(2-bólim)

Búl maqala Dәuletbek Baytúrsynúly aghanyng «Eriksiz elden ketu» kitabynyng «Publistikalyq oy tolghaularynan» túratyn 2-bólimindegi maqalalardyng mazmúnyna jalpy sholu desem, bolady. Maqsat, osy taqyryptar kótergen iydealar men mәseleler әr qazaqtyn, әsirese, qazirgi әrbir jastyng jýreginen ótip sanasyna sinse, degen tilek edi. Qazirgi jyghasy qisayghan bórkimizdi týzep, tektik qúndylyghymyzgha qayta qayyrylyp, jýrer jolymyzdy onaltugha tamshyday bolsa da, әser etetin kitap dep esepteymin!

Áueli «Últtyng jany» atty maqalasynda avtor últtyng til, dil, minez, salt-dәstýr jәne tirshilik etu formasy men oilau jýiesi onyng últ retinde saqtaluynyng ózegi ekenin aitady. Alayda, ar-úyatyn, imanyn janynan biyik qoyghan qazaqtyng búl kýnde sol tekti minezining qyrpuy ketip, qyry synyp óz tabighatyna kelgende, kejegesi keyin tartatyn kertartpa minez tapqanyn, basqanyng qansyghyn tansyq kórip, dardang daraqylyq, qyljyn-myljyngha ýiir, aty qazaq bolmysy bóten dýbaragha ainalghanyna ózegi qan jylaydy. Keshegi zipa boyynyng qadirin saqtap, qúsny qúlqynyna, adal aryna qylau týsirmey inabatty, ibaly qalpyn saqtaghan asyl aqyqtay arularymyz ben aqyly alpys týiege jýk bolarday qadiri bólek analarymyzdyng býgingi izbasary, últtyng úyaty degen qyzdarymyzdyng úyatty eskilik, úyatsyzdyqty mәdeniyet sanap tәnin tovargha ainaldyryp, qazaq qyzynyn, últtyng namysyn ayaqqa taptap Mónke baba aitpaqshy,

Shashtary jalbyrap,

Emshekteri salbyrap,

Qarap túrghan jigitke qyz artylghan...

Zaman kelip, mektepte besikten beli shyqpaghan qyz oqushylardyng qúndaghynan qaghynyp týsik tastau siyaqty úyatsyzdyqty da ar kórmeytin dәrejege jetip, júrttyng da oghan kózi ýirenip eti ólip ketkenin, búny tyigha ýkimetting de qauqarsyz bop shyqqany aitylady. Tipti tóbe qúiqandy shymyrlatar kýlkili sorly sheshimderin de bilmeytin júrt joq shyghar?!.. Múnysy adasqan Elikting laghyn arangha aidaghanday qyryn ketkeni qisynsyzdyq. Onghan sheshim bolmaq týgili, jas óskinning taghdyryn talqan etip, qyltasyn qyng ekenin avtor kýizele tilge tiyek etedi.

Isjýzinde múnday azghyndyq dertting dauasy – Alladan kelgen aqiqat Qúran men Hadiste ekenin, Qazaqtyng tәlim-tәrbiyesi, dәstýr-saltynyng da, sharighat ayasynda qalyptasqanyn, ókinerligi, últjandy ziyaly degen birsypyra azamattardyng Islam dese, tóbe qúiqasy qúrysatyndyghyn, al imandy alyp tastasan, «Kók tәnirinin» de, «Kók bórinin» de, týkke túrghysyz bop Alladan alystaghan jerge onyng núry týspeytinin, múnday Núrsyz joldyng mәnsizdikke, tyghyryqqa tirep, aghattyqqa úryndyratynyn aityp ashynady. Aghanyng osy maqalasyn oqyp otyryp Sherhan Múrtaza aghamyzdyng mynaday filosofiyalyq oy tolghamy esime keledi... «Temirdi tat shiritedi, tat temirding ózinen shyghady. Adamdy azdyratyn jaman qylyq ta ózinen shyghady. Ol da tat siyaqty sabyndap juyp ketire almaysyn. Adamnyng janyn tat bassa, ony tek kitap ketire alady. Asyl kitap, adal kitap, eng birinshi – Qúran. Odan keyin úly klassikter – Qazaqtyng úly jazushylary» deydi.

«Úiqy men azan» atty oy tolghamynda avtor tanghy uaqyttyng berekesin ózining bala kezden-aq sezinip óskenin, qamsyz balalyghynda da tang azanda úiyqtap jatugha mýmkindik bolmaghanyn, ýlkendermen birge azanda túryp anasyna siyr saudyryp búzau tartu, fermagha iyinaghashpen sýt tasu, mashinamen sýt tartyp, tezek terip, otyn jaryp, su tasu, qys bolsa qy oiysyp, malgha shóp salyp, jem berip, suaru... degendey saharada malshy qauymnyng tuyndap jatatyn bitpes mihynatyn ýlkendermen teng atqaryp, qyruar júmysty mektepke ketkenshe kýn shyqpay tyndyryp tastaytyndaryn, osy bala jastan qalyptasqan enbekqorlyq әdet student ómirinde de jalghasyn tauyp oqushylarmen tang azanda jýgiru, tanghy gemnastika, tazalyq degendey sabaqqa deyin bolatyn tәrtipti qimyldardy eske alady. Osynday enbekpen shiraghan riytimdi ómirding arqasynda keyin namazgha túru qiyngha soqpaghanyn bala kezden jaqsy әdet qalyptastyrghanda jalqaulyq deytin dertten aulaq bolugha bolatynyn eskertedi.

Tannyng bereketi jayly Qúran ayattary men Hadiste eskertilgenin aitady. Payghambaymyzdyng (s.gh.s) «Ua, Alla Taghala! ýmmetimning tanghy uaqytyna bereke ber» degen dúghasy bar eken. Sýiikti Habibysynyng tilegin qabyl etken Alla Taghalanyng búiryghymen perishteler әr tang sayyn kýn shyqpay jer betine rizyq shashady eken. Kim kýn shyqpay túrsa, ol nesibeden ýlesin alady, kim kýn shyqqansha úiqyda bolsa ólige eseptelip ol nesibeden qúr qalady delinedi. Demek, kýn shyqpay túryp bir kýndik josparyn jasap tirligin bastaghan jangha búiyrylghan nesibede az bolsyn, kóp bolsyn bereke bolady. Búl Payghambardyng dúghasy, Allanyng uәdesimen bekitilgen aqiqat deydi. Avtor tanghy uaqyttyng berekesi jayly ózi ómirden týigen bir qyzyq mysal aitady. Qoy jerge jaryq týse azannan óredi, ol jylyna bir ret tóldeydi, kóbine jalghyz tól tuady. Al, It týnimen ýrip, jerge rizyq shashylatyn tang azanda úiyqtap qalady. Ol ýsh aida bir kýshikteydi jәne bir jolda bes-altydan kýshikteydi. Sonda da, ósip simay jatqan itti kórmeysin. Qayta qoydy azyghyna tútynyp jatsang da, mynghyryp ósedi deydi. Demek, qút-berekening qúlpy tanda bop túr ghoy.

Tirlik deytin sapargha qúlqynsәriden qúspen birge oyanyp qúlashyndy sermesen, sәjdede túryp jaratushynmen syrlassan, jayau jýrip tәnindi shynyqtyrsan, kitap oqyp oiyndy úshtasan, jarty әlemdi sharlap kelgendey tәning qunap, oiyng týlep ózindi sergek sezinetining shyndyq.

Qazir ghalymdar jer sharynyng óz ósin ailanu jyldamdyghy tezdep, uaqyttyng kórnekti qysqaryp bara jatqanyn aituda, sol qysqa kýnning jartysyn úiqymen ótkizip alghasyn ómir deytin alaman maydanda qoltyghyndy jazyp, býiiring qyzyp shaba almaysyn. Sosyn, eshteneni tynghylyqty tyndyra almay maqsatyndy aqsatuyng múnda túr. Natiyjesinde tarazy basar qúny joq, sanda bar da sanatta joq, súiegi jasyq aljuazgha ainalasyn.

«Maqsat pen jetistik arasyndaghy kópir ol – tәrtip», «Enbek – bar iygilikting bastauy bolsa, jalqaulyq – bar jamandyqtyng anasy» deydi ghúlamalar. Avtordyng alpys jylghy ómir saparynyng izderi eriksiz keshe men býgindi salystyryp ie bolghanymyz qansha kóp bolsa, airylghanymyzdyng da kóp ekenin eske sap oigha qaldyrady. Maqalany oqyp, býgingi qazaq qoghamynda maqsatsyz bey-bereket ómir aghynymen aghyp sýrensiz kýn keship ilim-bilimnen de, materyaldyq jaghdaydan da kende qap bos sóz, arzan oiyn, qúr ataq quyp ózin-ózi qor etip jýrgender qanshama!..

«Ýiden bezude» avtor qazirgi zamannyng taghy bir derti – eri-әieli bop, balasy bop ýiden bezetin bir qasiretting jalpy bettik bolmasa da, salystyrmaly týrde etek alyp bara jatqanyn shyn kýiinishpen bylay jetkizedi: «Osy kezde 4-5 balasymen әielin tastap ketetin erkekter kóp. Ne bolmasa, kýieui men balalaryn tastap ketetin әielder de joq emes. Al, ata-anasyna qúlaq aspay kýndiz demey, týn demey dala bezer bop tәrbiyesiz betimen ketken bala tipti kóp. Tәrbiye-tәlimsiz aqyly pyspay, búghanasy qatpay qoghamda beypil ketken bala, «erkindik» degen osy dep adamshylyqtan attap azghyndyq jolgha týsedi. Uly shegimdikke tәueldi bolyp ardan attap týrli pәlege, kesirge úshyrap ózin qúzgha iyterip qyrshynynan qiylyp jatqandar da jeterlik. Jynystyq nәpsi qúmarlyqqa salynyp qatyn-balasyn jetim-jesir qaldyryp әueyilikpen әure bop jýrgender de ókinerligi, az emes». Osy jerde avtordyng oiyna dәlelsiz bolsa da bir nәrse qystyra ketkim keledy. Qashan, kimnen estigenimdi bilmeymin... zinagha, qúmargha, araqqa ýiir ata-ananyng balasynyng taghdyrynda ne bala sýie almau, ne ýilenbey qalu, ne ómiri maqsatsyz túman ispetti, kәsipte joly bolmau siyaqty baqytsyzdyq bolady degendi, estip edim. Osyghan oy jýgirtip ózim biletin taghdyrlargha zer salsam, shynymen de qisyny kelip túr. Allanyng hikmeti sheksyz, Qúran aqiqat. Onda esh nәrse tekten tekke eskertilmegen.

Ata-ana men bala, er men әiel, ene men kelin arasynda týrli sebeppen tuyndap jatatyn enjarlyq qazaq qoghamy talqylaytyn basty taqyryptyng birine ainalghaly qashan?!.. Qay kezde bolsa da, bir-birimen dýz-dónbegi, dәm-túzy jaraspay birin-biri aghash atqa mingizip qaghynan jerigen qúlanday úitqyp, onghaq búlday tez ainyp, teris ailana ketetin tezi qatty, kón kónil tasjýrektik jaylaghan zamanda keshegi dala akedemyasyna, danyshpanyna ailanghan, bir ot basyn emes, bir auyldy, bir rudy tezge sap jónge keltirip otyratyn, qataldyqtyng astarynda úrpaqqa ýlken jauapkershilik pen danalyqqa sabaqtasyp jatqan ystyq meyir-mahabbat jatatyn edi. Ar men tәrbiyeni bәrinen joghary qoyghan qayran ata-babamnyng qasiyetin saghynasyn!.. Áruaghyn silap, ishtey kýbirlep dúgha oqisyn!.. Payghambarymyz (s.gh.s) «Kim jaqynynan, tuys-tughanynan baylanysyn ýzse, Alla odan baylanysyn ýzedi» deydi. tuys ol adamnyng óz tandauy emes, Allanyng әmiri, amanaty. Tamyrynan ajyraghan bәiterek qalay tez solsa, tuysynan bezingen adamnyng ghúmyrynda da bereke bolmaydy. Sebebi, búl Qúdaygha qarsylyq.

Ómir sýru qansha qiyn bolsa da, myng sebep bolsa da, kezdesken mәseleni kenespen sheshpey ýiden bezu jeksúryndyq, imansyzdyqtan ekenin jýrekke iman úyalaghanda qanday qiyn is bolsa da, sheshimdi jolyn Alla ózi qúlynyng sanasyna salyp otyratynyn aitady avtor.

«Kýy qúdiretinde» avtor býgingi qoghamnyng adamdarynyng jalpylay aitqanda talgham-tanymynyng tayazdyghy sonday, mәn-maghyna, mәiegi joq jenil sóz, qúlaq sarsytar elirme әuenderge elitip, toyda bolsyn, kólikte bolsyn tyndaytyny da biyleytini de sonday danghaza dýniyege ýiirsektik bop bara jatqanyn aityp keyistigin jasyrmaydy. Diny hissada әlmisaqta takapparlyghymen Allanyng laghnetine úshyraghan Ibilis jerge týserde Allagha ótinishin aityp saual qoyyty «Adamgha qúrandy berdin, maghan ne beresin?» degende, Alla Taghala «Sening Qúranyng toy-tomalaqta aitylatyn jenil әn, jenil ólender» depti deydi. Avtor qazaqtyng dәstýrli әnin, terme-tolghauyn, jyraular jyryn, әsirese, kýy qúdiretin әspettep «Kýy adamnyng jan sarayyn ashyp, asyl sóz sanany bayytyp, ruhty oyatyp, kónil kókjiyegin keneytedi» dey kelip, matematik ghalym – Asqar Jýmәdil aghanyng da «Esepke de shabyt kerek, al, men ol shabytty qazaqtyng kýiinen alam» degen sózin óz kozqarasyna dәiek etedi. Dombyra, kýy mektep oqushylaryna aptasyna birer saghat bolsa da, sabaq retinde ótilse, úrpaqtyng sanasyndaghy últtyq kodty oyatyp, óz bolmysyna oraluyna әser eter edi, degen qazaqqa degen perzenttik, azamattyq janashyr tilegin aitady.

Medisinada adam anatomyasynda 72 myng tamyrdyng 62 myny negizgi tarmaghy adamnyng fizikalyq jәne ruhany kýiine jauap beretini aitylady. klassik әuender, qonyr ýnder adamnyng qan ainalysyn dúrystap jýike-jýiesin tynyshtandyryp boydaghy energiya retteledi deydi.

Muzyka men kvanttyq әlem bir-birimen terbelis jәne energiya arqyly tyghyz baylanysady. Dybys ol fizikalyq tolqyn, bizding qúlaghymyz osy dybys tolqynyn qabyldap ony elektrondyq terbeliske ailandyryp migha jiberedi. Sóitip midaghy neyrondar men elektrondar sol әuen yrghaghymen terbelip belgili biohimyalyq reaksiyagha týsedi. Klassikalyq muzykalar ghajap matematikalyq ýilesimge jәne dúrys jiyilikke qúrylghan. Osynday ýilesimdi, jýieli әuen jiyiligi – jýrek soghu jiyiligi men my tolqyndaryn rettep qalypqa keltiredi. Garmonya men rezonans tudyryp adam miynda endorfiyn, dopamin siyaqty baqyt gormondarynyng bólinuine әser etip, stres gormonyn ydyratyp, sharshaudy basyp, jangha tynyshtyq silaydy eken.

Ahmet Júbanov: «Kýy qazaq halqynyng tarihy men jan dýniyesining shejiresi» dese, Ábish Kekilbay «Kýy halyqtyng kókirek kýii, ghasyrmen syrlasqan tili» deydi. Al, muzyka patshasy Bethovin «Muzyka danalyq pen filosofiyadan әlde qayda joghary jaratushydan jetken uahiy!» depti.

Qosh, endi Dәu aghanyng «Qarttar ýii» maqalasyna keleyik. Avtor qazaqtyng este joq eski zamanynan jalghasyp kele jatqan últtyq dúniyetanymy, kiyeli qara shanyraq pen qaymaghy búzylmaghan tuystyq qarym-qatynasyn, últty últ etip túrghan úly mektep retinde baghalaydy. Býgingi tilmen aitqanda, ol – «Otbasy inistituty». Avtordyng qynjylatyny – sol úly mektepting quaty azayyp, qazaqtyng óz janynan biyik túratyn qúndylyqtary men tektik bolmysynyng adam tanymastay ózgerip bara jatqany.

Ekinshi dýniyejúzilik soghystan keyin payda bolghan qarttar ýii men jetimhananyn, býgin tynyshtyq pen molshylyq zamanda da azaymay, qayta kóbeyip bara jatqanyna, jýregine múz qatqan beyopa úrpaqtyng kóbeygenine jany kýiip, búghan sebep bolghan ýsh jaghdaydy atap kórsetedi. Shyn mәninde qaraushysy joq qarttar. Qartayghan ata-anasyn qaraudy auyrsynyp qarttar ýiine balalary tastandy etken qarttar. Óz erkimen qalap nemese bala-shaghasyna salmaq salghysy kelmegendikten qarttar ýiine baratyn qarttar.

Degenmen, avtordyng janyn kýizeltetini – qarttar ýiining bar boluy ghana emes, soghan alyp kelgen sananyng ózgerui. Sebebi, qazaq eng әueli ana tilin, atanyng batasyn, әje ónegesin, әke aqyly men ana meyirin, salt-sana men adet-ghúrpty, tuystyq baylanys pen jauapkershilikti sol kiyeli qara shanyraq sayasynda ýirenedi. Qút sol qara shanyraqta edi. Ghúmyryna qorghan Alladan keyin sol qara shanyraq. Ata-anasynyn, qarttardyng batasy edi. Sodan miyat tauyp, últtyq minezding uyzyna jarityn. Qartyn qasterlep, jolaushy jýrip jolgha shyqsa ýlkeninen bata alar edi. Qartyn qolyndaghy asyl qazynasy sanar edi. Sodan song últtyq bolmysy bekigen adamy túlgha qalyptasatyn.

Alayda býgin kóp jaghdayda búl dәstýrler әlsirep, búryn әke týtinin jalghap, ata-anasyna pana bolatyn qara shanyraq iyesi kenje úldyng ornyna, qarttar jat úrpaqtyng shanyraghynda, yaghny qyz qolynda kýn keshuge de mәjbýr bolyp jýr. Qyz jat júrttyng adamy dep, shetke qaqpasa da, әulettik biylikti atasy basqagha shatystyrmaytyn qazaq, endi jiyendi jiyen-nemere deytindi shyghardy deydi. Avtor múny jekelegen otbasylardyng ghana mәselesi emes, últtyq sana men ruhany qúndylyqtardyng әlsireui dep baghalaydy. Sebebi, qara shanyraqtyng oty әlsirese, últtyng ruhany jyluy da joghalady... degen oy tolghamyn qalam men qaghazgha aqtarady.

Al, «Eki jәshik alma» da, avtor ataqqúmarlyqtyng saldarynan qazaq qoghamynda bertin kezderi qúndylyqty aqshagha aiyrbastap qúlqynyn qúrt tesken jogharghy biylik, ministrlik, resmy jәne beyresmy qoghamdyq úiymdardyng bir japyraq qaghaz, bes mysqal tós belgisi men talay shaqsha bastargha dangharaday qalpaq kiydire salu saltqa ainalyp, kónilge qonymsyz qúrghaq ataq, arzan bedelge boy aldyryp, satyp alghan saltanatyna masayraytyndar kóbeygenin kórgende jýreging may ishkendey kilkip qalatynyn aitady. Ol ýrdisting ózin de «Dýnie jýzilik qazaq qauymdastyghy» deytin ataghynan at ýrker qoghamdyq úiymnyng alystan Ata-júrtyna kelip enbek sinirip jatqan azamat retinde shaqyryp, aldaghy uaqytta marapattap ataq beretinderin aityp anketa toltyrtady. Alayda, Dәu agha onyng sonyna týspeydi. Alty aidan keyin qayta shaqyryp ataqty alghan-almaghanyn súraghan olardyng búl sózine tandanghan agha, almaghanyn, eshkim shaqyrmaghanyn aitady. Álgi shaqyrushy «Ózing qyzyqsyn, biz joldaghan anyqtama qaghaz, anketang negiz ghoy. Astanagha baryp qatysty adamgha jolyghyp, riza etsen, ataghyng dayyn edi» deydi, beti býlk etpesten. Dәu agha, «Maghan onday qualap jýrip satyp alatyn ataq kerek emes» dep rahmet aityp qoshtasady. Biraz kýnnen keyin ózining oqytushy kezinde bilim alghan shәkirti habarlasyp ýiining adresin súraydy. Ústazyna eki jәshik almasyn alyp amandasa kelgen shәkirtin aghynan jaryla qarsy alghan Dәu agha, shәkirtting ústazyna degen shynayy qúrmeti men sýiispenshiligining kuәsi bolghan osy bir kishkentay syilyqtyng ózi ýshin manyzy ekenin ashyq aitady. Álgi aty alatauday satymsaq ataqtan әlde qayda qymbat ekenin jan jýregimen tebirene eske alady.

«Danq ol – Aqymaqtyng tәbeti» deydi. «Aydaghany bes eshki ysqyryghy jer jarar» demekshi, keyde qazirgi qazaq qoghamy alyp sahnada komediya oinap jatqangha úqsaydy. Bir sózdi taghy qaytalaghym keledi: "Ómirdi ómir sýru ýshin emes, sheber ról oinau ýshin» sýretindey.

«Suisiyt» – búl maqalada avtor syrtqy jәne ishki sebepterden birneshe naqty mysal keltirgen. Bireui ózine qol salghan әielding tuystary men jigit tuystarynyng arasyndaghy dau-damaygha shou úiymdastyrghan tele arnanyng shaqyruymen ózi kuә bolghan oqigha jelisi. Ekinshi, jyn iyektep qoragha jip baylap asylmaq bolghan kelinining bógde qimylyn sezgen atasynyng tóbedegi jipke eshkini asyp, kelinin aman alyp qalyp esin jighyzghan oqigha. Ýshinshi, jengening tabasyna shydamay óz kenirdegin janqaltasyndaghy bәkisimen oryp jiberip mert bolghan jigit oqyighasy. Meyli búlardyng qaysysy bolsyn imannyng әlsizdiginen deydi avtor.

Keyde medisinada, psihologta emin tappaytyn ómirden suynghan, ómir sýruge qúlshynysynan aiyrylghan, degbirsiz, mazasyzdyq janyn jaylaghan adamdy qútqaratyn tek qana jalghyz jol ol – iman. Qúran qaghidasy men Hadis tәlimi deydi. Iman qany men janyna singen adamnyng esh qashan ózine qol salmaytynyn, adamnyng jan dýniyesin shyndaytyn jalghyz senimdi jol – iman jәne Aqiqat joly ekenin aitady. Alla Taghala aqyldy da imandy da ruhany jýrekting ishine qoyghan. Búl Qúranda «Aqyl jýrekte, olardyng jýrekteri bar aqyldy almaytyn» delingen. Jýrekting uәziri aqyl, negizgi ról aqylda. Eger iman aqylgha shamyn jaqpasa, onyng jolyna núryn týsirmese, onda adam boyyndaghy aqyldyng róline talasatyn nәpsi jense, joldan adasuyng bek mýmkin. Avtordyng búl oy tolghamyn Shal aqynnyng myna bir shumaq ólenimen sabaqtaugha bolady.

Iman – qoy, Aqyl – qoyshy, Nәpsi – bóri,

Bórige qoy aldyrmas erding eri.

Tayaqty qatty ústap qoyshy túrsa,

Jolamas eshbir pәle, shaytan, peri.

Abay atamyz aitatyn adam boyyndaghy ýsh úly qasiyet «Ystyq qayrat, núrly aqyl, jyly jýrek» osy ýsheui kem bolghasyn adam basynda sergeldeng sendelis pen opyq jer ókinish kóp bolatyn siyaqty. Býginde núrly aqyl iyesinen imannyng jaryghy týspegen suyq aqyl iyesi kóbirek. Myltyqsyz maydan ispetti myna qoghamda jaralanbay, jazym bolmay ómir keshuding jalghyz qúraly da sol Abay atamyz aitqan Qúranmen azyqtanghan ýsh qasiyet sening sauytyng da, qaruyng da, núrly jolyng da sol bolmaq!..

«Erkek múghalimder nege joq?» taqyrybyndaghy maqalasynda avtor býgingi kýni mekteptegi er múghalimderding azayyp әiel núghalimderding kóbengi balalardyng minezi men túlgha bolyp qalyptasuyna tikeley әser etetinin aitady. Avtordyng pikirinshe, úl bala ósken ortada әkenin, er múghalimning ýlgi-ónegesi asa qajet. Al, bizde úl bala balabaqshadan bastap mektepke deyin kóbine әielderding terbiyesimen ósedi. Búl er azamatqa tәn qasiyetterding әlsireuine әkelui mýmkin deydi. Ókinerligi memleketimizding oqytu jýiesindegi әlsizdik, erkek múghalimderding azdyghy yaghny er-әiel oqytushylar tengerimsizdigi, bilim sapasynyng әlsizdigi siyaqty kónil tolmas olqylyqtardy keltirip shygharady.

Múnyng sebebi, birinshiden, memleket tarapynan oqytushy mәrtebesi kóterilmegen, enbek aqy tómen. Ekinshiden, er-әiel oqytushynyng tengerimsizdigine mәn bergisi keletin eshkimning joqtyghy. Ýshinshiden, memleket qarajatymen oqyghan mamandardyng óz ornyn tappaghandyghynan deydi. Osynday sapasyz túqym seuip ónim ala almaghan diqanday, biday emes bidayyq, kýrish emes kýrmek ósirgendey quys keude jigersiz, mayda minezdileu úrpaqty ósirip jatqanymyzdy jasyrmaydy. Múnyng dәleli, armyadan qashu, onda bolyp jatqan jan týrshiktirer aiuandyq súmdyqtar, qyztekeshe qylymsyp qyzyl ala kiyinip sahnadan boy kórsetip jýrgen er adamnyng psihikasyna hat minezdi jigitterdin, úzaghanda jelide kýpiyetin «divan batyrlardyn» qatarynyng artuy...

Últtyng bolashaghy sapaly bilim, myqty tәrbie jәne er azamattardyng oqu-aghartu salasyna kóbirek keluine baylanysty deydi avtor. Búl maqala shynymen meni bala terbiyesinde әkenin, er ústazdyng manyzynyng qanshalyq zor ekeni jayly oilandyrghan maqala boldy. Ol bilim beru jýiesindegi býgingi mәselelerdi ashyq kóterip, sheshim izdeuge shaqyrady. Ústazdyng adamgershiligi, bilim dengeyi men oqytu metotikasy, ksiligi men balagha ýlgi bola aluy óz aldyna. Alayda, «Synyqtan basqanyng bәri júghady» bala 18 ge kelip adam retinde qalyptasqansha estiytini, kóretini, tәrbie alatyny әiel bolghasyn onyng boyyna әiel qasiyeti qylaulap qonyp boyyna sinetinine kóz júma almaymyz deydi.

Osy jerde Omar Jәlelding radiogha bergen bir súhbaty esime týsti. Áyel adamnyng tәrbiyesimen ósken úl erjetken song ózinen ýlken әielmen ýilenedi deydi. Sebebi, onyng sanasyna bireuge qorghan bolam degen senim ornamaghan, ol ózine qorghan izdeydi deydi. Mineki, avtordyng búl kóterip otyrghany qanday tolghaqty mәsele!.. Sondyqtan úl oqushylargha erkek múghalimder auaday qajet.

Avtor Qazaqstanda 1991-jyldan bastap qúrylghan, búryn KTL (Qazaq Týrik Liyseyi), qazir BIL (Bilim Inovasiya Liyseyi) oqytu jýiesi boyynsha bilim beretin mektepten qazyr 28-i baryn, onda er oqushylar men qyz oqushylar bólek oqitynyn, er oqushylargha erkek múghalimder, qyz oqushylargha әiel múghalimder sabaq beretinin aitady. Búl mektepting halqaralyq jәne respublikalyq bilim olimpyadasynda Qazaqstan boyynsha ýsh myng mektepting nәtiyjesining 80 payyzyn iyeleytinin aityp otyr. Naqtyraq aitsam, 3000 mektepting ýles salmaghy 20 payyz, 28 mektepting ýlesi 80 prayyz bolyp otyr.  Dәtke quat múnartqan túmandy tenizde teniz jaghalauynan jyltyraghan mayakty kórgen matrostay jelkendi osy jaryqqa búru keregin nasihattaydy.

Avtor «Qayran elim» atty tarihy sholu sipatyndaghy maqalasynda qazaqtyng týp atasynan qazirge deyingi tarihyna qysqasha sholu jasap at basyn qazaqtyng býgingi taghdyryna tireydi. Jahandy dýr silkindirgen jer-әlemge dala órkeniyetining ýlgisi bolghan, altynnan sauyt kiyingen saq babamyz, qyzdary da erjúrek at ýsti jauyngeri sarmat babamyz, qytaygha eriksiz úly qorghandy saldyrghan «Tәnirding qylyshy» atanghan Hún imperyasy, órkeniyeti shalqyp jylqy mәdeniyetin әlemge әigilegen Ýisin memleketi, týrki tilining altyn dingegin ornatqan Qypshaq taypalar odaghy nemese handyghy, Moghol (Monghol emes) handyghy... siyaqty tarihtyng әr kezeninde әr týrli atalghan úlystyq, handyq, imperya qúrghan ata-baba tizbegi belgili biylik merziminen keyin tarih sahnasynan kóship otyrdy jәne osy tarihy jeli boyynda úly jýzding bir bóligi Baqtyarlar ózi jaulap alghan parsygha sindi, oghyzdar Osman imperyasyn qúrdy, Shynghys han men Qúbylay han joryghyna qatysqan kóptegen týrki taypalary qytay, Ýndistan jәne basqa ónirlerge ketip sol halyqtargha sinip ketti. Qazaq handyghy qúrylghasyn Ózbek, Noghay úlysy, Qaraqalpaq bop bólinip ketken úlystar endi qayta qazaq bop oralmasy belgili deydi. Avtor qazaq tarihy jayly tolyq ta tújyrymdy sauatty saraptama jasapty. Osydan song avtor HH-ghasyrdaghy qazaq basyna kelgen nәubet – Kenestik biylikting tarih sahnasyna shyghyp halyqtan malyn tәrkileu, kýshpen kollektiv úiymdastyru, ótken ghasyrdyng 31-32 jylghy asharshylyq qyrghyny, 37-38 degi qughyn-súrgyn, 2-dýniyejýzilik soghys, keyingi jyldardaghy qytayda jýrilip jatqan til, dinnen aiyru – últsyzdandyru sayasaty... Osynyng bәri qazaqtyng sany men ruhany kúsh-quatyna orasan zor ziyan keltirgenin aityp kókiregin uday ashytatyn ókinishti kýiin jetkizedi әri tarihtan sabaq alyp til men dindi últtyq bolmys salt-dәstýrdi saqtap qalu arqyly últty saqtap qalugha halyq bop júmylu keregin eskertedi.

Ótken tarih ol – Ústazyn, bolashaqqa baghdar Mektebin. «Jeti atasyn bilmegen úl jetesiz, jeti ghasyr tarihyn bilmegen el jetesiz» deydi. Taghy bir ghúlama «Ótkendi úmytqandar ony qayta bastan keshuge mәjbýr» deydi. Cherchilding mynaday sózi bar eken: «Ótkenge neghúrlym alys kóz jibersen, bolashaqty solghúrlym anyq kóresin» degen.

Tarih – qiyanattan qyrqylghan jadymyzdy jalghap, zúlmat pen ziyandyqtar túmshalaghan últtyq kodymyzdy oyatu. Tarihty bilu – ótkenning qatesin qaytalamay, ertenge dúrys baghdar tandaugha kerek. Baba ruhyn boygha sinirip, el tizginin qolymyzda qymtap ústap, Shyldyng qúmَalaghynday shashylmay, týrki júrtynyng qara shanyraghy – qazaq elining irgesin keneytip, bauyryn bauyryna tartyp yrysyn eselep, órkeniyet kóshinen óz sýrleuin sَalyp, әlemdik derjauadan ózine layyqty ornyn oiyp aluy ýshin kerek.

«Sapargha shyghyndar»

Búl maqalasynda avtor «Sapargha shyghyndar Allanyng hikmetin kóresinder» degen mazmúndaghy Payghambrymyzdyng (s.gh.s ) ósiyeti adam balasyn sapar arqyly Jaratushynyng sheksiz qúdiretin tanugha shaqyrady. Ghúlamalar aitqanday, aqiqatqa úmtylghan jan Allanyng ýsh kitabyn qatar oqy bilui kerek. Birinshisi – on segiz myng ghalamgha mórin basqan jaratylys kitaby. Ekinshisi – adamzattyng ghibratqa toly taryhy, yaghny Adam. Ýshinshisi – mәngi múghjiza Qúran kәrim. osy ýsh kitabtyng syryn úqqan jan ózin tanu arqyly tabighatty, tabighatty tanu arqyly úly Jaratushysyn tanidy. Sondyqtan sapar – adam Allanyng hikmetin sezinip ruhynyng kemeldenui ýshin, tanymynyng terendeui ýshin, jýrekting haqqa bir taban jaqynday týsui ýshin kerek deydi.

Osy taghylymdy ózek etken avtor aq bilekting kýshimen, aq nayzanyng ýshymen amanat bolyp jetken úly dalanyng kóz sýrindirer kórki men sayyn saharanyng súlu tabighatyn, әsem kórinisin erekshe tebirenispen, perzenttik maqtanyshpen әserli sezimmen aq qaghazgha suretteydi. Sharyn shatqalyna jasaghan saparynda alyp jartas betinen arnayy qashalghanday belgili núkteden aiqyn kórinetin dulyghaly batyrghyng túlghasyn tabighattyng tylsym ghajayyby ghana emes, úly Jaratushynyng sheksiz hikmeti men qúdiretining aighaghy dep qabyldaydy. Osylaysha avtor oqyrmanyn tughan jerding әr bir tasy men tauyn, sayy men salasyn Jaratqan iyening qúdiretin pash etip túrghan ashyq kitabynday oqugha nasihattaydy.

«Qarapayym sauat» atty enbeginde avtor músylman bolmysyndaghy «Yhlas pen Ihsan» mәselesine toqtalady. Yhlas – barlyq isti tek Allanyng rizalyghy ýshin oryndau bolsa, Ihsan – Allanyng ardayym kórip túrghanyn sezinip ómir súru ekenin, ghibadattyng tek namaz, oraza, zeketpen ghana shektelmey adamnyng býkil ómiri Allanyng rizalyghyna baghyttaluy kerek ekenin aitady. Avtor aitpaghyn dәiekti týsindiru ýshin mynaday taghlymy tereng mysal keltiredi.

Ústaz shәkirtterine bir-bir tauyq berip «Eshkim kórmeytin jerde tauyqty bauyzdap kelinder» dep búiyrady. Toghyz shәkirti tauyqtaryn bauyzdap әkelse, bir shәkirti tauyghyn bauyzdamay tiri әkeledi. Ústazynyng tauyghyndy nege bauyzdamadyn?.. degen saualyna «Qayda aparsam da, bәri bir Alla kórip túrady eken» – dep jauap beripti. Osy arqyly Ihsan – meni Alla barlyq jerde kórip túrady» dep jýrekpen senip ómir sýru. Búl shyn músylmandyq ekenin avtor qúptay týsedi. «Adam bar jerde úyat sanaghan isti, Adam joq jerde de isteme» deytin danalyq sóz bar.

Búl maqala bizge músylmandyqtyng syrtqy amaldar ghana emes, ishki dýniyemizdi de adaldyqqa, jauapkershilikke tәrbiyeleu ekenin eskertedi. Jýrek tazalyghy men shynayylyqqa erekshe mәn beredi. Yqlassyz jasalghan amaldyng sauaby kem bolatynyn, al Ihsan dәrejesine jetken adamnyng minezi de, isi de kórkem bolatynyn dәleldeydi.

Osy maqalany oqyp otyryp bizding kóp jaghdayda adamdardy basshylyqqa alyp ketetinimizdi oiladym. Zang prinsipteri, adamdar, baqylau kamerasy... qoyshy әiteuir mýddemizge әser etetin syrtqy baqylaugha kóbirek mәn berip ishki baqylaugha sәl qaraytynymyz ótirik emes. Al, Allanyng kórneudi de kómesti de kórushi, bilushi, estushi ekenin úmytyp qalghanbyz nemese jýrekpen bekitpey «Tilde bar da, dilde joq» ózgeni dep ózimizdi aldap jýrgen aqymaqtyghymyzdy sezinbeymiz. Áriyne, syrtqy baqylaugha baghynu tәrtip, al, ishki baqylaugha baghynu – ol ar, avtor aityp otyrghan osy Ihsan shyghar?!..

Qazirgi biraz qauymnyng Yhlasy auyp yntyzar bop ebin keltirem dep eliktep «harizma» dep jýrgeni men týsingeni de eliktegen qylyq, jasandy daralyq emes, Alladan eshteneni jasyru mýmkin emesin tereng týsingen adamnyng shynayy qalyby. Óz isine jauapker adaldyq jәne mahabbat – Avtor aityp otyrghan yhylas pen ihsan. Bireuding aldynda ýlkeyip, bireuding aldynda kishireyip, birde baydyng birde ataqtyn, birde batyrdyn... qoyshy týrli obrazgha enip týrli bet perde kiyip әlekke týspu adamdyq minez emes. Adam qanday jaghdayda da bir qalypty bolady.

Áleumettik jelilerge qarap otyrsan, kóp adam ómirdi sýru ýshin sýrmey, ról oinau ýshin ómir sýretin siyaqty. Ótirikterden, ósekterden, jýregin Allagha emes, adamdar men dýniyelikke baylap janyna tynyshtyq tappay sandalysta jýrgenderge avtor jýrekting tynyshtyq mekeni osy Yhlas pen Ihsanda jatqanyn aitady.

«Kindik pen Syrgha » atty maqalada: Avtor býgingi qoghamnyng jastarynyng kiyinui, syrtqy obrazyndaghy oghashtyqtardy tilge tiyek etip syrtqy obrazdyng ishki jan әlemine salqyny men sәulesi týsetinin, er ballardyng syrgha taghuy, qyzdardyng kóilegi qysqaryp kindigi ashyluy, búl últtyq mәdeniyet, әdep, iba-inabattyng әlsirep jat minezding qalyptasuyna soqtyryp bara jatqan últ qúndylyghyna kereghar qylyqtyng biri ekenin, «búl mening erkim, dene ózimdiki,  ne kiyem ózim bilem» deytin beypil ketken erkindik adamnyng ishki úyatyna kólenkesin týsiretinin, bara-bara eti ólip kózi ýirenip odan soraqysyna barudan qymsynbaytyn beyәdep úyatsyzdyqtyng etek alyp ketkenin de ashyq aitady.

Qazaq halqy estetikagha erek mәn bergen halyq. Qyzdarynyng әsemdigin әspettep, saltanatyn asyryp, bar jarqyraghan asylyn az kýndik «qonaghym» dep qyzgha arnaghan halyq. Biraq, әsem súlulyghyn ibasyna, úyatyna sidyrghan halyq. Al, er azamattyn, sәn-salauaty bólek әlem. Jigit kiyimi at ýstine ebdeyli atan jilik jigitterding aibynyn, shym bolattay shiryqqan quatty denesin, er minezin aishyqtap asyrar búlghary etik kemer belbeuimen, kisesimen sәndi bolghan. Syrghamen emes, syrgha taghyp әielshe mayysyp mayyrylyp túru kózge de kónilge de qorash masqara qylyq.

Qúranda da «Erge úqsaghan әielge, әielge úqsaghan erkekke laghnet bolsyn» degen Ayat bar. Alla jaratqan tabighatty búzu, әueli Allagha qarsylyq. Allanyng jaratylysynda min joq. Tek «Ariyayym bitse, dariyayym bar» dep, biz adamdar bir bylyqtan bir bylyqty tudyryp Allanyng amanatyna qiyanat jasaymyz. Onyng úly jarasymy men shekteulerin búzamyz. Adasyp bara jatqanymyzdy eskermeymiz.

«Mahabbat pen egoizm» de, avtor jeke bastyn, er-әielding mahabbaty dininnen, últynnan biyik bolmau kerek deydi. Áriyne, er men әielding arasyndaghy jaqsy kóru sezimi adamgha almisaqtan berilgen si. Avtor mynaday hissany keltiredi. Adam atagha Hau anany serik eterde Alla Taghala Hau anany adam ata úiqyly oiau jatqanda qabyrghasynan alyp jaratty. Oyau kezde almaghany jaryn auyrsynudan jek kórip keter dedi. Úiqyda almaghany oyanghanda jaqyndyq sezimi bolmay tanymay qalmasyn dedi.

Avtor jәne mynaday bir qyzyq eksperiyment әngimeni qystyrady. Japoniyada bir erkek balany 18 ge kelgenshe jer astynda tәrbiyeleydi. Biraq oghan er-әiel jayly maghlúmat berilmeydy. Ol 18 ge kelip jigit bolghan song ony jer betine shygharyp kózge kóringen dýnie men jaratylystardy tanystyrady. Jasy ózimen shamalas tolysqan súlu qyzdy kórsetip ony «Adam jeytin jolbarys» dep týsindiredi. Keshte jer astyndaghy mekenine kelgesin, «Býgin kórgenderinnen neni jaqsy kórdin?» degende, jigit «Adam jeytin jolbarysty jaqsy kórdim» depti. Demek, búl adam atadan jadymyzda saqtalghan adam boyyna alla salghan týisik. Degenmen, búl sezim asyl dinimizdin, Allanyng ahiqat jolynyng shekteulerine jәne ghasyrlar sýzgisinen ótip últtyng sipaty, ómir sýru daghdysy, sara mәdeniyeti bolyp qalyptasqan salt-dәstýrine qighash kelmeui shart deydi. Áulettik ústanym qaghidasy bar, qazaqta «teng tenimen», «bay men bay qúda bolsa arasynda jorgha jýrer, kedey men kedey qúda bolsa arasynda dorba jýrer, bay men kedey qúda bolsa bir birinen aiyryla almay zorgha jýrer» degen siyaqty danalyq oidyng ózegin qoghamdyq, tuystyq qarym-qatynastyng negizgi qaghidasyn, mәdeniyetin últtyq kódeksi bolghan – maqal-matelimen, sheshendik, biylik sheshimderimen halyq ózi qorjynyna salyp qazynagha ainaldyrghan, aqylyna baghdarsham etken. Qalyng mal da «qyz jat júrttyq» dep esepteytin halqymyzdyng qyzdy bireuding amanaty dep mәpelep, qyryq ýiden tiym sap jauapkershilikpen tәrbiyelep ósirgen ata-anasyna degen qúrmet, izettin, enbegining óteui retinde, siy-sipatpen jýriletin jol-joralghy salty. Qyz otbasy da qyzdan alghan qalyng maldy maldanghan emes, qayta "Qyzdykining qiyghy joq", «Qyzdyng malyn qyngha sýrt» dep alghan malyn eki jastyng shanyraghyn qúryp, uyghyn shanshyp múkamalyn tolyqtaugha tirlikterine jaghday jasaugha óz malymen qosyp júmsaghan. Bylay qarasang qyz tórkinining alghanynan bergeni kóp.

Kenes kezinde qazaqtyng búl qúndy, asyl saltynyng bәri eskilik sanalyp sanattan qaldy. Neke erkindigi jolgha qoyylyp nәpsi qalauy, ózimshildik erkindik aldy. Ateist sosiyalizm soraqy aram iydeasyn ótkizu ýshin aqyn jazushylargha mol qarjy berip, óz idiyalogyasyn tyqpalap, últtyq salt-dәstýrdi qaralaytyn neshe týrli romandar men dastandar jazdyrdy deydi avtor.

Sonday jymysqy sayasattyng saldarynan ar-úyatty, aq joldy ústanghan tekti últ teginen ainydy. Sóitip, ata-anasynyng pikirimen sanaspaytyn, din men dәstýrge pysqyrmaytyn úrpaq ósip aty qazaq, zaty basqa últ bolyp qaldyq. Til, din býlinse, teritoriya búzylsa, sharuashylyghyng shatqayaqtasa, últtyng osy tórt altyn dingegi qúlasa, onda últtyng últ bolyp qaluy ertegi әngime deydi.

Neke erkindigi degen әdemi әdil tirkestey kóringenimen býgingi qoghamnyng qasiretine ailanghan zinanyng etek aluy, jetim men jesirding kóbengi apat. Onyng ózeginde ata-ananyng jauapkersizdigi bar. Ózimshildikke qúrylghan neke erkindigi jaylap barady deydi avtor.

Osy maqaladan keyin mening esime ot basy qúndylyghy jayly Omar Jәlelding shalqar radiosyna bergen bir súhbaty týsti. Sol súhbatty tauyp qaytalay tyndadym, keremet súhbat. Dәuletbk Baytúrsynúlynyng oiymen tyghyz jymdasyp jatyr.

Omar Jәlel sózining bir jerinde Abay danalyghynan sitat keltirip, «Sezim bar jerde mahabbat joq, qúmarlyq qana bar. Al, mahabbat – aqyldyng isi»  deydi. Qúmarlyq toyat tapqan kezde adam nysannan ainyp shygha keledi, súlulyqqa kóz toymay aqyl toy kerek. Dostaevskiyding «Álemdi súlulyq qútqarady» degeni, ol jannyng súlulyghyna qaratylghan. Parasatty ata-babamyz ómirding osy zandylyghyn tereng týsingen. Sondyqtan, Qazaq «qyz tandasang kәrini, at tandasang jasty jiber» dep neke isin aqyly tolmaghan, qany qyzu jasqa emes, nәpsisi sóngen, qany suyghan, ómirlik tәjiriybesi mol kókiregi ashyng aqsaqaldargha tapsyrghan. Qazaqta «qyz kóru» deytin dәstýr bolghan, úl erjetse, qyz bóijetse «kemtigimdi toltyratyn, óshkenimdi jandyratyn, túqymymdy asyldandyratyn ne jaqsy kelin tandap kelem, ne ketkenimnen kelmeymin" dep alys amanat jolgha artyndaghy elmen baqúldasyp, serttesip attanatyn bolghan deydi.

Jaqsy әiel ol – aru,  ary taza degen sóz. Aqyldy әiel ol adal jar, ómirlik serik. «Áyel erge shyqpaydy, ol bosaghagha shyghady» deydi halyq danalyghy, qanday ýlken amanat!.. Qanday ýlken jýk jәne zor mәrtebe desenshi!..

Qazaqtyng sapasyn kóteru ýshin әielding aruyn, attyng túlparyn tandaghan, jerding shúraylysyna qonystanghan babalarymyzdyng dýnie tanymyn qayta qalpyna keltiruimiz jerek. «Osy da bolady» deytin qalaq prinsipti, qyrsyzdyqty qoi kerek. Óitkeni ol ómirge sýruge qayshy. Ómir qashan da joghary jәne biyiktik tudyryp otyru kerek deydi Omar Jәlel myrza. Sóz sonyn Búhar jyraudyng myna jyrymen týiindegim keledi.

Jal-qúiryghy qaba dep,

Jabydan aighyr salmanyz.

Qalyng maly arzan dep,

Jamannan qatyn almanyz.

Jabydan aighyr salsanyz,

Jaugha miner at tumas.

Jaman qatyn alsanyz,

Topqa kirer úl tumas.

Dәuletbek Baytúrsynúlynyng «Alyptar oiy» atty maqalasynda, avtor әueli aqyndar jayly Qúran ayatyn keltiredi. «Aqyndargha azghyndar eredi. Ras olardyng oipattarda qanghyryp jýrgenin kórmeding be? Ras, olar istemegen isterin istedim dep aitady. Biraq, Iman keltirip izgi is istegender, Allany kóp zikir etkender basqa» dep keledi. Ayattyng tәpsirin bylay týsinuge bolar: Jazghany aqiqatqa baylanbay ótirikke, qisynsyz artyq әsirege, azghyndyqqa jetelep adastyrar dýnie bolsa, onda búl aqyndardyng hәli qanghyrys, óte qiyn bolatynyn, Haqty tapqan aqyndardyng qasterli ekenin aitqan deydi. Avtor aqiqat jolynda bir ózenning eki salasynday oiy toghysqan Abay men Múqaghalidyng «Allanyng ózi de ras sózi de ras», «Biriginder әlemning músylmany» atty egiz tóldey eki ólenin salystyryp, búl eki ólendi imandylyq pen dýniyetanym túrghysynan tanu qajettigin aitady. Ol Qarasazdaghy Múqaghaly oqularynda kótergen oiyn jalghastyryp, aqynnyng jýregindegi senim men shygharmasyn bir-birinen bólip qaraugha bolmaytyndyghyn dәleldeydi. Qara-auylda ótken Abay men Qara-sazda ótken Múqaghaly – Allany tanu, adamdy sýy, әdiletti bolu, imandy saqtau jayly sanasy bir arnada toghysqan eki alyp. Ekeuining de maqsaty – adamdy ruhany kemeldikke, Jaratushyny sýyge jәne adamzatqa qyzmet etuge ýndeu deydi.

Osy maqalanyng aitaryn aq iyq aqyn Múqaghaly Maqataevtyng aqyn jayly ólenimen týiindegim keledi.

«Dýniyege aqyn kelgende»

Dýniyege aqyn kelgen shaqta qayratty,

Shattandy da tabighat,

Shartarapty jaynatty.

Qayratty aqyn: «Meniki» dep, bir ýn qatty aibatty.

Qyzghanshaq,

takappar,

Ymyragha kelmeytin,

Adam jany alayda,

Atyp túrdy: «Aqynym, meniki» dep qalaydy.

Ekeuining qolyn alyp,

aqyn sonda ardaqty,

Ortasynda túrdy daghy,

Ekeuin de jalghapty.

Túr ol býgin dәneker,

Túr ol mine qashannan,

Adamzat pen tabighat birigui ýshin jasalghan.

Olardy aqyn jibermeydi,

tabystyrmay qoymaydy.

Ekeuin de, qauyshtyryp,

Shattanudy oilaydy.

IYә, aqyn jany da, qalamynan týlep úshqan aqqu jyry da, tabighattay tazalyqqa, aqiqatqa apara alsa, onda aqyn avtordyng sózimen aitqanda: «Mәngi Hayat Alla» óz qúldarynyng ishinen tandap shoqtyghyn biyik, Mereyin ýstem etip, auzynan marjan tógiltip, qalamynan qasiyet tamshylatyp sýiiktilerining qalamyn Abilhayat suyna malyp, sarqylmas ruhany әlemining zәmzәmday taza, ólmes jyrlar tudyrtyp halyqty tabighattay tazalyqpen etene ótuge tәrbiyeleytin túlgha etip jaratady eken.

Myng jyldyqtardyng múrasy men amanatyn arqalaghan tamyry terende, bútaghy gharyshqa tútasqan alyp bәiterektey qazaq deytin ómirsheng halqym alyp samúryqtarynyng altyn júmyrtqasyn bútaghynda qúndaqtap, baptap, jylannyng aiyr til, anyrayghan kómeyinen saqtap týlete bersin!.. Allanyng rahymymen alyp bәiteregimiz kókke boy soza bersin dep tileymiz!..

Sonymen «Eriksiz elden ketu» atty kitaptyng alghashqy әngime-esse 1-bólimi men songhy publistikalyq oi-tolghaular 2-bólimine kózqarasymdy jazyp shyqtym. Biz keyde әdem әdebiyeti men danalardyng aitqandaryn sýzip alysqa ketip qalamyz. Sóitsek, bizge, qazaqqa kerekti asyl arnalar ayaghymyzdyng astynda aghyp jatady eken. Kóp jyldan beri kórip, pikirlesip birge qatar kele jatqan Dәuletbek aghanyng adamdyghy men kisilik kelbetine kónil bólemizde, onyng jazbalaryna jaqyndamaghan ekenbiz. Sóitsek, ol jazghan kitaptardyng ashylmaghan paraqtarynda aishyqty oilar men kórkemdikting qaynary túnyp jatqanyn kórdik. Sondayda bizding pәlen aghany «tanimyz» degenimiz әnsheyin jәy sóz ghana bolyp qalady. Kitapty oqyp shyqqan song qalamgerdi tynnan tanyp, terenine kóz jetkizgendey boldym. Qalamdy qolgha alyp kózqarasymdy bildirip, oqyrmandyq oiymdy ortagha salayyn dep edim, maqala úzaryp barady. Osylaysha ózimning de, ýndes, armandas, baghytymyz bir jolaushy ekenimizdi anghardym.

Aqyn, audarmashy, jazushy Dәuletbek Baytúrsynúly aghamyzgha shygharmashylyq jetistik tileymiz. Óitkeni ol kisi últ jazushysy. Kitabyn qolyna alyp oqyghan adam ózi oilamaghan tosyn oljalargha kezdeseri sózsiz!..

(sony)

Aygýl Núrysh, etnograf, jazushy

Abai.kz