرىپ، «كىسىگە قاراپ ءسوز الما، سوزىنە قاراي كىسىنى ال» دەپ قولدانعان.
نورۆەگيانىڭ ەكسپرەسسيونيست-سۋرەتشىسى ەدۆارد مۋنكتىڭ (1863-1944) الەمگە ايگىلى «كريك» («ايقاي») دەگەن كارتيناسى بار. كارتينا 1893 جىلى سالىنعان. بۇل كارتينانىڭ ءتورت نۇسقاسى بار. ناعىز شەدەۆر! سۋرەت ونەرىنىڭ جاۋھارى ەسەپتەلەدى! بەينەلەۋ ونەرىندەگى ەكسپرەسسيونيزم باعىتىنىڭ بيىك ۇلگىسى! قالا پەيزاجى. كوپىر ۇستىندە ەكى جولداسى كەيىنىرەك قالىپ، ءبىر ادام جان-جاعىنا ۇرەيلەنە قاراپ، ەكى قۇلاعىن باسىپ ايعايلاپ تۇر. كەشقۇرىم ۋاقىتتاعى قالا اسپانى قان-قىزىل تۇستەس. ۇرەي شاقىرادى. بۇل تاس مەرەز، تاس كەرەڭ قوعامنان پانا ىزدەپ سورلى پەندەنىڭ جان ايقايى، جان ءدىرىلى، ۇرەي دىبىسى. بۇل ۇرەيدەن، جان ايقايىنان اسپاننىڭ ءوزى ءدىرىل قاعادى. الايدا اينالا قورشاعان ورتادان دارمەن جوق! كۇل بولماساڭ، بۇل بول! ونەردەگى ايقاي مەتافوراسى ارقىلى بەزبۇيرەك، سۇرقاي، ساڭىراۋ قوعامنىڭ پسيحيكاسى، مىنەز بولمىسى اڭعارىلادى. جان ۇشىرعان سورلىعا قول ۇشىن سوزاتىن پەندە جوق! ەڭ عاجابى سۋرەتشىمەن ءبىر ۋاقىتتا جاساعان قازاقتىڭ اۋليە اقىنى اباي دا وسى جايدان سىرت قالماي بىلاي دەدى:
جارتاسقا باردىم،
كۇندە ايعاي سالدىم،
ونان دا شىقتى جاڭعىرىق;
ەستىسەم ءۇنىن، بىلسەم دەپ ءجونىن،
كوپ ىزدەدىم قاڭعىرىپ
باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس،
قاڭق ەتەر، تۇكتى بايقاماس.
عاجاپ ۇندەستىك! اباي ولەڭى دە وسى شامادا 1889 جىلى جازىلعان. ابايداعى «جارتاس» مەتافوراسى دا مىلقاۋ، تاسبەزەر قوعامنىڭ سىقپىتىن ءدال اشىپ تۇر! قوعامنان قايرانى جوق، جەكە ادام تراگيزىمى دە وسىندا! الەمدىك مادەني كونتەكستەگى ۇلىلار ۇندەستىگىنە ءمان بەرمەسە بولمايدى.
پۋشكيننىڭ ايگىلى «پروروك» دەگەن ولەڭى بار. ولەڭ جولدارىن كەلتىرە كەتەلىك:
دۋحوۆنىي جاجدويۋ توميم،
ۆ پۋستىنە مراچنوي يا ۆلاچيلسيا.
-ي شەستيكرىلىي سەرافيم
نە پەرەپۋتە منە ياۆيلسيا.
ي ون منە گرۋد راسسەك مەچوم،
ي سەردتسە ترەپەتنوە ۆىنۋل.
ي ۋگول، پىلايۋششي وگنەم،
ۆو گرۋد وتۆەرستۋيۋ ۆودۆينۋل
كاك ترۋپ ۆ پۋستىنە يا لەجال،
ي بوگا گلاس كو منە ۆوزۆال:
«ۆوسستان، پروروك، ي ۆيجد، ي ۆنەملي،
يسپولنيس ۆولەيۋ موەي،
ي وبحوديا موريا ي زەملي،
گلاگولوم جگي سەردتسا ليۋدەي».
بۇل ولەڭدى تۇگەل كەلتىرىپ وتىرعانىمنىڭ ءمانىسى بار. ولەڭ 1828 جىلى «موسكوۆسكي ۆەستنيك» جۋرنالىنىڭ №3 سانىندا جاريالانعان. وسى كەزەڭدەردە ول ءوزىنىڭ «پودراجانيا كورانۋ» دەگەن تسيكلدى ولەڭدەرىن جازدى. اقىن 1790 جىلى باسپادان شىققان «قۇران كارىمنىڭ» م.ۆەرەۆكين اۋدارعان ورىسشا نۇسقاسىن پايدالاندى. ورىس زەرتتەۋشىلەرى ولەڭنىڭ باستى كەيىپكەرى رەتىندە تاۋراتتىڭ ءۇى تاراۋىندا ءسوز بولاتىن يساي ء(ال ياسا) پايعامباردى ايتادى. مەنىڭ ويىمشا بۇل جايت پايعامبارىمىز مۇحامەد مۇستافا ساللالھۋ عالايسسالامعا قاتىستى بولسا كەرەك. قۇران حيكايالارىندا جاقسى سۋرەتتەلگەن. الەم تاريحشىلارى وسىلاي دەيدى. بۇل جايىندا ابايدىڭ دا ايتقانى بار!
جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا،
حاقتىقتىڭ تۇسەر ساۋلەسى.
ىشتەگى كىردى قاشىرسا،
ادامنىڭ حيكمەت كەۋدەسى.
اباي شىعارماشىلىعىنداعى الەم پوەزياسىنىڭ ورنىن ايقىنداعنادا الەم پوەزياسىنىڭ الىبى پۋشكين شىعارماشىلىعىمەن تەرەڭ تامىر تارتقان بايلانىستان باسقا، ورىس پوەزياسىنىڭ تاعى ءبىر ۇلى اقىنى لەرمونتوۆ ارقىلى الەم پوەزياسىنىڭ بيىك شىڭدارى گەتە مەن بايرون پوەزياسىمەن ۇندەستىگىن باسا ايتۋىمىز قاجەت!
اباي پوەزياسىندا ەرەكشە باعامداپ، زەردەلەۋدى قاجەت اقىن – گەتە. سان قىرلى تالانت يەسى گەتە شىعارماشىلىعىندا اباي اۋدارعان «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» ولەڭىنىڭ ءمانى ەرەكشە. اباي گەتە مەن لەرمونتوۆ ارقىلى تىلدەسكەن. ءۇش الىپتىڭ پوەزياسىنداعى ۇندەستىكتى، ەرەكشە جاراسىمدىلىقتى كەزىندە تالانتتى اۋدارماشى، قالامگەر، ينتەللەكتىسى جوعارى مادەنيەتتانۋشى گەرولد بەلگەر جاقسى تالداپ، «سوزۆۋچيە» («ۇندەستىك») اتتى ەڭبەك جازدى.
اقىن، ادەبيەتتانۋشى تۇرسىنجان شوپايدىڭ «انىق اباي» ەڭبەگىندە وسى ءۇش اقىننىڭ ولەڭىندەگى ۋاقىت، مەزگىل شاقتارىنىڭ سيپاتتارى جاقسى پايدالانعان. سولارعا توقتالا كەتسەك.
ادام، تابيعات، جاراتىلىس تۇتاستىعىن، بىرلىگىن ايقىندايتىن پانتەيستىك فيلوسوفيالىق وي گەتەنىڭ وسى شىعارماسىندا جاقسى بايقالدى. كۇنى بويى قوزعالىستا بولاتىن تابيعات، تىرشىلىك، جاراتىلىس قۇبىلىستارى تۇنگە قاراي قالعىپ، تىنىشتىق الەمىنە بەت تۇزەيدى. كۇندەلىكتى كۇيكى تىرشىلىكتەن جانى بايىز تاپپاعان پەردە سورلى دا جاراتىلىسپەن بىرگە ءبىرتۇرلى سالىعىپ، بەي-جاي ماۋجىراعان، الاڭسىز ۇيقىعا بەت قويدى. ولەڭنىڭ كونتەكستىندە ءبىر كۇنگى مازاسىز تىرلىك ەمەس، جالپى ءومىر تىنىسقا بوي الدىرادى دەگەن پالساپالىق ويدى مەڭزەيدى.
گەتە جىرلاعان «تۇنگى كەزبەنىڭ ءانىنىڭ» تاقىرىبى ءتىپتى انتيكالىق داۋىردەگى (ب.د.ب.ءۇىى ع) گرەك اقىنى الكماننان باستاۋ العان دەگەن دە پىكىر بار. الكماننىڭ ۆيكەنتي ۆەرەساەۆ ورىسشاعا اۋدارعان ءماتىنىن كەلتىرە كەتەلىك:
سپيات ۆەرشينى ۆىسوكيە گور ي بەزدن پروۆالى،
سپيات ۋتەسى ي ۋششەليا،
زمەي، سكولكو يح، چەرنايا ۆسەح زەمليا ني كورميت.
گۋستىە روي پچەل، زۆەري گور ۆىسوكيح
ي چۋديششا ۆ باگروۆوي گلۋبينە مورسكوي،
سلادكو سپيت ي پلەميا
بىسترولەتايۋششيح پتيتس.
يراكلي اندروننيكوۆ گەتەنىڭ «كەزبەنىڭ تۇنگى ءانىنىڭ» ماتىنىنە لەرمونتوۆ وزگەشە ماعىنا ۇستەگەنىن، گەتەدە اقىرىن بالبىراپ، قالعىپ بارا جاتقان جاراتىلىستىڭ سوڭىن الا ادامنىڭ دا الاڭسىز ۇيقىعا كەتەر مەزەتىن مەڭزەسە، لەرمونتوۆتا تىرشىلىك كۇيبەڭىنەن كەيىنگى ماڭگىلىك تىنىش، ۇلى تىنشۋ ايتىلادى دەيدى. «گورنىە ۆەرشينى» اتالاتىن لەرمونتوۆ ولەڭىن وقىپ كورەيىك:
گورنىە ۆەرشينى
سپيات ۆو تمى نوچنوي،
تيحيە دولينى،
پولنى سۆەجەي مگلوي.
نە پىليت دوروگا،
نە دروجات ليستى.
پودوجدي نەمنوگو،
وتدوحنەش ي تى.
گەتەنى سويلەتەيىك:
Uber allen Cipflen
Ist Ruh;
In allen Wirfeln
Spurest du
Kaum einen Hausch;
Die Vogelein schweigenim Walde;
Warte hur, balde
Ruhest du auch
ۇلى اقىن بۇل ولەڭىن 1780 جىلى جازىپتى. وسى اقىنداعى پوەتيكالىق وي ابايدا بىلايشا ورىلەدى.
قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ،
ۇيقىعا كەتەر بالبىراپ.
دالانى جىم-جىرت دەل-سال قىپ،
ءتۇن باسادى سالبىراپ.
شاڭ شىعارماس جول داعى،
سىلكىنە الماس جاپىراق.
تىنشىعارسىڭ سەن داعى،
سابىر قىلساڭ ازىراق.
1892 جىلى جازىلعان قازاق ۇلى اقىنىنىڭ بۇل ولەڭى اراعا عاسىر سالىپ، گەتە سوقپاعىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ وتىرعان عاجايىپ قۇبىلىس، رۋحاني تاماشا ۇندەستىك!
ەندى «انىق اباي» ەڭبەگىندە ءۇش اقىننىڭ ماتىندەرىندەگى ۋاقىت، مەزگىل سيپاتتارىنا توقتالعان وي-پىكىرلەرگە ورالساق، نەمىس پەن ورىس اقىندارىنداعى ۇيقىعا كەتكەن تاۋ ەۋروپا قۇرىلىعىنا سايكەس ۆەرتيكالدى كەڭىستىكتە بولسا، ەۋروپانىڭ ءاپايتوس ساحاراسىندا، ۇلى دالادا ورنالاسقان قازاق توپىراعىنداعى تاۋلار جاتاعان بولىپ كەلەدى دە گوريزونتالدى كەڭىستىكتە سۋرەتتەلەدى دەيدى زەرتتەۋشى. ءبىز دە وسى ويعا قوسىلامىز. شىنىندا دا ەنى ءتۇرلى كەڭىستىك، قۇرىلىقتاعى ۇلى اقىنداردىڭ كوركەم پەيزاج جاساعاندا ءوز كەڭىستىكتەرىنىڭ بولمىسىنان شىعا وتىرىپ، جىرلاعان، اسەرلى سۋرەت تۋعىزعان. جوعارى كەڭىستىكتەن تومەن قۇلديلاعان ۆەرتيكالدى سيپاتتاعى ەۋروپا تاۋلارى، ۇلى دالاعا ءبىرتىن-ءبىرتىن جۇتىلاتىن گوريزونتالدى سيپاتتاعى جاتاعان قازاقى تاۋلار. ۇلى تىنىم الاتىن، ۇيقىعا كەتەر مەزگىل دە ەكى ءتۇرلى. گەتە مەن لەرمونتوۆتاعى ۆەرتيكال سيپاتتاعى تاۋلارداعى ۇيقىعا كەتەر مەزگىل ناق وسى شاق بولسا، ابايداعى «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ»، «ۇيقىعا كەتەر بالبىراپ» دەگەندەي گوريزونتال سيپاتتاعى جاتاعان تاۋلاردا ۇلى تىنىم، ماڭگىلىك تىنىشۋ بىردەن ەمەس، اقىرىن، بايۋ بىرتە-بىرتە بۇكىل ۇلى دالانى قۇشاعىنا الاتىن تىنىم، بولجالدى كەلەر شاق! قازاق اقىننىڭ ەكى ارىپتەسىنىڭ سوڭىنان كەتپەي، ءوز تابيعي كەڭىستىگىنىڭ اتموسفەراسىن، تىلسىم اۋراسىن سەزىنە وتىرىپ، ءوز مادەني كەڭىستىگىنىڭ ءۇنىن عاجاپ جەتكىزگەن! قالاي دەگەنمەن دە ءۇش ۇلى اقىننىڭ بۇل تۋىندىلارى عاجايىپ جاراسىمداعى، ءبىر-بىرىنەن كەلە تۇسپەيتىن ولمەس، ۇلى تۋىندىلار!
قالاي دەگەنمەن دە تالانتتى قالامگەر، اۋدارماشى، كوركەم ءسوز بىلگىرى، زەردەلى سىنشى گەرولد بەلگەردىڭ بۇل تۋىندىلار جايىنداعى: «رۋح ۇندەستىگى، تالانت ۇندەستىگى، ءارتۇرلى تىلدەگى جاراسىمدىلىق، تۇتاستىق» دەگەن پىكىرىنە دەن قويماسا بولمايدى! ءدال ايتىلعان!
ابايدىڭ لەرمونتوۆ ارقىلى ۇندەسكەن، سىرلاسقان تۇلعالارىنىڭ ءبىرى – الەمدىك پوەزيانىڭ الىبى، اعىلشىن اقىنى بايرون بولدى. اباي مەن بايرون ۇندەستىگىنە دەن قويعان جازۋشى دۇكەنباي دوسجانوۆ بىلاي دەپ جازىپتى: «قيىر ساحارانىڭ قازاعى اباي اعىلشىننىڭ كەرەمەت اقىنى بايروننان تىكەلەي ەشتەڭە اۋدارماعان، ايتسە دە لەرمونتوۆ ارقىلى ىشتەي ۇندەستىك تاۋىپ، الىس قيىردا جاتقان شىڭعىستاۋ ىشىنەن دومالاق جەردىڭ ارعى بەتىندە وگىزدەي وكىرگەن دولى تولقىن جارلاۋىت جاعاسىن كەمىرگەن، تۇمان بۇركەگەن البيون ارالىعىنداعى اقىننىڭ مۇڭىنا مۇڭىن، ۇنىنە ءۇنىن قوسىپ جازعان، سول سازدى شىعىستىڭ ءنازيرا ۇلگىسىمەن اباي قازاقشا كەستەلەپ شىققان». (دۇكەنباي داستان. اباي ايناسى. الماتى «قازاقستان»، 1994, 223 بەت).
اباي مەن بايرون ۇندەستىگىن ءسوز ەتكەندە، «ەۆرەي سازى» تسيكلىنە ەنەتىن وسى «كوڭىلىم مەنىڭ قاراڭعى بول، بول اقىننىڭ» ءمانى ەرەكشە. ەۋروپالىق ادەبيەتتە، مادەنيەتتە، ونەردە تاۋراتتىق سيۋجەتكە كوپ ورىن بەرىلەدى. ول تۇسىنىكتى دە. ولار ەۋروپا كلاسسيكتەرىنىڭ دە، ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ دە شىعارمالارىنىڭ پالساپالىق، كوركەمدىك-يدەيالىق وزەگى، ءتىنى بولىپ تابىلادى. ورىس ادەبيەتىندەگى تولستوي مەن دوستوەۆسكي شىعارمالارىنان تاۋراتتاعى كونە وسيەت، ءىنجىل (جاڭا وسيەت), مۇسانىڭ (مويسەي) بەس كىتاپ (پياتيكنيجيە) سياقتى ءدىني ەڭبەكتەردىڭ فابۋلالىق جەلىسى، كوركەمدىك-پالساپالىق يدەيالارىنىڭ ءىز-سوقپاقتارى، تەك تامىرلارىن انىق بايقاۋعا بولادى. وسى ارادا ءبىز الەم ادەبيەتىمەن ۇندەسكەن ابايدا تاۋراتتىق سيۋجەتتەرمەن، يدەيالارمەن تامىرلاساتىن شىعارما بار ما، جوق پا دەگەن ساۋال قويىپ كوردىك پە؟! اباي تۋىندىلارىندا قانداي دا ءبىر ەۆرەيلىك بەلگى، ءىز بار ما دەپ ويلانىپ كوردىك پە؟! كوبىمىز بايقاماعان سەكىلدىمىز دەگەن ولەڭى. لەرمونتوۆ ارقىلى بايروننان اۋدارعان. ەندى اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىنا ورالايىق. لورد بايروننىڭ «ەۆرەي سازى» تسيكلى شىعارماسى ونىڭ قالامىنان تۋعان «مانورەد»، «چايلد-گارال»، «كورسار»، «گاۋر»، «شيليۋن تۇتقىنى»، «پرومەتەي» سياقتى ۇلى تۋىندىلارىنان بىردە كەم ەمەس، ۇلى تۋىندى!
«ەۆرەي سازدارى» شىعارماسىنىڭ اۋەنىنىڭ يدەياسى ەڭ العاش تەگى ەۆرەي يسااك ناتاننىڭ باسىندا تۋادى. يسااك ناتان بۇل اۋەندەردىڭ ءسوزىن ەڭ العاش ۆالتەر سپوتتان جازىپ بەرۋىن وتىنگەن ەكەن. بىراق، ۆالتەر سكوتت باس تارتىپتى.
ودان كەيىن بايرونعا قولقا سالىپتى. اۋەلدە بايروندا باس تارتقان ەكەن، ارتىنان ونىڭ ەڭ جاقىن دوسى بانكير دۋگلاس كيننەيردتىڭ ۇگىتىمەن كونگەن ەكەن. بايروننىڭ ءوزى تاۋراتتى جاقسى كورسە كەرەك. 1821 جىلى ءوزىنىڭ ءبىر دوسىنا جازعان حاتىندا «مەن بۇل كىتاپتىڭ ىجداھاتتى وقىرمانىمىن جانە بۇل كىتاپتى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن وقىعاندا جاسىم سەگىزگە دە تولماعان بولاتىن، مەن كونە وسيەتتى ايتىپ وتىرمىن، جاڭا وسيەت ماعان بەرىلگەن ساباق تاپسىرماسى سياقتى اسەر ەتسە، ال ەسكى وسيەت ماعان تەك قانا شىنايى ءلاززات سىيلادى» دەپتى.
يسااك ناتانعا بۇل يدەيانىڭ پايدا بولۋىنا تالاس مۋردىڭ 1806 جىلى شىققان «يرلاند سازدارى» تۇرتكى بولسا كەرەك. كەزىندە «يرلاند سازدارى» حالىق اراسىندا ۇلكەن تانىمالدىلىققا يە بولعان. وسى شىعارما ونى «ەۆرەي سازىن» تۋدىرۋعا قاناعاتتاندىرعان بولۋ كەرەك. بايرون «ەۆرەي سازدارىنىڭ» ءماتىنىن 1814 جىلدىڭ سوڭى مەن 1815 جىلدىڭ باسىندا جازعان.
«ەۆرەي سازدارى» حانشايىم شارلوتتە ۋەلسكاياعا ارنالعان. 1815 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا لوندون دۇكەندەرىندە «ەۆرەي سازدارىنىڭ» مىڭداعان دانالارى تەز ساتىلىپ كەتكەن. بۇلاي ساتىلۋدىڭ ءمانىسى كىتاپ مۇقاباسىنىڭ سىرتىندا لورد بايروننىڭ ەسىمى تۇرعانىنان بولاتىن. «ەۆرەي سازدارى» ءاربىر اۋەنگە ساي 22 جىردان تۇرادى. 1917 جىلعا دەيىن ورىس پوەزياسىنىڭ وقىرماندارى «ەۆرەي سازدارىنىڭ» كوپ بولىگىن دميتري ميحايلوۆسكي ارقىلى تانىدى. بۇلاردان باسقا الەكسەي پلەششەەۆ، ميحايل لەرمونتوۆ، افاناسي فەت، گراف الەكسەي تولستوي، نيكولاي گنەديچ اۋداردى. «ەۆرەي سازىنىڭ» وسى اۋدارمالارىنىڭ ىشىندە تۇپنۇسقاعا جاقىنى جانە ءساتتى اۋدارما دەپ ورىس اقىنى نيكولاي گنەديچ اۋدارماسىن ايتۋعا بولادى. اباي اۋدارعان، ءبىز توقتالعالى وتىرعان 9 جىردى وسى ن.ي.گنەديچ تە اۋدارعان. بىراق، ءبىز 9 جىردىڭ اباي اۋدارعان لەرمونتوۆ اۋدارماسىنا توقتالماقپىز. وسى جىرعا وزەك بولعان سارىن ەۆرەي پاتشاسى ساۋلعا قاتىستى. قىسقاسى وسى ساۋل كىم؟!
ساۋل پاتشا (كونە يۆريتشە شاۋل، گرەكشە ساۋل، يسلامدا، ارابشا تانۋت، بيىك دەگەن سوزدەن شىققان) ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءحى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تاۋرات كەيىپكەرى. كونە وسيەتتە (تاناح) سامۋيل تاۋرات ءماتىنى بويىنشا ساۋل يزرايل حالقىنىڭ ءبىرىنشى پاتشاسى جانە تۇتاس يزرايل پاتشالىعىن قۇرۋشى. سونىمەن بىرگە، تۇراقتى ەۆرەي ارمياسىن دا قۇرعان. تاۋراتتىڭ بايانداۋىنشا قۇداي قالاۋىمەن حالىققا بيلىك ەتۋشى، سوڭىنان جاراتۋشى نارازىلىعىنا ۇشىراۋشى. مۇمكىن تاريحي تۇلعا دا بولۋى مۇمكىن. ساۋل ەسىمى قۇدايدان قارىزعا الىنۋشى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. تەگى جاقىپ (ياكوۆ) پايعامبايدىڭ بۋنيامين دەگەن ۇلىنان تارايدى. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ 247-252 اياتتارىندا اتى اتالادى. بۋنيامين تارماعىنان شىققان سەۋلدى (تامۋت) يزرايل جۇرتىنا جاراتقاننىڭ قولداۋىمەن سامۋيل، كەيدە يمۋيل پايعامبار پاتشا عىپ قويادى. ساۋل قاراپايىم حالىق اراسىنان شىققان، باتسلىعى جوق كەدەي جىگىت بولاتىن. بىراق، وتە ەرجۇرەك، باتىل، بويى وتە ۇزىن، الىپ جىگىت بولاتىن.
سوندىقتان دا، ارابتار ونى تالۋد دەپ اتاعان. (تالۋد – ۇزىن، بيىك دەگەن ءسوز) ءتاڭىرىنىڭ قالاۋى وسى ساۋلعا تۇسكەن. ساۋل باسىندا تاڭىرگە دە، يممۋيل پايعامبارعا دا جاعىپ، حالقى ءۇشىن باتىل ىستەرگە بارعان. اماليكيتتەردى دە، فيليستيميليانداردى جەڭىپ، حالقىنا ازاتتىق اپەرگەن. بىراق، كەيىنىرەك ساۋل پايعامباردىڭ دا، ءتاڭىرىنىڭ دە قالاۋىنسىز ىستەرگە بارىپ، جاراتقان تاراپىنان دا نارازىلىققا ۇشىراعان. سونان كەيىن ءتاڭىرى يممۋيلگە ايان بەرىپ، پاتشانى اۋىستىرۋعا ۇيعارىم بەرەدى. ءتاڭىرىنىڭ قالاۋى ۆيۆلەيم شاھارىنان شىققان يسا دەگەن كىسىنىڭ بالاسى داۋىتكە (داۆيد) تۇسەدى. ءتاڭىرىنىڭ القاۋىمەن يممۋيل پايعامبار ءداۋىتتى قۇپيا تۇردە يزرايل حالقىنا پاتشا ەتىپ قويادى. مۇنى ساۋل بىلمەيدى. ءتاڭىرىنىڭ دە، پايعامباردىڭ دا وزىنەن سرىت اينالعانىن سەزگەن ساۋل ۇنەمى قايعى-مۇڭعا باتاتىندى شىعاردى. جۇرت ونىڭ قايعى-مۇڭىن سەيىلتۋ ءۇشىن ۆيۆلەيم قالاسىندا ءداۋىت اتتى تاماشا مۋزىكانت بار ەكەنىن، سونى الدىرىپ، ونىڭ تاماشا، سيقىرلى مۋزىكاسىن تىڭداۋعا كەڭەس بەرەدى. ساۋل ءداۋىتتى الدىرىپ، ونىڭ كيفارا اسپابىندا قۇيقىلجىتىپ سالعان اۋەندەرىنە ەلىتىپ، ءوزىنىڭ ءبىر ءسات بولسا دا قايعى-مۇڭىن ۇمىتاتىن بولعان. پاتشالىقتىڭ ءبىر كىتابىندا (تاۋرات) بىلاي دەلىنگەن: «ي كوگدا دۋح وت بوگا بىۆال نا ساۋلە، تو داۆيد، ۆزياۆ گۋسلي، يگرال ي وترادنەە ي لۋچشە ستانوۆيلوس ساۋلۋ، ي دۋح زلوي وتستۋپال وت نەگو» بايروننىڭ «ەۆرەي سازىنىڭ» 9 جىرى وسى تاۋراتتىڭ سيۋجەتىندە قۇرىلعان. بايرون ولەڭىن كەلتىرەيىن:
My soul is dark – Oh! Quickly string
The harp I yet can brook to hear;
And let the gentle fingers fling
Its melting murmurs other mine ear.
If in this heart a hope be dear,
That sound shall charm it forth again:
If in these eyes there lurk a tear,
Twil flow, and clase to burn my brain.
ورىس اقىنى كونستانتين رومانوۆتىڭ «تسار ساۋل» دەگەن ولەڭىندە ساۋلدىڭ كوڭىل-كۇيى بىلايشا سۋرەتتەلەدى:
دۋشا يزنىۆاەت مويا ي توسكۋەت،
و پوي جە منە، وتروك موي، پەسنيۋ تۆويۋ.
رۋست زۆۋكي ەە مويۋ سكورب ۋۆراچۋيۋت، -
يا تاك تۆوي پەسني سۆياتىە ليۋبليۋ!
وسى ساۋل تىڭداپ، ءداۋىت شەرتەتىن كيفورا اسپابىن سلاۆيان تىلدەرىنە اۋدارعان اقىندار گۋسلي دەسە، ەۋروپا اقىندارى ارفا دەپ العان. كونە وسيەتتەگى وسى سيۋجەت لەرمونتوۆتا تومەندەگىدەي سىر شەرتەدى.
دۋشا مويا مراچنا. سكورەي، پەۆەتس، سكورەي!
ۆوت ارفا زولوتايا:
پۋسكاي پەرستى تۆوي، پرومچاۆشيسيا پو نەي.
پروبۋدەت ۆ سترۋناح زۆۋكي رايا.
ي ەسلي نە ناۆەك نادەجدى روك ۋنەس،
وني ۆ گرۋدي موەي پروسنۋتسيا،
ي ەسلي ەست ۆ وچاح زاستىۆشيح كاپلي سلەز.
وني راستايۋت ي پروليۋتسيا.
الەمدىك ادەبيەتتەگى وسى تاۋراتتىق سيۋجەت حاكىم ابايدا قازاقشا بىلاي ورىلەدى.
كوڭىلىم مەنىڭ قاراڭعى. بول، بول، اقىن!
التىندى دومبىراڭمەن كەلشى جاقىن.
ىشەك بويلاپ ون ساۋساق جورعالاسا،
بەيىستىڭ ءۇنى شىعار قوڭىر سالقىن.
ەگەر سورىم تۇبىمەن اكەتپەسە،
كەرەك قوي كوڭىلدى ءۇمىت تەبىرەنتسە.
قاتىپ قالعان كوزىمدە ءبىر تامشى جاس،
توگىلمەي مە، بوي جىلىپ، ول دا ەرىسە؟!
كوڭىلى جارىمجان، مۇڭ-قايعىعا بەرىلگەن ساۋل مۇڭ-قايعىنى سىپىرىپ تاستاپ، ۇمىتۋ، سەرگۋ ءۇشىن:
كوڭىلىم مەنىڭ قاراڭعى. بول، بول، اقىن!
التىندى دومبىراڭمەن كەلشى جاقىن،–دەپ قازاقشا سويلەيدى. الەمدىك سيۋجەتتەگى كيفارا، گۋسلي، ارفا، دومبىرا بولىپ تۇرلەنگەن. ساۋلدى جۇباتقان ءداۋىت (داۆيد) پايعامبار تارتقان كيفارا تۇرلەنىپ كەلىپ، ابايدا دومبىراعا اۋىسقان!
قانداي عاجاپ! الەمدىك ادەبيەتتەگى بايرون اكەلگەن تاۋراتتىق سيۋجەتكە اباي دا ءوز تاراپىنان ۇلتتىق، قازاقى ءۇنىن، سيپاتىن سىڭىرگەن! اباي الەمىندەگى ۇلىلار ۇندەستىگى دەگەن قازاق اقىنىنىڭ شىعىس پەن باتىستىڭ ۇلى تۇلعالارىنا ءۇن قوسقان، سىر قوسقان، وي قوسقان كەمەڭگەرلىگىنە تاڭ قالماسقا شارامىز جوق!
ءسابيت جامبەك،
ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەمەلەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى.
