Basy: Abaydyng «Tasdighy» tәpsirlendi

Ekinshi bólim: Abaydyng «Tasdighy» tәpsirlendi

«Sonygha bet búrypty», – deuimizding sebebi:  Biz osy kýnge deyin ózi ómir sýrgen tústaghy qazaq qoghamyndaghy nadandyq, әdiletsizdik sekildi qoghamdyq kemshilikterdi oqu-aghartu jәne izgilik jolymen týzetudi maqsat etken Abay shygharmashylyghyna qarap, ony «aghartushy-demokrat» dep keldik. Tәuelsizdik alghannan bergi uaqytta, Abay shygharmashylyghyn zertteushi keybir abaytanushylar «Abay» degen jalqy esimning qasyna «oyshyl» degen anyqtauyshtyq syn esimdi qossa da, Abaydyng ne sebepti «oyshyl», qazirgi tilmen aitqanda «filosof»  ekenin dәleldep jazghan abaytanushylar joqtyng qasy. Onyng negizgi sebebi, bas abaytanushy Múhtar Áuezovtin: «Abaydy filosof dep atap jýrgender tabylady. Anyghynda, búl jóninde dúrys týsinik kerek. Shyn mәninde alghanda, Abay filosof emes. Ghylymdy keng maghynada Abay filosof emes deytúghynymyz – onyng arnap jazghan filosofiyalyq jekeshe tereng tolghauly enbekteri, traktaty joq»,  – degen pikiri sebep bolsa kerek. (M.Áuezov. 180-bet. Abay (Ibrahiym) Qúnanbayúly. Monografiya. T20. Monografiya men maqalalar. Almaty «Jazushy» 1985)

M.Áuezov «Abay (Ibrahiym) Qúnanbayúly» atty ghylymy monografiyasyn 1950-1951 jyldary jazghan. Búl sózimizge dәlel 1951 jyly Qazaq SSR Ghylym akademiyasynyng «habarshysynyn» № 2 sanynda jariyalanghan M.Áuezovtin: «Búl kýnde ózim týsingen Abaydy tanu ghylymynyng bir nәtiyjesi – «Abay» romany dep bilemin. Ekinshi nәtiyjesi – biylghy jyly men jazyp bitirgen, әzirshe qoljazba týrde jýrgen ghylymdyq zertteu – «Abay jónindegi monografiya» degen eskertuinde aiqyn sezilip túr. (Qazaq SSR Ghylym akademiyasynyng «Habarshysy», 1951. №2, 136-bet.)

Bәlkim, ghasyrlar boyy memleketimizdi jeke han biylep, memlekettegi zang jýiesin – «erding qúnyn eki auyz sózben bitirgen» biyler qalyptastyrghandyqtan bolar, biz, qazaq halqy jeke túlghalyq biylikke (avtokratiyagha) beyim halyqpyz. Qoghamda bedeldi orny bar jeke túlghalardyng qily jaghdayda, әldeqalay aityla salghan pikirlerining týbin zerttemey qabylday salugha biz ýnemi dayyn túramyz.

M.Áuezov – sóz joq, úly jazushy, әri «Abaytanu» ghylymynyng negizin qalaghan ghúlama ghalym. Onyng jazushylyq darynyn bylay qoyghannyng ózinde M.Áuezov – qazaq әdebiyeti ghylymyn qalyptastyrghan úly túlghalarymyzdyng biri. Onyng uaqyt talabymen aita salghan keybir pikirin biz kýni býginge deyin manyzdy dep sanap, tu etip ústap kelemiz. M.Áuezovtin: «Abay filosof emes. Sebebi, onyng arnauly filosofiyalyq enbegi men traktaty joq», – dep osydan jetpis bes jyl búryn, 1951 jyly aityla salghan pikiri, biz ýshin әli kýnge óz salmaghyn joyghan joq. M.Áuezov búl sózdi 1950 jyly, stalindik repressiyanyng ekinshi tolqyny bastalyp jatqan kezende aitty emes pe? Ol tústaghy M.Áuezovting aldyna qoyghan basty maqsaty: Abaydy úly reformator, aghartushy-aqyn retinde qazaq әdebiyetindegi óz ornyna ornalastyru bolatyn. Bar maqsat osy! Áuezov armandaghan búl úly maqsat oryndala bastaghanday da bolyp kóringen. Sebebi, búl uaqyt – Abaydyng 100 jyldyq mereytoyy 1945 jyly túnghysh ret Respublika kóleminde atalyp ótip, aqyn shygharmalarynyng tolyq jinaghy jariyagha shyqqan tús. Búl kezeng – Abay shygharmalaryn oqytu mektep oqu josparyna enip, «Abaytanu» jeke ghylym retinde boy týzep, M.Áuezov armandaghan úly maqsattyng jýzege asa bastaghan shaghy bolatyn. Sondyqtan, «Abay bayshyl aqyn, onyng shygharmalarynda tap kýresi joq», «Abay feodaldyq qoghamnyng burjuaziyashyl aqyny», – degen jaladan, san jyldargha sozylghan kýresting nәtiyjesinde Abaydy arashalap alyp, ony Qazaq әdebiyetindegi zandy týrdegi óz ornyna endi ghana ornalastyrghan sol tústaghy Áuezov, Abaydy «filosof» deuge dәti jetpedi, jýreksindi.  Onyng negizgi sebebi: Abaydyng barlyq filosofiyalyq oilary – onyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktatynda kórinis bergen bolatyn. «Ghaqliat Tasdiqatty» negizge alyp, M.Áuezov Abaydy «filosof» deytin bolsa, onda ol «Tasdiqattaghy» Abaydyng metofizikalyq túrghydaghy iydealistik-filosofiyalyq oilaryn teologiyalyq negizde týsindiruge tiyis edi. Búl – stalindik repressiya jaghdayynda mýmkin emes jaghday. Búl – bir. Ekinshiden, «Qúday joq», –  degen ateistik ghylymdy tu etken Kenestik iydeologiyalyq sayasat – Abaydyng iydealistik-filosofiyalyq oilaryn teologiyalyq negizde týsindirgen M.Áuezovting jeke basyna qauip tóndirui bylay túrsyn, últymen endi ghana tabysqan úly Abaydy – últ әdebiyeti tarihynan mýlde syzyp tastauy da bek mýmkin edi.

Mine, Kenestik biylik tarapynan bolatyn osynday qauipti jete týsingen M.Áuezov, Qúran-Kәrimdi negiz etken Abaydyng diny filosofiyalyq oilaryna terendep barmay: «Abay filosof emes. Onyng filosofiyalyq traktaty joq. Abaydyng dini ózgeshe sipattaghy aqyldyng dini», – dep, sipay qamshylap, jenil týrde ótip ketuge mәjbýr boldy.

Jogharyda aityp ótkenimizdey, búl osydan jetpis bes jyl búyn bolghan jaghday. Qazir tәuelsizdik alghanymyzgha da otyz jyldan astam uaqyt ótip, ghylymnyng әr salasynda ilgerileushilik kózge anyq kórinip túrsa da, «Abaytanu» ghylymyndaghy tabys – sonshalyq mol dep aita almaymyz. Sebebi, osydan jetpis bes jyl búryn Abaydy «filosof emes» desek, tәuelsizding tany atqanyna otyz jyldan astam uaqyt ótse de Abaydyng teologiyalyq-diny filosofiyasyna terendep bara almay, Abaydy әli kýnge «filosof emes» dep kelemiz. Búl sózimizge dәlel abaytanushy, filosof ghalym Gharifulla Esim aghamyzdyng myna tómendegi pikiri. Akademiyk, filosofiya ghylymdarynyng doktory Gharifulla Esim aghamyz Abaydyng filosoftyghy haqynda: «Abaydyng filosofiyalyq kózqarasy degende eng aldymen basyn ashyp alatyn jayt sol, ol filosofiyalyq jýie qúrastyrmaghan, tipten arnayy filosofiyalyq traktat jazbaghan oishyl. Sondyqtan, onyng dýniyetanymynan jýiege keltirilgen gnoseologiyalyq prinsipter jәne әlem turaly bir negizde qúrylghan filosofiyalyq konsepsiyalar izdeuding qajeti joq. Abay taza filosofiyalyq enbekter jazbaghandyqtan ony ne materializm, ne iydealizm lagerinen izdeu basy artyq is. Býgingi kýnge deyin abaytanushylar onyng filosofiyalyq kózqarasyn birde deizmge, birde teizmge jaqyndatyp qarastyryp keldi. Múnyng ekeuine de qosyludyng jóni joq. Asyly Abay dýniyetanymyn әlemdik filosofiyalyq jýie tújyrymdamalaryna tyqpalamay, ózining shygharmashylyghynan qarastyrghan jón. Búlay deuimizding basty sebebi, Abay eng aldymen aqyn. Demek, onyng shygharmashylyghynda dýniyeni mengeruding eki tәsili tútasyp jatyr. Biri – kórkemdik obrazdylyq tәsil (aqyndyq óner) ekinshisi – logikalyq nemese filosofiyalyq (dialektikalyq) tәsil. Abay kózqarasy osy eki tәsilding sintezinen týzilse kerek», – deydi. (Gharifulla Esim. 359-360-bet. Abay hәkim. Abay (Ibrahiym) Qúnanbayúly. Almaty, «Ádebiyet Álemi» 2013»

Akademik Gh.Esimning týsindirui boyynsha, Abay filosof emes. Sebebi, Abay arnayy filosofiyalyq jýie qúrastyryp, filosofiyalyq traktat jazbaghan oishyl. Abay dýniyetanymynda jýiege keltirilgen gnoseologiyalyq (tanym teoriyasy N.M) jәne әlem turaly bir negizde qúrylghan konsepsiyalar joq bolghandyqtan, Abaydy ne materializm, ne iydealizm lagerinen izdeu – basy artyq júmys. Abay oishyldyghy kórkem obrazdylyq tәsil (aqyndyq óner) jәne logikalyq nemese filosofiyalyq (dialektikalyq) tәsil. Abay kózqarasy osy eki tәsilding sintezinen (qosyndysynan N.M) týzilgen.

Filosof aghamyzdyng Abaydyng dýniyetanymdyq kózqarasyna baylanysty osy aitylghan pikirlerining barlyghyna da dau aitqymyz kelip otyr. Áriyne, filosofpen filosofiya turaly pikir talastyru qiyn. Eger qarsylasyng kәsiby filosof әri filosofiya ghylymdarynyng doktory, akademik bolsa – tipten qiyn. Sondyqtan, Qazaq Últtyq ensiklopediyasyna jýgindik.

Últtyq ensiklopediyada filosofiya ghylymy turaly: Filosofiya (grek sózi. danalyqqa qúshtarlyq) – qoghamdyq sana formasy; Bolmys pen tanymnyng qaghidalary, adam men әlem qatynasy, tabighat, qogham, aqyl-oy damuynyng jalpy zandylyqtary jayly ghylym. Filosofiya – әlem, ondaghy adamnyng orny turaly kózqarastardyng jalpylanghan jýiesin payymdaydy; adamnyng әlemge payymdyq, qúndylyqtyq, sayasiy-әleumettik, adamgershilik, aqylaqtyq, estet qatynasyn zertteydi, – dep jazady. (Qazaq Últtyq ensiklopediyasy 9 tom, 194-bet. «Qazaq ensiklopediyasynyng bas redaksiyasy» Almaty, 2007)

Últtyq ensiklopediyada kórsetilgendey, ghalamdy (vselennaya degen maghynada) bir tútas dýnie degen filosofiya ghylymy – Álem men adam qatynasy, tabighat pen qogham, bolmys pen tanymdy tútas dýnie dep qarastyryp, adamnyng әlemge degen tanymdyq qúndylyqtarynyng jýiesin payymdaydy.

Mine, dәl osynday tanymdyq qúndylyqtardy qarastyrghan, biz qazir 38-qarasóz dep atap jýrgen «Ghaqliat Tasdiqat» enbeginde Abay ghalamdy –Alla, Adam, Dýnie (jaratylys, qorshaghan orta) dep ýshke bólip tútas qarastyrady. Alla, Adam, Dýniye(jaratylys, qorshaghan orta) birliginde adamzat paydaly men zalaldyny aiyryp, tanyp bilui kerek degen filosofiyalyq jýie qalyptastyrghan Abay, adamdardy últy men diny nanym-senimine qarap jiktemey: «Adamzattyng bәrin sýy – bauyrym dep», – degen oidy uaghyz etedi.

Mine, osynday dýniyetanymdyq-filosofiyalyq jýie qalyptastyrghan Abaydy qalaysha biz oishyl-filosof demeymiz? Ghalam men jaratushy Haq Taghalany tútas birlikte qarastyrghan Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» ghylymy traktatyn biz nege kýni býginge deyin ghylymiy-filosofiyalyq enbek retinde qabylday almay jýrmiz? Sebep nede?

Abay jazghan qarasózder ishinde 38-qarasóz dep atalyp jýrgen «Ghaqliat Tasdiqat» ghylymy traktatynan basqa – Alla, Adam, Dýnie (jaratylys) haqynda filosofiyalyq jýiege qúrylghan ózge sózi joq eken dep oilap qalugha bolmaydy. Jalpy, proza janryndaghy Abay shygharmalaryn «ghaqyl» (aqyl) «ghaqliya» jәne «naqliya» (naqyl) sózder dep, shartty týrde ýsh topqa bóluge bolady. «Ghaqyl» (aqyl) sózder oqyrmangha oy salatyn didaktikalyq maghynadaghy sózder bolsa, aforizmdik naqyl sózderge qúrylghan 37-qarasózin «naqliya» sózder desek, «ghaqliya» sózder – jaratushy Haq Taghala, Adam, Dýniye-jaratylysqa baylanysty aitylghan oishyl-filosofiyalyq sózder. Abaydyng oishyl mәndegi filosofiyalyq-ghaqliya sózderine biz qazir 27 (Sokrat hәkimning sózi) jәne 27,37,43,45 – qarasózder dep atalyp jýrgen sózderin jatqyzamyz. Aytqymyz kelgeni: Abay «Ghaqliat Tasdiqat»  ghylymy traktatynan da ózge filosofiyalyq enbekter jazghan oishyl. Búl haqiqatty әrqaysysymyzdyng bile jýrgenimiz abzal.

Gharifulla Esim aghamyzdyng jeke basyn abaytanushy, filosof-ghalym retinde qúrmetteymin. Alayda, aghamyzdyn: «Abay filosofiyalyq jýie qúrastyryp, arnayy traktat jazbaghan oishyl», – degen pikirmen kelise almaydy ekenbiz. Aghamyzdyng Abaydy «filosof» sózining sinonimdik balamasy «oyshyl» dep atay otyryp, Abay «filosof emes» dep aituynyng ózi de óte týsiniksiz jaghday.

Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktatyn ýsh tanymaq bir aiyrmaqtyq dep tórt bólimge bólgen A.Omarov: «Abay hәkim zerttep-zerdelegen ýsh tanymaq (Alla, Adam, Dýniye) – islamda «Ál-ahad uә әl –ujud» («Bolmys birligi») al, batys әlemi «Velikaya Triada» dep biletin әigili konsepsiya. Aytayyn degenimiz: «Ýsh tanymaq» –teoriyalyq filosofiyagha al, jaqsy men jamandy aiyrmaq praktikalyq filosofiyagha jatady. Ghalam da solay, bir jaghy tylsym (metafizika) al, ekinshi jaghy – materialdyq dýnie (fizika)», – dep, ghalamdy tútas bir birlikte qarastyrghan Abay filosofiyasynyng jýiesin sóz etedi. (A.Omarov. 56-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Kóne Grek filosofiyasynan bastau alghan: «Erekshe jetilgen ghalam bir tútas, odan tysqary túrghan eshnәrse joq», – degen oidy tújyrymdaghan Shyghys filosofiyasy – adam ruhynyng qyr-syrlaryna boylap, adamgershilik mәselesine den qoyyp, qogham ómiri men adamdar qarym-qatynasyn retteu dәstýrlerine negizdelgen. Abay ózining filosofiyalyq oi-tújyrymdarynyng negizin Shyghys filosofiyasynan alghan. Abay tújyrymyndaghy praktikalyq filosofiya – jaqsy men jamandy yaghni, paydaly men zalaldy aiyrmaq – tanymnan tuatyn belsendi is-әreket – salih amal. Kýlli adam balasyn qor qylatyn ýsh nәrse bar. Sonan qashpaq kerek: Áueli – nadandyq, ekinshisi – erinshektik, ýshinshisi – zalymdyq dep bilersin, – degen Abay, osy ýsh minnen qútyludyng jolyn: «Búlardyng emi – hallaqyna (jaratushy bir Allagha) mahabbat, halyq, ghalamgha shapqat. Qayratty, túrlaushy, ghadәlәt isining aldy-artyn bayqarlyq ghylymy bolsyn. Ol bilim-ghylymy Qúdaygha múqtady (ýilesimdi, baghynyshty) bolsyn dep kórsetedi.

Búdan ary qaray: «Endi niyet ettiniz – tahrat (tazalyq, namaz aldyndaghy juynu) almaqqa, namaz oqymaqqa, oraza tútpaqqa. Búl tahrattaghy niyetiniz zahriynda (syrtqy, syrttay) qalyp, syr ghibadatqa jetpegendigi kemshilik emes pe? Sizding batiniyiniz (ishki saray, dýniyening kórinbeytin jaghy) taza bolmaghy әueli – iman boluynan, búl zahry ghibadatynyz imandy bolghan song ghana paryz bolghan», – degen Abay sózin: «Namaz – rәsim emes. Ol rәsimge ainalsa, bereri shamaly. Onyng isharat pen syrgha toly boluy – adam men Alla arasyndaghy baylanys kepili», – degen Asan Omarov: «Abay islamy qúndylyqtardy rasionaldy (aqyldy) negizde týsindiredi», – deydi. (A.Omarov. 61-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Bir sózben aitqanda, Abay shygharmashylyghynda nasihattalatyn Ghylymdy, Rahymdy, Ádiletti – «Tolyq adam» men  Allany, Ádiletti, Adamzatty sýietin – «Imanigýldi» adamnyng ruhany negizi – Ghalamdy bir tútas kýide Alla, Adam, Dýnie (jaratylys) dep ýsh bólikke jiktep, paydaly men zalaldyny aiyrmaqtyq kerek, – degen Abay filosofiyalyq tújyrymynan bastau alady.

Alla, Adam, Dýnie (jaratylys, qorshaghan orta) – bir tútas ýsh tanym dep tújyrym jasaghan Abaydyng «Ghaqliat tasdiqat» traktaty – Shәkәrim Qúdayberdiúlynyng «Ýsh anyghymen» ózegi bir, sabaqtas shygharma», – degen A.Omarov, ózining «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu» enbegining songhy bólimin Abay men Shәkәrim ilimderining sabaqtastyghyna baghyshtapty.

Sóz sonyndaghy sózimiz, filosof aghamyz Gharifulla Esimnin: «Abay filosofiyalyq jýie qúrastyrmaghan, tipten arnayy filosofiyalyq traktat jazbaghan oishyl. Abay taza filosofiyalyq enbekter jazbaghandyqtan ony ne materializm ne iydealizm lagerinen izdeu basy artyq is. Onyng shygharmalarynda dýnie mengeruding eki tәsili tútasyp jatyr. Biri – kórkemdik obrazdylyq tәsil (aqyndyq óner), ekinshisi – logikalyq nemese filosofiyalyq (dialektikalyq) tәsil. Abay kózqarasy osy eki tәsilding sintezinen týzilse kerek», – degen pikiri haqynda. (Gh.Esim. 359-360-bet. Abay hәkim. Abay (Ibrahiym) Qúnanbayúly. Almaty, «Ádebiyet Álemi» 2013)

Eger Abay filosofiyalyq jýie qúrastyrmaghan bolsa, sonda biz Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» enbegindegi Ghalamdy – Alla, Adam, Dýnie dep tútas birlikte qarastyra otyryp, paydaly men zalaldyny aiyrmaq kerek deytin Abaydyng ghaqliat sózderindegi filosofiyalyq oilardy ghylymnyng qay salasyna jatqyzamyz? Óte týsiniksiz...

Bizding oiymyzsha, «Ghaqliat Tasdiqat» erte Shyghystyq ghylym jýiesi boyynsha jazylghan diny teologiyalyq traktat bolghandyqtan, teologiya ghylymynyng filosofiyasy men erte Shyghystyq bilim jýiesin tereng zerttep bilmegen bizding býgingi filosoftar – Abaydy filosof dep moyyndap jýrgen joq.

Búl – Abaydyng emes, teologiya ghylymy men erte Shyghystyq bilim jýiesinen habary joq, materialistik baghyttaghy Batys bilim jýiesi boyynsha bilim alghan býgingi bizding filosoftardyng kinәsi. Búl – bir. Ekinshiden, Abay «filosof» degen ataqqa múqtaj emes. Abay filosofiyasyna eng birinshi myna biz – qazaq halqy, qala berdi әlemdik teologiyalyq filosofiya múqtaj.

Qazirgi bizding filosoftar Europa bilim jýiesinen tys túrghan filosofiyany moyyndamaydy. Onyng negizgi sebebi: biz Batys yqpalyndaghy elmiz. Batys bilim jýiesi boyynsha bilim alghan bizding býgingi oqymysty filosoftar – Batys bilim jýiesinen tys túrghan ghylymy filosofiyalyq kózqarastar qaghidattaryn moyyndauy bylay túrsyn – kez-kelgen halyqtyng últtyq bolmysyna negizdelgen dәstýrli filosofiyasy bolatynyna jete mәn bermey, olargha «evroposentristik» ýstem kózqaraspen qaraytyn sekildi. Bolmasa, Ghalamdy Alla, Adam, Dýnie (qoshaghan orta, jaratylys) birliginde tútas qarastyryp, adamnyng ishki ruhany әlemin basty oryngha shygharghan  Abay filosofiyasynyng qazaq filosoftary tarapynan moyyndalmay keluin qalay týsinuge bolady?

Al, endi bizden basqa qytay, japon sekildi irgeli últtardyng «Ghylym bizden bastalghan, Europa órkeniyet besigi» – deytin «evroposentristik» kózqaras pen Batystyq bilim jýiesinen tys, ózderining últtyq bolmysyna negizdelgen dәstýrli filosofiyasy bar. Dәl sol sekildi,  Abay filosofiyasyn da Shyghys bilim jýiesin negiz etken dәstýrli «qazaq filosofiyasy» dep qabyldaghanymyz jón.

Qalay desek te, ghalamdy Alla, Adam, Dýnie degen tútas birlikte qarastyra kele, paydaly men zalaldy aiyrmaq kerek degen filosofiyalyq jýie qalyptastyryp, «Ghaqliat Tasdiqat» atty ghylymiy-teologiyalyq traktat jazghan Abaydy, әlemdik dengeydegi oishyl-filosof dep moyyndaytyn uaqyt keldi. Ol ýshin eng birinshi: Abay filosofiyasyn myna biz – ózimiz moyyndauymyz kerek.

«Allany bar dedik, bir dedik», – degen Abay: «Qúday Taghala eshbir nәrseni hikmetsiz jaratpady, eshbir nәrsege hikmet tәklif (búiyru, iste deu) qylmady. Búl kózge kóringen, kónilge sezilgen ghalamdy qanday hikmet birlәn jarastyryp, qanday qúdiret birlәn ornastyrghan. Esh adam úghylynyng aqyly jetpeydi», (Abay (Ibrahiym) Qúnanbayúly. 190-191-better. Shygharmalarynyng eki tomdyq tolyq jinaghy. 2 tom. Almaty, «Ghylym» 1977) – dey kele: «Allanyng ózi de ras, sózi de ras», – degen metafizikalyq kózqarastaghy iydealist Abaydyng dýniyetanymdyq kózqarasyn kórkem obrazdylyq tәsil (aqyndyq óner) men logikalyq nemese filosofiyalyq (dialektikalyq) kózqarastar sintezinen izdeu – Gharifulla Esim aghamyzdyng óz sózimen aitqanda: «Basy artyq is»

Aytpaghymyz: Allany tanu, Haq joly, pendelikting kәmlәti, «Tolyq adam» ilimimen qatar  Ghalam birligin – Alla, Adam, Dýnie (qorshaghan orta, jaratylys) dep tútas bir-birlikte qarastyrghan Abay janalyqtary – filosofiya ghylymynda ózine tiyesili óz ornyn tabugha tiyis. Ázirge kónilge medet eterimiz sol: Abaydyng teologiyalyq túrghydaghy filosofiyalyq búl janalyqtary A.Omarovtyng «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu» enbeginde jan-jaqty taldanypty. Tek búl emes, Abaydyng islamdyq bes paryzdyng biri namazdy – adamy aqyl-oy negizindegi týsinikter arqyly terennen taldaghan avtor, óz enbeginde «Abay tek aqyn aghartushy ghana emes, hәkim, úly filosof әri Qúran tәpsirshisi» degen anyqtamalardyng ghylymy negizin de qalyptastyrypty. Búl – Asan Omarovtyng «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu» ghylymy monografiyasynyng eng basty jetistigi!

Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» ghylymy traktaty tәpsirlengen búl enbek – Shyghys ruhany әlemimen jalghasyp jatqan qazaqtyng dәstýrli filosofiyasyn, әlemdik filosofiyamen baylanystyratyn altyn kópir bolatyndyghyna senimimiz kәmil. Ol ýshin qisyq-qynyr emes, (Abay) týzu keleyik, aghayyn.

Biz Abay filosofiyasyn әlemdik dengeyge kóteru arqyly ghana, adamzat aqyl-oy kenistiginde erkin jýze alatyn bolamyz. Sebebi, Abay filosofiyasy – әlemdik dengeydegi filosofiya. Al, Asan Omarovtyng «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu» enbegi – Abaydyng әlemdik dengeydegi filosof ekendigin dәleldegen birden-bir enbek. Avtor atalmysh enbegin týsinikti tilde, qarapayym oqyrman ýshin jazghan. Biz múny jetistik dep baghalasaq ta, aldaghy uaqytta Abay filosofiyasyn Álemdik dengeydegi filosoftar enbegimen salystyra zerttegen Asan Omarovtyng jana enbekteri jazylyp, jariyagha shyghar degen ýmitimiz bar.

Eng bastysy, tilge jenil bolsa da, týsinikke auyr Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktaty tәpsirlendi. Endigi maqsat: Abay filosofiyasyn әlemdik filosofiyamen salystyra zertteu. Izgi maqsattaghy búl júmysqa býgingi tandaghy qazaq filosoftary júmyla kiriser degen ýmittemiz.

P.S Siz Ghalamdy – Alla, Adam, Dýnie (jaratylys, syrtqy orta) degen bir tútas birlikte qarastyryp, «fәni» dep atalatyn jalghan dýniyede paydaly men zalaldy aiyra otyryp, jaratushy Alla Taghalany onyng ózine tәn segiz sipaty ishindegi eng negizgisi Ghylym sipatymen tanyghynyz kelse – Abaydyng filosofiyalyq-teologiyalyq kóqarasyn aiqyndaytyn, biz qazir 38-qarasóz dep atap jýrgen «Ghaqliat Tasdiqatyn» oqynyz.

Eger, sizge Abaydyng búl atalmysh traktatyn týsinu auyr bolsa, taghy bir kitap oqugha kenes beremiz.

Kitap aty: «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu». Avtory – Asan Omarov.

Sony.

Núrghaly Mahan

Abai.kz