(2-ءبولىم)

بۇل ماقالا داۋلەتبەك بايتۇرسىنۇلى اعانىڭ «ەرىكسىز ەلدەن كەتۋ» كىتابىنىڭ «پۋبليستيكالىق وي تولعاۋلارىنان» تۇراتىن 2-بولىمىندەگى ماقالالاردىڭ مازمۇنىنا جالپى شولۋ دەسەم، بولادى. ماقسات، وسى تاقىرىپتار كوتەرگەن يدەالار مەن ماسەلەلەر ءار قازاقتىڭ، اسىرەسە، قازىرگى ءاربىر جاستىڭ جۇرەگىنەن ءوتىپ ساناسىنا سىڭسە، دەگەن تىلەك ەدى. قازىرگى جىعاسى قيسايعان بوركىمىزدى تۇزەپ، تەكتىك قۇندىلىعىمىزعا قايتا قايىرىلىپ، جۇرەر جولىمىزدى وڭالتۋعا تامشىداي بولسا دا، اسەر ەتەتىن كىتاپ دەپ ەسەپتەيمىن!

اۋەلى «ۇلتتىڭ جانى» اتتى ماقالاسىندا اۆتور ۇلتتىڭ ءتىل، ءدىل، مىنەز، سالت-ءداستۇر جانە تىرشىلىك ەتۋ فورماسى مەن ويلاۋ جۇيەسى ونىڭ ۇلت رەتىندە ساقتالۋىنىڭ وزەگى ەكەنىن ايتادى. الايدا، ار-ۇياتىن، يمانىن جانىنان بيىك قويعان قازاقتىڭ بۇل كۇندە سول تەكتى مىنەزىنىڭ قىرپۋى كەتىپ، قىرى سىنىپ ءوز تابيعاتىنا كەلگەندە، كەجەگەسى كەيىن تارتاتىن كەرتارتپا مىنەز تاپقانىن، باسقانىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورىپ، دارداڭ داراقىلىق، قىلجىڭ-مىلجىڭعا ءۇيىر، اتى قازاق بولمىسى بوتەن دۇباراعا اينالعانىنا وزەگى قان جىلايدى. كەشەگى زيپا بويىنىڭ قادىرىن ساقتاپ، قۇسني قۇلقىنىنا، ادال ارىنا قىلاۋ تۇسىرمەي يناباتتى، يبالى قالپىن ساقتاعان اسىل اقىقتاي ارۋلارىمىز بەن اقىلى الپىس تۇيەگە جۇك بولارداي قادىرى بولەك انالارىمىزدىڭ بۇگىنگى ءىزباسارى، ۇلتتىڭ ۇياتى دەگەن قىزدارىمىزدىڭ ۇياتتى ەسكىلىك، ۇياتسىزدىقتى مادەنيەت ساناپ ءتانىن توۆارعا اينالدىرىپ، قازاق قىزىنىڭ، ۇلتتىڭ نامىسىن اياققا تاپتاپ موڭكە بابا ايتپاقشى،

شاشتارى جالبىراپ،

ەمشەكتەرى سالبىراپ،

قاراپ تۇرعان جىگىتكە قىز ارتىلعان...

زامان كەلىپ، مەكتەپتە بەسىكتەن بەلى شىقپاعان قىز وقۋشىلاردىڭ قۇنداعىنان قاعىنىپ تۇسىك تاستاۋ سياقتى ۇياتسىزدىقتى دا ار كورمەيتىن دارەجەگە جەتىپ، جۇرتتىڭ دا وعان كوزى ۇيرەنىپ ەتى ءولىپ كەتكەنىن، بۇنى تىيۋعا ۇكىمەتتىڭ دە قاۋقارسىز بوپ شىققانى ايتىلادى. ءتىپتى توبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتار كۇلكىلى سورلى شەشىمدەرىن دە بىلمەيتىن جۇرت جوق شىعار؟!.. مۇنىسى اداسقان ەلىكتىڭ لاعىن ارانعا ايداعانداي قىرىن كەتكەنى قيسىنسىزدىق. وڭعان شەشىم بولماق تۇگىلى، جاس وسكىننىڭ تاعدىرىن تالقان ەتىپ، قىلتاسىن قىيۋ ەكەنىن اۆتور كۇيزەلە تىلگە تيەك ەتەدى.

ىسجۇزىندە مۇنداي ازعىندىق دەرتتىڭ داۋاسى – اللادان كەلگەن اقيقات قۇران مەن حاديستە ەكەنىن، قازاقتىڭ ءتالىم-تاربيەسى، ءداستۇر-سالتىنىڭ دا، شاريعات اياسىندا قالىپتاسقانىن، وكىنەرلىگى، ۇلتجاندى زيالى دەگەن ءبىرسىپىرا ازاماتتاردىڭ يسلام دەسە، توبە قۇيقاسى قۇرىساتىندىعىن، ال يماندى الىپ تاستاساڭ، «كوك ءتاڭىرىنىڭ» دە، «كوك ءبورىنىڭ» دە، تۇككە تۇرعىسىز بوپ اللادان الىستاعان جەرگە ونىڭ نۇرى تۇسپەيتىنىن، مۇنداي نۇرسىز جولدىڭ مانسىزدىككە، تىعىرىققا تىرەپ، اعاتتىققا ۇرىندىراتىنىن ايتىپ اشىنادى. اعانىڭ وسى ماقالاسىن وقىپ وتىرىپ شەرحان مۇرتازا اعامىزدىڭ مىناداي فيلوسوفيالىق وي تولعامى ەسىمە كەلەدى... «تەمىردى تات شىرىتەدى، تات تەمىردىڭ وزىنەن شىعادى. ادامدى ازدىراتىن جامان قىلىق تا وزىنەن شىعادى. ول دا تات سياقتى سابىنداپ جۋىپ كەتىرە المايسىڭ. ادامنىڭ جانىن تات باسسا، ونى تەك كىتاپ كەتىرە الادى. اسىل كىتاپ، ادال كىتاپ، ەڭ ءبىرىنشى – قۇران. ودان كەيىن ۇلى كلاسسيكتەر – قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىلارى» دەيدى.

«ۇيقى مەن ازان» اتتى وي تولعامىندا اۆتور تاڭعى ۋاقىتتىڭ بەرەكەسىن ءوزىنىڭ بالا كەزدەن-اق سەزىنىپ وسكەنىن، قامسىز بالالىعىندا دا تاڭ ازاندا ۇيىقتاپ جاتۋعا مۇمكىندىك بولماعانىن، ۇلكەندەرمەن بىرگە ازاندا تۇرىپ اناسىنا سيىر ساۋدىرىپ بۇزاۋ تارتۋ، فەرماعا يىناعاشپەن ءسۇت تاسۋ، ماشينامەن ءسۇت تارتىپ، تەزەك تەرىپ، وتىن جارىپ، سۋ تاسۋ، قىس بولسا قي ويىسىپ، مالعا ءشوپ سالىپ، جەم بەرىپ، سۋارۋ... دەگەندەي ساحارادا مالشى قاۋىمنىڭ تۋىنداپ جاتاتىن بىتپەس ميحىناتىن ۇلكەندەرمەن تەڭ اتقارىپ، قىرۋار جۇمىستى مەكتەپكە كەتكەنشە كۇن شىقپاي تىندىرىپ تاستايتىندارىن، وسى بالا جاستان قالىپتاسقان ەڭبەكقورلىق ادەت ستۋدەنت ومىرىندە دە جالعاسىن تاۋىپ وقۋشىلارمەن تاڭ ازاندا جۇگىرۋ، تاڭعى گەمناستيكا، تازالىق دەگەندەي ساباققا دەيىن بولاتىن ءتارتىپتى قيمىلداردى ەسكە الادى. وسىنداي ەڭبەكپەن شيراعان ءريتىمدى ءومىردىڭ ارقاسىندا كەيىن نامازعا تۇرۋ قيىنعا سوقپاعانىن بالا كەزدەن جاقسى ادەت قالىپتاستىرعاندا جالقاۋلىق دەيتىن دەرتتەن اۋلاق بولۋعا بولاتىنىن ەسكەرتەدى.

تاڭنىڭ بەرەكەتى جايلى قۇران اياتتارى مەن حاديستە ەسكەرتىلگەنىن ايتادى. پايعامباىمىزدىڭ (س.ع.س) «ۋا، اللا تاعالا! ۇممەتىمنىڭ تاڭعى ۋاقىتىنا بەرەكە بەر» دەگەن دۇعاسى بار ەكەن. سۇيىكتى حابيبىسىنىڭ تىلەگىن قابىل ەتكەن اللا تاعالانىڭ بۇيرىعىمەن پەرىشتەلەر ءار تاڭ سايىن كۇن شىقپاي جەر بەتىنە ريزىق شاشادى ەكەن. كىم كۇن شىقپاي تۇرسا، ول نەسىبەدەن ۇلەسىن الادى، كىم كۇن شىققانشا ۇيقىدا بولسا ولىگە ەسەپتەلىپ ول نەسىبەدەن قۇر قالادى دەلىنەدى. دەمەك، كۇن شىقپاي تۇرىپ ءبىر كۇندىك جوسپارىن جاساپ تىرلىگىن باستاعان جانعا بۇيىرىلعان نەسىبەدە از بولسىن، كوپ بولسىن بەرەكە بولادى. بۇل پايعامباردىڭ دۇعاسى، اللانىڭ ۋادەسىمەن بەكىتىلگەن اقيقات دەيدى. اۆتور تاڭعى ۋاقىتتىڭ بەرەكەسى جايلى ءوزى ومىردەن تۇيگەن ءبىر قىزىق مىسال ايتادى. قوي جەرگە جارىق تۇسە ازاننان ورەدى، ول جىلىنا ءبىر رەت تولدەيدى، كوبىنە جالعىز ءتول تۋادى. ال، يت تۇنىمەن ءۇرىپ، جەرگە ريزىق شاشىلاتىن تاڭ ازاندا ۇيىقتاپ قالادى. ول ءۇش ايدا ءبىر كۇشىكتەيدى جانە ءبىر جولدا بەس-التىدان كۇشىكتەيدى. سوندا دا، ءوسىپ سيماي جاتقان ءيتتى كورمەيسىڭ. قايتا قويدى ازىعىڭا تۇتىنىپ جاتساڭ دا، مىڭعىرىپ وسەدى دەيدى. دەمەك، قۇت-بەرەكەنىڭ قۇلپى تاڭدا بوپ تۇر عوي.

تىرلىك دەيتىن ساپارعا قۇلقىنسارىدەن قۇسپەن بىرگە ويانىپ قۇلاشىڭدى سەرمەسەڭ، ساجدەدە تۇرىپ جاراتۋشىڭمەن سىرلاسساڭ، جاياۋ ءجۇرىپ ءتانىڭدى شىنىقتىرساڭ، كىتاپ وقىپ ويىڭدى ۇشتاساڭ، جارتى الەمدى شارلاپ كەلگەندەي ءتانىڭ قۋناپ، ويىڭ تۇلەپ ءوزىڭدى سەرگەك سەزىنەتىنىڭ شىندىق.

قازىر عالىمدار جەر شارىنىڭ ءوز ءوسىن ايلانۋ جىلدامدىعى تەزدەپ، ۋاقىتتىڭ كورنەكتى قىسقارىپ بارا جاتقانىن ايتۋدا، سول قىسقا كۇننىڭ جارتىسىن ۇيقىمەن وتكىزىپ العاسىن ءومىر دەيتىن الامان مايداندا قولتىعىڭدى جازىپ، ءبۇيىرىڭ قىزىپ شابا المايسىڭ. سوسىن، ەشتەڭەنى تىڭعىلىقتى تىندىرا الماي ماقساتىڭدى اقساتۋىڭ مۇندا تۇر. ناتيجەسىندە تارازى باسار قۇنى جوق، ساندا بار دا ساناتتا جوق، سۇيەگى جاسىق الجۋازعا اينالاسىڭ.

«ماقسات پەن جەتىستىك اراسىنداعى كوپىر ول – ءتارتىپ»، «ەڭبەك – بار يگىلىكتىڭ باستاۋى بولسا، جالقاۋلىق – بار جاماندىقتىڭ اناسى» دەيدى عۇلامالار. اۆتوردىڭ الپىس جىلعى ءومىر ساپارىنىڭ ىزدەرى ەرىكسىز كەشە مەن بۇگىندى سالىستىرىپ يە بولعانىمىز قانشا كوپ بولسا، ايرىلعانىمىزدىڭ دا كوپ ەكەنىن ەسكە ساپ ويعا قالدىرادى. ماقالانى وقىپ، بۇگىنگى قازاق قوعامىندا ماقساتسىز بەي-بەرەكەت ءومىر اعىنىمەن اعىپ سۇرەڭسىز كۇن كەشىپ ءىلىم-بىلىمنەن دە، ماتەريالدىق جاعدايدان دا كەندە قاپ بوس ءسوز، ارزان ويىن، قۇر اتاق قۋىپ ءوزىن-ءوزى قور ەتىپ جۇرگەندەر قانشاما!..

«ۇيدەن بەزۋدە» اۆتور قازىرگى زاماننىڭ تاعى ءبىر دەرتى – ەرى-ايەلى بوپ، بالاسى بوپ ۇيدەن بەزەتىن ءبىر قاسىرەتتىڭ جالپى بەتتىك بولماسا دا، سالىستىرمالى تۇردە ەتەك الىپ بارا جاتقانىن شىن كۇيىنىشپەن بىلاي جەتكىزەدى: «وسى كەزدە 4-5 بالاسىمەن ايەلىن تاستاپ كەتەتىن ەركەكتەر كوپ. نە بولماسا، كۇيەۋى مەن بالالارىن تاستاپ كەتەتىن ايەلدەر دە جوق ەمەس. ال، اتا-اناسىنا قۇلاق اسپاي كۇندىز دەمەي، ءتۇن دەمەي دالا بەزەر بوپ تاربيەسىز بەتىمەن كەتكەن بالا ءتىپتى كوپ. تاربيە-ءتالىمسىز اقىلى پىسپاي، بۇعاناسى قاتپاي قوعامدا بەيپىل كەتكەن بالا، «ەركىندىك» دەگەن وسى دەپ ادامشىلىقتان اتتاپ ازعىندىق جولعا تۇسەدى. ۋلى شەگىمدىككە تاۋەلدى بولىپ اردان اتتاپ ءتۇرلى پالەگە، كەسىرگە ۇشىراپ ءوزىن قۇزعا يتەرىپ قىرشىنىنان قيىلىپ جاتقاندار دا جەتەرلىك. جىنىستىق ءناپسى قۇمارلىققا سالىنىپ قاتىن-بالاسىن جەتىم-جەسىر قالدىرىپ اۋەيىلىكپەن اۋرە بوپ جۇرگەندەر دە وكىنەرلىگى، از ەمەس». وسى جەردە اۆتوردىڭ ويىنا دالەلسىز بولسا دا ءبىر نارسە قىستىرا كەتكىم كەلەدى. قاشان، كىمنەن ەستىگەنىمدى بىلمەيمىن... زيناعا، قۇمارعا، اراققا ءۇيىر اتا-انانىڭ بالاسىنىڭ تاعدىرىندا نە بالا سۇيە الماۋ، نە ۇيلەنبەي قالۋ، نە ءومىرى ماقساتسىز تۇمان ىسپەتتى، كاسىپتە جولى بولماۋ سياقتى باقىتسىزدىق بولادى دەگەندى، ەستىپ ەدىم. وسىعان وي جۇگىرتىپ ءوزىم بىلەتىن تاعدىرلارعا زەر سالسام، شىنىمەن دە قيسىنى كەلىپ تۇر. اللانىڭ حيكمەتى شەكسىز، قۇران اقيقات. وندا ەش نارسە تەكتەن تەككە ەسكەرتىلمەگەن.

اتا-انا مەن بالا، ەر مەن ايەل، ەنە مەن كەلىن اراسىندا ءتۇرلى سەبەپپەن تۋىنداپ جاتاتىن ەنجارلىق قازاق قوعامى تالقىلايتىن باستى تاقىرىپتىڭ بىرىنە اينالعالى قاشان؟!.. قاي كەزدە بولسا دا، ءبىر-بىرىمەن ءدۇز-دوڭبەگى، ءدام-تۇزى جاراسپاي ءبىرىن-ءبىرى اعاش اتقا مىنگىزىپ قاعىنان جەرىگەن قۇلانداي ۇيتقىپ، وڭعاق بۇلداي تەز اينىپ، تەرىس ايلانا كەتەتىن تەزى قاتتى، كون كوڭىل تاسجۇرەكتىك جايلاعان زاماندا كەشەگى دالا اكەدەمياسىنا، دانىشپانىنا ايلانعان، ءبىر وت باسىن ەمەس، ءبىر اۋىلدى، ءبىر رۋدى تەزگە ساپ جونگە كەلتىرىپ وتىراتىن، قاتالدىقتىڭ استارىندا ۇرپاققا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن دانالىققا ساباقتاسىپ جاتقان ىستىق مەيىر-ماحاببات جاتاتىن ەدى. ار مەن تاربيەنى بارىنەن جوعارى قويعان قايران اتا-بابامنىڭ قاسيەتىن ساعىناسىڭ!.. ارۋاعىن سيلاپ، ىشتەي كۇبىرلەپ دۇعا وقيسىڭ!.. پايعامبارىمىز (س.ع.س) «كىم جاقىنىنان، تۋىس-تۋعانىنان بايلانىسىن ۇزسە، اللا ودان بايلانىسىن ۇزەدى» دەيدى. تۋىس ول ادامنىڭ ءوز تاڭداۋى ەمەس، اللانىڭ ءامىرى، اماناتى. تامىرىنان اجىراعان بايتەرەك قالاي تەز سولسا، تۋىسىنان بەزىنگەن ادامنىڭ عۇمىرىندا دا بەرەكە بولمايدى. سەبەبى، بۇل قۇدايعا قارسىلىق.

ءومىر ءسۇرۋ قانشا قيىن بولسا دا، مىڭ سەبەپ بولسا دا، كەزدەسكەن ماسەلەنى كەڭەسپەن شەشپەي ۇيدەن بەزۋ جەكسۇرىندىق، يمانسىزدىقتان ەكەنىن جۇرەككە يمان ۇيالاعاندا قانداي قيىن ءىس بولسا دا، شەشىمدى جولىن اللا ءوزى قۇلىنىڭ ساناسىنا سالىپ وتىراتىنىن ايتادى اۆتور.

«كۇي قۇدىرەتىندە» اۆتور بۇگىنگى قوعامنىڭ ادامدارىنىڭ جالپىلاي ايتقاندا تالعام-تانىمىنىڭ تايازدىعى سونداي، ءمان-ماعىنا، مايەگى جوق جەڭىل ءسوز، قۇلاق سارسىتار ەلىرمە اۋەندەرگە ەلىتىپ، تويدا بولسىن، كولىكتە بولسىن تىڭدايتىنى دا بيلەيتىنى دە سونداي داڭعازا دۇنيەگە ۇيىرسەكتىك بوپ بارا جاتقانىن ايتىپ كەيىستىگىن جاسىرمايدى. ءدىني حيسسادا الميساقتا تاكاپپارلىعىمەن اللانىڭ لاعنەتىنە ۇشىراعان ءىبىلىس جەرگە تۇسەردە اللاعا ءوتىنىشىن ايتىپ ساۋال قويىتى «ادامعا قۇراندى بەردىڭ، ماعان نە بەرەسىڭ؟» دەگەندە، اللا تاعالا «سەنىڭ قۇرانىڭ توي-تومالاقتا ايتىلاتىن جەڭىل ءان، جەڭىل ولەڭدەر» دەپتى دەيدى. اۆتور قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءانىن، تەرمە-تولعاۋىن، جىراۋلار جىرىن، اسىرەسە، كۇي قۇدىرەتىن اسپەتتەپ «كۇي ادامنىڭ جان سارايىن اشىپ، اسىل ءسوز سانانى بايىتىپ، رۋحتى وياتىپ، كوڭىل كوكجيەگىن كەڭەيتەدى» دەي كەلىپ، ماتەماتيك عالىم – اسقار ءجۇمادىل اعانىڭ دا «ەسەپكە دە شابىت كەرەك، ال، مەن ول شابىتتى قازاقتىڭ كۇيىنەن الام» دەگەن ءسوزىن ءوز كوزقاراسىنا دايەك ەتەدى. دومبىرا، كۇي مەكتەپ وقۋشىلارىنا اپتاسىنا بىرەر ساعات بولسا دا، ساباق رەتىندە وتىلسە، ۇرپاقتىڭ ساناسىنداعى ۇلتتىق كودتى وياتىپ، ءوز بولمىسىنا ورالۋىنا اسەر ەتەر ەدى، دەگەن قازاققا دەگەن پەرزەنتتىك، ازاماتتىق جاناشىر تىلەگىن ايتادى.

مەديتسينادا ادام اناتومياسىندا 72 مىڭ تامىردىڭ 62 مىڭى نەگىزگى تارماعى ادامنىڭ فيزيكالىق جانە رۋحاني كۇيىنە جاۋاپ بەرەتىنى ايتىلادى. كلاسسيك اۋەندەر، قوڭىر ۇندەر ادامنىڭ قان اينالىسىن دۇرىستاپ جۇيكە-جۇيەسىن تىنىشتاندىرىپ بويداعى ەنەرگيا رەتتەلەدى دەيدى.

مۋزىكا مەن كۆانتتىق الەم ءبىر-بىرىمەن تەربەلىس جانە ەنەرگيا ارقىلى تىعىز بايلانىسادى. دىبىس ول فيزيكالىق تولقىن، ءبىزدىڭ قۇلاعىمىز وسى دىبىس تولقىنىن قابىلداپ ونى ەلەكتروندىق تەربەلىسكە ايلاندىرىپ ميعا جىبەرەدى. ءسويتىپ ميداعى نەيروندار مەن ەلەكتروندار سول اۋەن ىرعاعىمەن تەربەلىپ بەلگىلى بيوحيميالىق رەاكتسياعا تۇسەدى. كلاسسيكالىق مۋزىكالار عاجاپ ماتەماتيكالىق ۇيلەسىمگە جانە دۇرىس جيىلىككە قۇرىلعان. وسىنداي ۇيلەسىمدى، جۇيەلى اۋەن جيىلىگى – جۇرەك سوعۋ جيىلىگى مەن مي تولقىندارىن رەتتەپ قالىپقا كەلتىرەدى. گارمونيا مەن رەزونانس تۋدىرىپ ادام ميىندا ەندورفين، دوپامين سياقتى باقىت گورموندارىنىڭ بولىنۋىنە اسەر ەتىپ، سترەس گورمونىن ىدىراتىپ، شارشاۋدى باسىپ، جانعا تىنىشتىق سيلايدى ەكەن.

احمەت جۇبانوۆ: «كۇي قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن جان دۇنيەسىنىڭ شەجىرەسى» دەسە، ءابىش كەكىلباي «كۇي حالىقتىڭ كوكىرەك كۇيى، عاسىرمەن سىرلاسقان ءتىلى» دەيدى. ال، مۋزىكا پاتشاسى بەتحوۆين «مۋزىكا دانالىق پەن فيلوسوفيادان الدە قايدا جوعارى جاراتۋشىدان جەتكەن ۋاحي!» دەپتى.

قوش، ەندى ءداۋ اعانىڭ «قارتتار ءۇيى» ماقالاسىنا كەلەيىك. اۆتور قازاقتىڭ ەستە جوق ەسكى زامانىنان جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق دۇنيەتانىمى، كيەلى قارا شاڭىراق پەن قايماعى بۇزىلماعان تۋىستىق قارىم-قاتىناسىن، ۇلتتى ۇلت ەتىپ تۇرعان ۇلى مەكتەپ رەتىندە باعالايدى. بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا، ول – «وتباسى ينيستيتۋتى». اۆتوردىڭ قىنجىلاتىنى – سول ۇلى مەكتەپتىڭ قۋاتى ازايىپ، قازاقتىڭ ءوز جانىنان بيىك تۇراتىن قۇندىلىقتارى مەن تەكتىك بولمىسىنىڭ ادام تانىماستاي وزگەرىپ بارا جاتقانى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن پايدا بولعان قارتتار ءۇيى مەن جەتىمحانانىڭ، بۇگىن تىنىشتىق پەن مولشىلىق زاماندا دا ازايماي، قايتا كوبەيىپ بارا جاتقانىنا، جۇرەگىنە مۇز قاتقان بەيوپا ۇرپاقتىڭ كوبەيگەنىنە جانى كۇيىپ، بۇعان سەبەپ بولعان ءۇش جاعدايدى اتاپ كورسەتەدى. شىن مانىندە قاراۋشىسى جوق قارتتار. قارتايعان اتا-اناسىن قاراۋدى اۋىرسىنىپ قارتتار ۇيىنە بالالارى تاستاندى ەتكەن قارتتار. ءوز ەركىمەن قالاپ نەمەسە بالا-شاعاسىنا سالماق سالعىسى كەلمەگەندىكتەن قارتتار ۇيىنە باراتىن قارتتار.

دەگەنمەن، اۆتوردىڭ جانىن كۇيزەلتەتىنى – قارتتار ءۇيىنىڭ بار بولۋى عانا ەمەس، سوعان الىپ كەلگەن سانانىڭ وزگەرۋى. سەبەبى، قازاق ەڭ اۋەلى انا ءتىلىن، اتانىڭ باتاسىن، اجە ونەگەسىن، اكە اقىلى مەن انا مەيىرىن، سالت-سانا مەن ادەت-عۇرپتى، تۋىستىق بايلانىس پەن جاۋاپكەرشىلىكتى سول كيەلى قارا شاڭىراق ساياسىندا ۇيرەنەدى. قۇت سول قارا شاڭىراقتا ەدى. عۇمىرىنا قورعان اللادان كەيىن سول قارا شاڭىراق. اتا-اناسىنىڭ، قارتتاردىڭ باتاسى ەدى. سودان ميات تاۋىپ، ۇلتتىق مىنەزدىڭ ۋىزىنا جاريتىن. قارتىن قاستەرلەپ، جولاۋشى ءجۇرىپ جولعا شىقسا ۇلكەنىنەن باتا الار ەدى. قارتىن قولىنداعى اسىل قازىناسى سانار ەدى. سودان سوڭ ۇلتتىق بولمىسى بەكىگەن ادامي تۇلعا قالىپتاساتىن.

الايدا بۇگىن كوپ جاعدايدا بۇل داستۇرلەر السىرەپ، بۇرىن اكە ءتۇتىنىن جالعاپ، اتا-اناسىنا پانا بولاتىن قارا شاڭىراق يەسى كەنجە ۇلدىڭ ورنىنا، قارتتار جات ۇرپاقتىڭ شاڭىراعىندا، ياعني قىز قولىندا كۇن كەشۋگە دە ءماجبۇر بولىپ ءجۇر. قىز جات جۇرتتىڭ ادامى دەپ، شەتكە قاقپاسا دا، اۋلەتتىك بيلىكتى اتاسى باسقاعا شاتىستىرمايتىن قازاق، ەندى جيەندى جيەن-نەمەرە دەيتىندى شىعاردى دەيدى. اۆتور مۇنى جەكەلەگەن وتباسىلاردىڭ عانا ماسەلەسى ەمەس، ۇلتتىق سانا مەن رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ السىرەۋى دەپ باعالايدى. سەبەبى، قارا شاڭىراقتىڭ وتى السىرەسە، ۇلتتىڭ رۋحانى جىلۋى دا جوعالادى... دەگەن وي تولعامىن قالام مەن قاعازعا اقتارادى.

ال، «ەكى جاشىك الما» دا، اۆتور اتاققۇمارلىقتىڭ سالدارىنان قازاق قوعامىندا بەرتىن كەزدەرى قۇندىلىقتى اقشاعا ايىرباستاپ قۇلقىنىن قۇرت تەسكەن جوعارعى بيلىك، مينيسترلىك، رەسمي جانە بەيرەسمي قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ءبىر جاپىراق قاعاز، بەس مىسقال ءتوس بەلگىسى مەن تالاي شاقشا باستارعا داڭعاراداي قالپاق كيدىرە سالۋ سالتقا اينالىپ، كوڭىلگە قونىمسىز قۇرعاق اتاق، ارزان بەدەلگە بوي الدىرىپ، ساتىپ العان سالتاناتىنا ماسايرايتىندار كوبەيگەنىن كورگەندە جۇرەگىڭ ماي ىشكەندەي كىلكىپ قالاتىنىن ايتادى. ول ءۇردىستىڭ ءوزىن دە «دۇنيە جۇزىلىك قازاق قاۋىمداستىعى» دەيتىن اتاعىنان ات ۇركەر قوعامدىق ۇيىمنىڭ الىستان اتا-جۇرتىنا كەلىپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ جاتقان ازامات رەتىندە شاقىرىپ، الداعى ۋاقىتتا ماراپاتتاپ اتاق بەرەتىندەرىن ايتىپ انكەتا تولتىرتادى. الايدا، ءداۋ اعا ونىڭ سوڭىنا تۇسپەيدى. التى ايدان كەيىن قايتا شاقىرىپ اتاقتى العان-الماعانىن سۇراعان ولاردىڭ بۇل سوزىنە تاڭدانعان اعا، الماعانىن، ەشكىم شاقىرماعانىن ايتادى. الگى شاقىرۋشى «ءوزىڭ قىزىقسىڭ، ءبىز جولداعان انىقتاما قاعاز، انكەتاڭ نەگىز عوي. استاناعا بارىپ قاتىستى ادامعا جولىعىپ، ريزا ەتسەڭ، اتاعىڭ دايىن ەدى» دەيدى، بەتى بۇلك ەتپەستەن. ءداۋ اعا، «ماعان ونداي قۋالاپ ءجۇرىپ ساتىپ الاتىن اتاق كەرەك ەمەس» دەپ راحمەت ايتىپ قوشتاسادى. ءبىراز كۇننەن كەيىن ءوزىنىڭ وقىتۋشى كەزىندە ءبىلىم العان شاكىرتى حابارلاسىپ ءۇيىنىڭ ادرەسىن سۇرايدى. ۇستازىنا ەكى جاشىك الماسىن الىپ امانداسا كەلگەن شاكىرتىن اعىنان جارىلا قارسى العان ءداۋ اعا، شاكىرتتىڭ ۇستازىنا دەگەن شىنايى قۇرمەتى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ كۋاسى بولعان وسى ءبىر كىشكەنتاي سىيلىقتىڭ ءوزى ءۇشىن ماڭىزى ەكەنىن اشىق ايتادى. الگى اتى الاتاۋداي ساتىمساق اتاقتان الدە قايدا قىمبات ەكەنىن جان جۇرەگىمەن تەبىرەنە ەسكە الادى.

«داڭق ول – اقىماقتىڭ تابەتى» دەيدى. «ايداعانى بەس ەشكى ىسقىرىعى جەر جارار» دەمەكشى، كەيدە قازىرگى قازاق قوعامى الىپ ساحنادا كومەديا ويناپ جاتقانعا ۇقسايدى. ءبىر ءسوزدى تاعى قايتالاعىم كەلەدى: ء"ومىردى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ەمەس، شەبەر ءرول ويناۋ ءۇشىن» سۇرەتىندەي.

«سۋيتسيت» – بۇل ماقالادا اۆتور سىرتقى جانە ىشكى سەبەپتەردەن بىرنەشە ناقتى مىسال كەلتىرگەن. بىرەۋى وزىنە قول سالعان ايەلدىڭ تۋىستارى مەن جىگىت تۋىستارىنىڭ اراسىنداعى داۋ-دامايعا شوۋ ۇيىمداستىرعان تەلە ارنانىڭ شاقىرۋىمەن ءوزى كۋا بولعان وقيعا جەلىسى. ەكىنشى، جىن يەكتەپ قوراعا ءجىپ بايلاپ اسىلماق بولعان كەلىنىنىڭ بوگدە قيمىلىن سەزگەن اتاسىنىڭ توبەدەگى جىپكە ەشكىنى اسىپ، كەلىنىن امان الىپ قالىپ ەسىن جيعىزعان وقيعا. ءۇشىنشى، جەڭگەنىڭ تاباسىنا شىداماي ءوز كەڭىردەگىن جانقالتاسىنداعى باكىسىمەن ورىپ جىبەرىپ مەرت بولعان جىگىت وقىيعاسى. مەيلى بۇلاردىڭ قايسىسى بولسىن يماننىڭ السىزدىگىنەن دەيدى اۆتور.

كەيدە مەديتسينادا، پسيحولوگتا ەمىن تاپپايتىن ومىردەن سۋىنعان، ءومىر سۇرۋگە قۇلشىنىسىنان ايىرىلعان، دەگبىرسىز، مازاسىزدىق جانىن جايلاعان ادامدى قۇتقاراتىن تەك قانا جالعىز جول ول – يمان. قۇران قاعيداسى مەن حاديس ءتالىمى دەيدى. يمان قانى مەن جانىنا سىڭگەن ادامنىڭ ەش قاشان وزىنە قول سالمايتىنىن، ادامنىڭ جان دۇنيەسىن شىڭدايتىن جالعىز سەنىمدى جول – يمان جانە اقيقات جولى ەكەنىن ايتادى. اللا تاعالا اقىلدى دا يماندى دا رۋحاني جۇرەكتىڭ ىشىنە قويعان. بۇل قۇراندا «اقىل جۇرەكتە، ولاردىڭ جۇرەكتەرى بار اقىلدى المايتىن» دەلىنگەن. جۇرەكتىڭ ءۋازىرى اقىل، نەگىزگى ءرول اقىلدا. ەگەر يمان اقىلعا شامىن جاقپاسا، ونىڭ جولىنا نۇرىن تۇسىرمەسە، وندا ادام بويىنداعى اقىلدىڭ رولىنە تالاساتىن ءناپسى جەڭسە، جولدان اداسۋىڭ بەك مۇمكىن. اۆتوردىڭ بۇل وي تولعامىن شال اقىننىڭ مىنا ءبىر شۋماق ولەڭىمەن ساباقتاۋعا بولادى.

يمان – قوي، اقىل – قويشى، ءناپسى – ءبورى،

بورىگە قوي الدىرماس ەردىڭ ەرى.

تاياقتى قاتتى ۇستاپ قويشى تۇرسا،

جولاماس ەشبىر پالە، شايتان، پەرى.

اباي اتامىز ايتاتىن ادام بويىنداعى ءۇش ۇلى قاسيەت «ىستىق قايرات، نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك» وسى ۇشەۋى كەم بولعاسىن ادام باسىندا سەرگەلدەڭ سەندەلىس پەن وپىق جەر وكىنىش كوپ بولاتىن سياقتى. بۇگىندە نۇرلى اقىل يەسىنەن يماننىڭ جارىعى تۇسپەگەن سۋىق اقىل يەسى كوبىرەك. مىلتىقسىز مايدان ىسپەتتى مىنا قوعامدا جارالانباي، جازىم بولماي ءومىر كەشۋدىڭ جالعىز قۇرالى دا سول اباي اتامىز ايتقان قۇرانمەن ازىقتانعان ءۇش قاسيەت سەنىڭ ساۋىتىڭ دا، قارۋىڭ دا، نۇرلى جولىڭ دا سول بولماق!..

«ەركەك مۇعالىمدەر نەگە جوق؟» تاقىرىبىنداعى ماقالاسىندا اۆتور بۇگىنگى كۇنى مەكتەپتەگى ەر مۇعالىمدەردىڭ ازايىپ ايەل نۇعالىمدەردىڭ كوبەيۋى بالالاردىڭ مىنەزى مەن تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ايتادى. اۆتوردىڭ پىكىرىنشە، ۇل بالا وسكەن ورتادا اكەنىڭ، ەر مۇعالىمنىڭ ۇلگى-ونەگەسى اسا قاجەت. ال، بىزدە ۇل بالا بالاباقشادان باستاپ مەكتەپكە دەيىن كوبىنە ايەلدەردىڭ تەربيەسىمەن وسەدى. بۇل ەر ازاماتقا ءتان قاسيەتتەردىڭ السىرەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن دەيدى. وكىنەرلىگى مەملەكەتىمىزدىڭ وقىتۋ جۇيەسىندەگى السىزدىك، ەركەك مۇعالىمدەردىڭ ازدىعى ياعني ەر-ايەل وقىتۋشىلار تەڭگەرىمسىزدىگى، ءبىلىم ساپاسىنىڭ السىزدىگى سياقتى كوڭىل تولماس ولقىلىقتاردى كەلتىرىپ شىعارادى.

مۇنىڭ سەبەبى، بىرىنشىدەن، مەملەكەت تاراپىنان وقىتۋشى مارتەبەسى كوتەرىلمەگەن، ەڭبەك اقى تومەن. ەكىنشىدەن، ەر-ايەل وقىتۋشىنىڭ تەڭگەرىمسىزدىگىنە ءمان بەرگىسى كەلەتىن ەشكىمنىڭ جوقتىعى. ۇشىنشىدەن، مەملەكەت قاراجاتىمەن وقىعان مامانداردىڭ ءوز ورنىن تاپپاعاندىعىنان دەيدى. وسىنداي ساپاسىز تۇقىم سەۋىپ ءونىم الا الماعان ديقانداي، بيداي ەمەس بيدايىق، كۇرىش ەمەس كۇرمەك وسىرگەندەي قۋىس كەۋدە جىگەرسىز، مايدا مىنەزدىلەۋ ۇرپاقتى ءوسىرىپ جاتقانىمىزدى جاسىرمايدى. مۇنىڭ دالەلى، ارميادان قاشۋ، وندا بولىپ جاتقان جان تۇرشىكتىرەر ايۋاندىق سۇمدىقتار، قىزتەكەشە قىلىمسىپ قىزىل الا كيىنىپ ساحنادان بوي كورسەتىپ جۇرگەن ەر ادامنىڭ پسيحيكاسىنا حات مىنەزدى جىگىتتەردىڭ، ۇزاعاندا جەلىدە كۇپيەتىن «ديۆان باتىرلاردىڭ» قاتارىنىڭ ارتۋى...

ۇلتتىڭ بولاشاعى ساپالى ءبىلىم، مىقتى تاربيە جانە ەر ازاماتتاردىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا كوبىرەك كەلۋىنە بايلانىستى دەيدى اۆتور. بۇل ماقالا شىنىمەن مەنى بالا تەربيەسىندە اكەنىڭ، ەر ۇستازدىڭ ماڭىزىنىڭ قانشالىق زور ەكەنى جايلى ويلاندىرعان ماقالا بولدى. ول ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى بۇگىنگى ماسەلەلەردى اشىق كوتەرىپ، شەشىم ىزدەۋگە شاقىرادى. ۇستازدىڭ ادامگەرشىلىگى، ءبىلىم دەڭگەيى مەن وقىتۋ مەتوتيكاسى، كسىلىگى مەن بالاعا ۇلگى بولا الۋى ءوز الدىنا. الايدا، «سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى» بالا 18 گە كەلىپ ادام رەتىندە قالىپتاسقانشا ەستيتىنى، كورەتىنى، تاربيە الاتىنى ايەل بولعاسىن ونىڭ بويىنا ايەل قاسيەتى قىلاۋلاپ قونىپ بويىنا سىڭەتىنىنە كوز جۇما المايمىز دەيدى.

وسى جەردە ومار جالەلدىڭ راديوعا بەرگەن ءبىر سۇحباتى ەسىمە ءتۇستى. ايەل ادامنىڭ تاربيەسىمەن وسكەن ۇل ەرجەتكەن سوڭ وزىنەن ۇلكەن ايەلمەن ۇيلەنەدى دەيدى. سەبەبى، ونىڭ ساناسىنا بىرەۋگە قورعان بولام دەگەن سەنىم ورناماعان، ول وزىنە قورعان ىزدەيدى دەيدى. مىنەكي، اۆتوردىڭ بۇل كوتەرىپ وتىرعانى قانداي تولعاقتى ماسەلە!.. سوندىقتان ۇل وقۋشىلارعا ەركەك مۇعالىمدەر اۋاداي قاجەت.

اۆتور قازاقستاندا 1991-جىلدان باستاپ قۇرىلعان، بۇرىن كتل (قازاق تۇرىك ليتسەيى), قازىر بيل ء(بىلىم ينوۆاتسيا ليتسەيى) وقىتۋ جۇيەسى بويىنشا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەن قازىر 28-ءى بارىن، وندا ەر وقۋشىلار مەن قىز وقۋشىلار بولەك وقيتىنىن، ەر وقۋشىلارعا ەركەك مۇعالىمدەر، قىز وقۋشىلارعا ايەل مۇعالىمدەر ساباق بەرەتىنىن ايتادى. بۇل مەكتەپتىڭ حالقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ءبىلىم وليمپياداسىندا قازاقستان بويىنشا ءۇش مىڭ مەكتەپتىڭ ناتيجەسىنىڭ 80 پايىزىن يەلەيتىنىن ايتىپ وتىر. ناقتىراق ايتسام، 3000 مەكتەپتىڭ ۇلەس سالماعى 20 پايىز، 28 مەكتەپتىڭ ۇلەسى 80 پرايىز بولىپ وتىر.  داتكە قۋات مۇنارتقان تۇماندى تەڭىزدە تەڭىز جاعالاۋىنان جىلتىراعان ماياكتى كورگەن ماتروستاي جەلكەندى وسى جارىققا بۇرۋ كەرەگىن ناسيحاتتايدى.

اۆتور «قايران ەلىم» اتتى تاريحي شولۋ سيپاتىنداعى ماقالاسىندا قازاقتىڭ ءتۇپ اتاسىنان قازىرگە دەيىنگى تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ ات باسىن قازاقتىڭ بۇگىنگى تاعدىرىنا تىرەيدى. جاھاندى ءدۇر سىلكىندىرگەن جەر-الەمگە دالا وركەنيەتىنىڭ ۇلگىسى بولعان، التىننان ساۋىت كيىنگەن ساق بابامىز، قىزدارى دا ەرجۇرەك ات ءۇستى جاۋىنگەرى سارمات بابامىز، قىتايعا ەرىكسىز ۇلى قورعاندى سالدىرعان «ءتاڭىردىڭ قىلىشى» اتانعان حۇن يمپەرياسى، وركەنيەتى شالقىپ جىلقى مادەنيەتىن الەمگە ايگىلەگەن ءۇيسىن مەملەكەتى، تۇركى ءتىلىنىڭ التىن دىڭگەگىن ورناتقان قىپشاق تايپالار وداعى نەمەسە حاندىعى، موعول (موڭعول ەمەس) حاندىعى... سياقتى تاريحتىڭ ءار كەزەڭىندە ءار ءتۇرلى اتالعان ۇلىستىق، حاندىق، يمپەريا قۇرعان اتا-بابا تىزبەگى بەلگىلى بيلىك مەرزىمىنەن كەيىن تاريح ساحناسىنان كوشىپ وتىردى جانە وسى تاريحي جەلى بويىندا ۇلى ءجۇزدىڭ ءبىر بولىگى باقتيارلار ءوزى جاۋلاپ العان پارسىعا ءسىڭدى، وعىزدار وسمان يمپەرياسىن قۇردى، شىڭعىس حان مەن قۇبىلاي حان جورىعىنا قاتىسقان كوپتەگەن تۇركى تايپالارى قىتاي، ءۇندىستان جانە باسقا وڭىرلەرگە كەتىپ سول حالىقتارعا ءسىڭىپ كەتتى. قازاق حاندىعى قۇرىلعاسىن وزبەك، نوعاي ۇلىسى، قاراقالپاق بوپ ءبولىنىپ كەتكەن ۇلىستار ەندى قايتا قازاق بوپ ورالماسى بەلگىلى دەيدى. اۆتور قازاق تاريحى جايلى تولىق تا تۇجىرىمدى ساۋاتتى ساراپتاما جاساپتى. وسىدان سوڭ اۆتور حح-عاسىرداعى قازاق باسىنا كەلگەن ناۋبەت – كەڭەستىك بيلىكتىڭ تاريح ساحناسىنا شىعىپ حالىقتان مالىن تاركىلەۋ، كۇشپەن كوللەكتيۆ ۇيىمداستىرۋ، وتكەن عاسىردىڭ 31-32 جىلعى اشارشىلىق قىرعىنى، 37-38 دەگى قۋعىن-سۇرگىن، 2-دۇنيەجۇزىلىك سوعىس، كەيىنگى جىلدارداعى قىتايدا ءجۇرىلىپ جاتقان ءتىل، دىننەن ايىرۋ – ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتى... وسىنىڭ ءبارى قازاقتىڭ سانى مەن رۋحاني كۇش-قۋاتىنا وراسان زور زيان كەلتىرگەنىن ايتىپ كوكىرەگىن ۋداي اشىتاتىن وكىنىشتى كۇيىن جەتكىزەدى ءارى تاريحتان ساباق الىپ ءتىل مەن ءدىندى ۇلتتىق بولمىس سالت-ءداستۇردى ساقتاپ قالۋ ارقىلى ۇلتتى ساقتاپ قالۋعا حالىق بوپ جۇمىلۋ كەرەگىن ەسكەرتەدى.

وتكەن تاريح ول – ۇستازىڭ، بولاشاققا باعدار مەكتەبىڭ. «جەتى اتاسىن بىلمەگەن ۇل جەتەسىز، جەتى عاسىر تاريحىن بىلمەگەن ەل جەتەسىز» دەيدى. تاعى ءبىر عۇلاما «وتكەندى ۇمىتقاندار ونى قايتا باستان كەشۋگە ءماجبۇر» دەيدى. چەرچيلدىڭ مىناداي ءسوزى بار ەكەن: «وتكەنگە نەعۇرلىم الىس كوز جىبەرسەڭ، بولاشاقتى سولعۇرلىم انىق كورەسىڭ» دەگەن.

تاريح – قياناتتان قىرقىلعان جادىمىزدى جالعاپ، زۇلمات پەن زياندىقتار تۇمشالاعان ۇلتتىق كودىمىزدى وياتۋ. تاريحتى ءبىلۋ – وتكەننىڭ قاتەسىن قايتالاماي، ەرتەڭگە دۇرىس باعدار تاڭداۋعا كەرەك. بابا رۋحىن بويعا ءسىڭىرىپ، ەل تىزگىنىن قولىمىزدا قىمتاپ ۇستاپ، شىلدىڭ قۇمَالاعىنداي شاشىلماي، تۇركى جۇرتىنىڭ قارا شاڭىراعى – قازاق ەلىنىڭ ىرگەسىن كەڭەيتىپ، باۋىرىن باۋىرىنا تارتىپ ىرىسىن ەسەلەپ، وركەنيەت كوشىنەن ءوز سۇرلەۋىن سَالىپ، الەمدىك دەرجاۋادان وزىنە لايىقتى ورنىن ويىپ الۋى ءۇشىن كەرەك.

«ساپارعا شىعىڭدار»

بۇل ماقالاسىندا اۆتور «ساپارعا شىعىڭدار اللانىڭ حيكمەتىن كورەسىڭدەر» دەگەن مازمۇنداعى پايعامبرىمىزدىڭ (س.ع.س ) وسيەتى ادام بالاسىن ساپار ارقىلى جاراتۋشىنىڭ شەكسىز قۇدىرەتىن تانۋعا شاقىرادى. عۇلامالار ايتقانداي، اقيقاتقا ۇمتىلعان جان اللانىڭ ءۇش كىتابىن قاتار وقي ءبىلۋى كەرەك. ءبىرىنشىسى – ون سەگىز مىڭ عالامعا ءمورىن باسقان جاراتىلىس كىتابى. ەكىنشىسى – ادامزاتتىڭ عيبراتقا تولى تارىحى، ياعني ادام. ءۇشىنشىسى – ماڭگى مۇعجيزا قۇران كارىم. وسى ءۇش كىتابتىڭ سىرىن ۇققان جان ءوزىن تانۋ ارقىلى تابيعاتتى، تابيعاتتى تانۋ ارقىلى ۇلى جاراتۋشىسىن تانيدى. سوندىقتان ساپار – ادام اللانىڭ حيكمەتىن سەزىنىپ رۋحىنىڭ كەمەلدەنۋى ءۇشىن، تانىمىنىڭ تەرەڭدەۋى ءۇشىن، جۇرەكتىڭ حاققا ءبىر تابان جاقىنداي ءتۇسۋى ءۇشىن كەرەك دەيدى.

وسى تاعىلىمدى وزەك ەتكەن اۆتور اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن، اق نايزانىڭ ۇشىمەن امانات بولىپ جەتكەن ۇلى دالانىڭ كوز سۇرىندىرەر كوركى مەن سايىن ساحارانىڭ سۇلۋ تابيعاتىن، اسەم كورىنىسىن ەرەكشە تەبىرەنىسپەن، پەرزەنتتىك ماقتانىشپەن اسەرلى سەزىممەن اق قاعازعا سۋرەتتەيدى. شارىن شاتقالىنا جاساعان ساپارىندا الىپ جارتاس بەتىنەن ارنايى قاشالعانداي بەلگىلى نۇكتەدەن ايقىن كورىنەتىن دۋلىعالى باتىرعىڭ تۇلعاسىن تابيعاتتىڭ تىلسىم عاجايىبى عانا ەمەس، ۇلى جاراتۋشىنىڭ شەكسىز حيكمەتى مەن قۇدىرەتىنىڭ ايعاعى دەپ قابىلدايدى. وسىلايشا اۆتور وقىرمانىن تۋعان جەردىڭ ءار ءبىر تاسى مەن تاۋىن، سايى مەن سالاسىن جاراتقان يەنىڭ قۇدىرەتىن پاش ەتىپ تۇرعان اشىق كىتابىنداي وقۋعا ناسيحاتتايدى.

«قاراپايىم ساۋات» اتتى ەڭبەگىندە اۆتور مۇسىلمان بولمىسىنداعى «ىحلاس پەن يحسان» ماسەلەسىنە توقتالادى. ىحلاس – بارلىق ءىستى تەك اللانىڭ ريزالىعى ءۇشىن ورىنداۋ بولسا، يحسان – اللانىڭ اردايىم كورىپ تۇرعانىن سەزىنىپ ءومىر سۇرۋ ەكەنىن، عيباداتتىڭ تەك ناماز، ورازا، زەكەتپەن عانا شەكتەلمەي ادامنىڭ بۇكىل ءومىرى اللانىڭ ريزالىعىنا باعىتتالۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى. اۆتور ايتپاعىن دايەكتى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن مىناداي تاعلىمى تەرەڭ مىسال كەلتىرەدى.

ۇستاز شاكىرتتەرىنە ءبىر-ءبىر تاۋىق بەرىپ «ەشكىم كورمەيتىن جەردە تاۋىقتى باۋىزداپ كەلىڭدەر» دەپ بۇيىرادى. توعىز شاكىرتى تاۋىقتارىن باۋىزداپ اكەلسە، ءبىر شاكىرتى تاۋىعىن باۋىزداماي ءتىرى اكەلەدى. ۇستازىنىڭ تاۋىعىڭدى نەگە باۋىزدامادىڭ؟.. دەگەن ساۋالىنا «قايدا اپارسام دا، ءبارى ءبىر اللا كورىپ تۇرادى ەكەن» – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. وسى ارقىلى يحسان – مەنى اللا بارلىق جەردە كورىپ تۇرادى» دەپ جۇرەكپەن سەنىپ ءومىر ءسۇرۋ. بۇل شىن مۇسىلماندىق ەكەنىن اۆتور قۇپتاي تۇسەدى. «ادام بار جەردە ۇيات ساناعان ءىستى، ادام جوق جەردە دە ىستەمە» دەيتىن دانالىق ءسوز بار.

بۇل ماقالا بىزگە مۇسىلماندىقتىڭ سىرتقى امالدار عانا ەمەس، ىشكى دۇنيەمىزدى دە ادالدىققا، جاۋاپكەرشىلىككە تاربيەلەۋ ەكەنىن ەسكەرتەدى. جۇرەك تازالىعى مەن شىنايىلىققا ەرەكشە ءمان بەرەدى. ىقلاسسىز جاسالعان امالدىڭ ساۋابى كەم بولاتىنىن، ال يحسان دارەجەسىنە جەتكەن ادامنىڭ مىنەزى دە، ءىسى دە كوركەم بولاتىنىن دالەلدەيدى.

وسى ماقالانى وقىپ وتىرىپ ءبىزدىڭ كوپ جاعدايدا ادامداردى باسشىلىققا الىپ كەتەتىنىمىزدى ويلادىم. زاڭ پرينسيپتەرى، ادامدار، باقىلاۋ كامەراسى... قويشى ايتەۋىر مۇددەمىزگە اسەر ەتەتىن سىرتقى باقىلاۋعا كوبىرەك ءمان بەرىپ ىشكى باقىلاۋعا ءسال قارايتىنىمىز وتىرىك ەمەس. ال، اللانىڭ كورنەۋدى دە كومەستى دە كورۋشى، ءبىلۋشى، ەستۋشى ەكەنىن ۇمىتىپ قالعانبىز نەمەسە جۇرەكپەن بەكىتپەي «تىلدە بار دا، دىلدە جوق» وزگەنى دەپ ءوزىمىزدى الداپ جۇرگەن اقىماقتىعىمىزدى سەزىنبەيمىز. ارينە، سىرتقى باقىلاۋعا باعىنۋ ءتارتىپ، ال، ىشكى باقىلاۋعا باعىنۋ – ول ار، اۆتور ايتىپ وتىرعان وسى يحسان شىعار؟!..

قازىرگى ءبىراز قاۋىمنىڭ ىحلاسى اۋىپ ىنتىزار بوپ ەبىن كەلتىرەم دەپ ەلىكتەپ «حاريزما» دەپ جۇرگەنى مەن تۇسىنگەنى دە ەلىكتەگەن قىلىق، جاساندى دارالىق ەمەس، اللادان ەشتەڭەنى جاسىرۋ مۇمكىن ەمەسىن تەرەڭ تۇسىنگەن ادامنىڭ شىنايى قالىبى. ءوز ىسىنە جاۋاپكەر ادالدىق جانە ماحاببات – اۆتور ايتىپ وتىرعان ىحىلاس پەن يحسان. بىرەۋدىڭ الدىندا ۇلكەيىپ، بىرەۋدىڭ الدىندا كىشىرەيىپ، بىردە بايدىڭ بىردە اتاقتىڭ، بىردە باتىردىڭ... قويشى ءتۇرلى وبرازعا ەنىپ ءتۇرلى بەت پەردە كيىپ الەككە ءتۇسپۋ ادامدىق مىنەز ەمەس. ادام قانداي جاعدايدا دا ءبىر قالىپتى بولادى.

الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قاراپ وتىرساڭ، كوپ ادام ءومىردى ءسۇرۋ ءۇشىن سۇرمەي، ءرول ويناۋ ءۇشىن ءومىر سۇرەتىن سياقتى. وتىرىكتەردەن، وسەكتەردەن، جۇرەگىن اللاعا ەمەس، ادامدار مەن دۇنيەلىككە بايلاپ جانىنا تىنىشتىق تاپپاي ساندالىستا جۇرگەندەرگە اۆتور جۇرەكتىڭ تىنىشتىق مەكەنى وسى ىحلاس پەن يحساندا جاتقانىن ايتادى.

«كىندىك پەن سىرعا » اتتى ماقالادا: اۆتور بۇگىنگى قوعامنىڭ جاستارىنىڭ كيىنۋى، سىرتقى وبرازىنداعى وعاشتىقتاردى تىلگە تيەك ەتىپ سىرتقى وبرازدىڭ ىشكى جان الەمىنە سالقىنى مەن ساۋلەسى تۇسەتىنىن، ەر باللاردىڭ سىرعا تاعۋى، قىزداردىڭ كويلەگى قىسقارىپ كىندىگى اشىلۋى، بۇل ۇلتتىق مادەنيەت، ادەپ، يبا-يناباتتىڭ السىرەپ جات مىنەزدىڭ قالىپتاسۋىنا سوقتىرىپ بارا جاتقان ۇلت قۇندىلىعىنا كەرەعار قىلىقتىڭ ءبىرى ەكەنىن، «بۇل مەنىڭ ەركىم، دەنە وزىمدىكى،  نە كيەم ءوزىم بىلەم» دەيتىن بەيپىل كەتكەن ەركىندىك ادامنىڭ ىشكى ۇياتىنا كولەڭكەسىن تۇسىرەتىنىن، بارا-بارا ەتى ءولىپ كوزى ۇيرەنىپ ودان سوراقىسىنا بارۋدان قىمسىنبايتىن بەيادەپ ۇياتسىزدىقتىڭ ەتەك الىپ كەتكەنىن دە اشىق ايتادى.

قازاق حالقى ەستەتيكاعا ەرەك ءمان بەرگەن حالىق. قىزدارىنىڭ اسەمدىگىن اسپەتتەپ، سالتاناتىن اسىرىپ، بار جارقىراعان اسىلىن از كۇندىك «قوناعىم» دەپ قىزعا ارناعان حالىق. بىراق، اسەم سۇلۋلىعىن يباسىنا، ۇياتىنا سيدىرعان حالىق. ال، ەر ازاماتتىڭ، ءسان-سالاۋاتى بولەك الەم. جىگىت كيىمى ات ۇستىنە ەبدەيلى اتان جىلىك جىگىتتەردىڭ ايبىنىن، شىم بولاتتاي شيرىققان قۋاتتى دەنەسىن، ەر مىنەزىن ايشىقتاپ اسىرار بۇلعارى ەتىك كەمەر بەلبەۋىمەن، كىسەسىمەن ءساندى بولعان. سىرعامەن ەمەس، سىرعا تاعىپ ايەلشە مايىسىپ مايىرىلىپ تۇرۋ كوزگە دە كوڭىلگە دە قوراش ماسقارا قىلىق.

قۇراندا دا «ەرگە ۇقساعان ايەلگە، ايەلگە ۇقساعان ەركەككە لاعنەت بولسىن» دەگەن ايات بار. اللا جاراتقان تابيعاتتى بۇزۋ، اۋەلى اللاعا قارسىلىق. اللانىڭ جاراتىلىسىندا ءمىن جوق. تەك «اريايىم بىتسە، داريايىم بار» دەپ، ءبىز ادامدار ءبىر بىلىقتان ءبىر بىلىقتى تۋدىرىپ اللانىڭ اماناتىنا قيانات جاسايمىز. ونىڭ ۇلى جاراسىمى مەن شەكتەۋلەرىن بۇزامىز. اداسىپ بارا جاتقانىمىزدى ەسكەرمەيمىز.

«ماحاببات پەن ەگويزم» دە، اۆتور جەكە باستىڭ، ەر-ايەلدىڭ ماحابباتى دىنىڭنەن، ۇلتىڭنان بيىك بولماۋ كەرەك دەيدى. ارينە، ەر مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى جاقسى كورۋ سەزىمى ادامعا الميساقتان بەرىلگەن سي. اۆتور مىناداي حيسسانى كەلتىرەدى. ادام اتاعا حاۋ انانى سەرىك ەتەردە اللا تاعالا حاۋ انانى ادام اتا ۇيقىلى وياۋ جاتقاندا قابىرعاسىنان الىپ جاراتتى. وياۋ كەزدە الماعانى جارىن اۋىرسىنۋدان جەك كورىپ كەتەر دەدى. ۇيقىدا الماعانى ويانعاندا جاقىندىق سەزىمى بولماي تانىماي قالماسىن دەدى.

اۆتور جانە مىناداي ءبىر قىزىق ەكسپەريمەنت اڭگىمەنى قىستىرادى. جاپونيادا ءبىر ەركەك بالانى 18 گە كەلگەنشە جەر استىندا تاربيەلەيدى. بىراق وعان ەر-ايەل جايلى ماعلۇمات بەرىلمەيدى. ول 18 گە كەلىپ جىگىت بولعان سوڭ ونى جەر بەتىنە شىعارىپ كوزگە كورىنگەن دۇنيە مەن جاراتىلىستاردى تانىستىرادى. جاسى وزىمەن شامالاس تولىسقان سۇلۋ قىزدى كورسەتىپ ونى «ادام جەيتىن جولبارىس» دەپ تۇسىندىرەدى. كەشتە جەر استىنداعى مەكەنىنە كەلگەسىن، «بۇگىن كورگەندەرىڭنەن نەنى جاقسى كوردىڭ؟» دەگەندە، جىگىت «ادام جەيتىن جولبارىستى جاقسى كوردىم» دەپتى. دەمەك، بۇل ادام اتادان جادىمىزدا ساقتالعان ادام بويىنا اللا سالعان تۇيسىك. دەگەنمەن، بۇل سەزىم اسىل ءدىنىمىزدىڭ، اللانىڭ احيقات جولىنىڭ شەكتەۋلەرىنە جانە عاسىرلار سۇزگىسىنەن ءوتىپ ۇلتتىڭ سيپاتى، ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى، سارا مادەنيەتى بولىپ قالىپتاسقان سالت-داستۇرىنە قيعاش كەلمەۋى شارت دەيدى. اۋلەتتىك ۇستانىم قاعيداسى بار، قازاقتا «تەڭ تەڭىمەن»، «باي مەن باي قۇدا بولسا اراسىندا جورعا جۇرەر، كەدەي مەن كەدەي قۇدا بولسا اراسىندا دوربا جۇرەر، باي مەن كەدەي قۇدا بولسا ءبىر بىرىنەن ايىرىلا الماي زورعا جۇرەر» دەگەن سياقتى دانالىق ويدىڭ وزەگىن قوعامدىق، تۋىستىق قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزگى قاعيداسىن، مادەنيەتىن ۇلتتىق كودەكسى بولعان – ماقال-ماتەلىمەن، شەشەندىك، بيلىك شەشىمدەرىمەن حالىق ءوزى قورجىنىنا سالىپ قازىناعا اينالدىرعان، اقىلىنا باعدارشام ەتكەن. قالىڭ مال دا «قىز جات جۇرتتىق» دەپ ەسەپتەيتىن حالقىمىزدىڭ قىزدى بىرەۋدىڭ اماناتى دەپ ماپەلەپ، قىرىق ۇيدەن تيىم ساپ جاۋاپكەرشىلىكپەن تاربيەلەپ وسىرگەن اتا-اناسىنا دەگەن قۇرمەت، ىزەتتىڭ، ەڭبەگىنىڭ وتەۋى رەتىندە، سي-سيپاتپەن جۇرىلەتىن جول-جورالعى سالتى. قىز وتباسى دا قىزدان العان قالىڭ مالدى مالدانعان ەمەس، قايتا "قىزدىكىنىڭ قيىعى جوق", «قىزدىڭ مالىن قىنعا ءسۇرت» دەپ العان مالىن ەكى جاستىڭ شاڭىراعىن قۇرىپ، ۋىعىن شانشىپ مۇكامالىن تولىقتاۋعا تىرلىكتەرىنە جاعداي جاساۋعا ءوز مالىمەن قوسىپ جۇمساعان. بىلاي قاراساڭ قىز توركىنىنىڭ العانىنان بەرگەنى كوپ.

كەڭەس كەزىندە قازاقتىڭ بۇل قۇندى، اسىل سالتىنىڭ ءبارى ەسكىلىك سانالىپ ساناتتان قالدى. نەكە ەركىندىگى جولعا قويىلىپ ءناپسى قالاۋى، وزىمشىلدىك ەركىندىك الدى. اتەيست سوتسياليزم سوراقى ارام يدەاسىن وتكىزۋ ءۇشىن اقىن جازۋشىلارعا مول قارجى بەرىپ، ءوز يديالوگياسىن تىقپالاپ، ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى قارالايتىن نەشە ءتۇرلى روماندار مەن داستاندار جازدىردى دەيدى اۆتور.

سونداي جىمىسقى ساياساتتىڭ سالدارىنان ار-ۇياتتى، اق جولدى ۇستانعان تەكتى ۇلت تەگىنەن اينىدى. ءسويتىپ، اتا-اناسىنىڭ پىكىرىمەن ساناسپايتىن، ءدىن مەن داستۇرگە پىسقىرمايتىن ۇرپاق ءوسىپ اتى قازاق، زاتى باسقا ۇلت بولىپ قالدىق. ءتىل، ءدىن بۇلىنسە، تەريتوريا بۇزىلسا، شارۋاشىلىعىڭ شاتقاياقتاسا، ۇلتتىڭ وسى ءتورت التىن دىڭگەگى قۇلاسا، وندا ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ قالۋى ەرتەگى اڭگىمە دەيدى.

نەكە ەركىندىگى دەگەن ادەمى ءادىل تىركەستەي كورىنگەنىمەن بۇگىنگى قوعامنىڭ قاسىرەتىنە ايلانعان زينانىڭ ەتەك الۋى، جەتىم مەن جەسىردىڭ كوبەيۋى اپات. ونىڭ وزەگىندە اتا-انانىڭ جاۋاپكەرسىزدىگى بار. وزىمشىلدىككە قۇرىلعان نەكە ەركىندىگى جايلاپ بارادى دەيدى اۆتور.

وسى ماقالادان كەيىن مەنىڭ ەسىمە وت باسى قۇندىلىعى جايلى ومار جالەلدىڭ شالقار راديوسىنا بەرگەن ءبىر سۇحباتى ءتۇستى. سول سۇحباتتى تاۋىپ قايتالاي تىڭدادىم، كەرەمەت سۇحبات. داۋلەتبك بايتۇرسىنۇلىنىڭ ويىمەن تىعىز جىمداسىپ جاتىر.

ومار جالەل ءسوزىنىڭ ءبىر جەرىندە اباي دانالىعىنان سيتات كەلتىرىپ، «سەزىم بار جەردە ماحاببات جوق، قۇمارلىق قانا بار. ال، ماحاببات – اقىلدىڭ ءىسى»  دەيدى. قۇمارلىق تويات تاپقان كەزدە ادام نىساننان اينىپ شىعا كەلەدى، سۇلۋلىققا كوز تويماي اقىل تويۋ كەرەك. دوستاەۆسكيدىڭ «الەمدى سۇلۋلىق قۇتقارادى» دەگەنى، ول جاننىڭ سۇلۋلىعىنا قاراتىلعان. پاراساتتى اتا-بابامىز ءومىردىڭ وسى زاڭدىلىعىن تەرەڭ تۇسىنگەن. سوندىقتان، قازاق «قىز تاڭداساڭ كارىنى، ات تاڭداساڭ جاستى جىبەر» دەپ نەكە ءىسىن اقىلى تولماعان، قانى قىزۋ جاسقا ەمەس، ءناپسىسى سونگەن، قانى سۋىعان، ومىرلىك تاجىريبەسى مول كوكىرەگى اشىڭ اقساقالدارعا تاپسىرعان. قازاقتا «قىز كورۋ» دەيتىن ءداستۇر بولعان، ۇل ەرجەتسە، قىز بويجەتسە «كەمتىگىمدى تولتىراتىن، وشكەنىمدى جاندىراتىن، تۇقىمىمدى اسىلداندىراتىن نە جاقسى كەلىن تاڭداپ كەلەم، نە كەتكەنىمنەن كەلمەيمىن" دەپ الىس امانات جولعا ارتىنداعى ەلمەن باقۇلداسىپ، سەرتتەسىپ اتتاناتىن بولعان دەيدى.

جاقسى ايەل ول – ارۋ،  ارى تازا دەگەن ءسوز. اقىلدى ايەل ول ادال جار، ومىرلىك سەرىك. «ايەل ەرگە شىقپايدى، ول بوساعاعا شىعادى» دەيدى حالىق دانالىعى، قانداي ۇلكەن امانات!.. قانداي ۇلكەن جۇك جانە زور مارتەبە دەسەڭشى!..

قازاقتىڭ ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن ايەلدىڭ ارۋىن، اتتىڭ تۇلپارىن تاڭداعان، جەردىڭ شۇرايلىسىنا قونىستانعان بابالارىمىزدىڭ دۇنيە تانىمىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋىمىز جەرەك. «وسى دا بولادى» دەيتىن قالاق ءپرينسيپتى، قىرسىزدىقتى قويۋ كەرەك. ويتكەنى ول ومىرگە سۇرۋگە قايشى. ءومىر قاشان دا جوعارى جانە بيىكتىك تۋدىرىپ وتىرۋ كەرەك دەيدى ومار جالەل مىرزا. ءسوز سوڭىن بۇحار جىراۋدىڭ مىنا جىرىمەن تۇيىندەگىم كەلەدى.

جال-قۇيرىعى قابا دەپ،

جابىدان ايعىر سالماڭىز.

قالىڭ مالى ارزان دەپ،

جاماننان قاتىن الماڭىز.

جابىدان ايعىر سالساڭىز،

جاۋعا مىنەر ات تۋماس.

جامان قاتىن الساڭىز،

توپقا كىرەر ۇل تۋماس.

داۋلەتبەك بايتۇرسىنۇلىنىڭ «الىپتار ويى» اتتى ماقالاسىندا، اۆتور اۋەلى اقىندار جايلى قۇران اياتىن كەلتىرەدى. «اقىندارعا ازعىندار ەرەدى. راس ولاردىڭ ويپاتتاردا قاڭعىرىپ جۇرگەنىن كورمەدىڭ بە؟ راس، ولار ىستەمەگەن ىستەرىن ىستەدىم دەپ ايتادى. بىراق، يمان كەلتىرىپ ىزگى ءىس ىستەگەندەر، اللانى كوپ زىكىر ەتكەندەر باسقا» دەپ كەلەدى. اياتتىڭ ءتاپسىرىن بىلاي تۇسىنۋگە بولار: جازعانى اقيقاتقا بايلانباي وتىرىككە، قيسىنسىز ارتىق اسىرەگە، ازعىندىققا جەتەلەپ اداستىرار دۇنيە بولسا، وندا بۇل اقىنداردىڭ ءحالى قاڭعىرىس، وتە قيىن بولاتىنىن، حاقتى تاپقان اقىنداردىڭ قاستەرلى ەكەنىن ايتقان دەيدى. اۆتور اقيقات جولىندا ءبىر وزەننىڭ ەكى سالاسىنداي ويى توعىسقان اباي مەن مۇقاعاليدىڭ «اللانىڭ ءوزى دە راس ءسوزى دە راس»، «بىرىگىڭدەر الەمنىڭ مۇسىلمانى» اتتى ەگىز تولدەي ەكى ولەڭىن سالىستىرىپ، بۇل ەكى ولەڭدى يماندىلىق پەن دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان تانۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ول قاراسازداعى مۇقاعالي وقۋلارىندا كوتەرگەن ويىن جالعاستىرىپ، اقىننىڭ جۇرەگىندەگى سەنىم مەن شىعارماسىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىندىعىن دالەلدەيدى. قارا-اۋىلدا وتكەن اباي مەن قارا-سازدا وتكەن مۇقاعالي – اللانى تانۋ، ادامدى ءسۇيۋ، ادىلەتتى بولۋ، يماندى ساقتاۋ جايلى ساناسى ءبىر ارنادا توعىسقان ەكى الىپ. ەكەۋىنىڭ دە ماقساتى – ادامدى رۋحاني كەمەلدىككە، جاراتۋشىنى سۇيۋگە جانە ادامزاتقا قىزمەت ەتۋگە ۇندەۋ دەيدى.

وسى ماقالانىڭ ايتارىن اق يىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ اقىن جايلى ولەڭىمەن تۇيىندەگىم كەلەدى.

«دۇنيەگە اقىن كەلگەندە»

دۇنيەگە اقىن كەلگەن شاقتا قايراتتى،

شاتتاندى دا تابيعات،

شارتاراپتى جايناتتى.

قايراتتى اقىن: «مەنىكى» دەپ، ءبىر ءۇن قاتتى ايباتتى.

قىزعانشاق،

تاكاپپار،

ىمىراعا كەلمەيتىن،

ادام جانى الايدا،

اتىپ تۇردى: «اقىنىم، مەنىكى» دەپ قالايدى.

ەكەۋىنىڭ قولىن الىپ،

اقىن سوندا ارداقتى،

ورتاسىندا تۇردى داعى،

ەكەۋىن دە جالعاپتى.

تۇر ول بۇگىن دانەكەر،

تۇر ول مىنە قاشاننان،

ادامزات پەن تابيعات بىرىگۋى ءۇشىن جاسالعان.

ولاردى اقىن جىبەرمەيدى،

تابىستىرماي قويمايدى.

ەكەۋىن دە، قاۋىشتىرىپ،

شاتتانۋدى ويلايدى.

ءيا، اقىن جانى دا، قالامىنان تۇلەپ ۇشقان اققۋ جىرى دا، تابيعاتتاي تازالىققا، اقيقاتقا اپارا السا، وندا اقىن اۆتوردىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «ماڭگى حايات اللا» ءوز قۇلدارىنىڭ ىشىنەن تاڭداپ شوقتىعىن بيىك، مەرەيىن ۇستەم ەتىپ، اۋزىنان مارجان توگىلتىپ، قالامىنان قاسيەت تامشىلاتىپ سۇيىكتىلەرىنىڭ قالامىن ءابىلحايات سۋىنا مالىپ، سارقىلماس رۋحاني الەمىنىڭ ءزامزامداي تازا، ولمەس جىرلار تۋدىرتىپ حالىقتى تابيعاتتاي تازالىقپەن ەتەنە وتۋگە تاربيەلەيتىن تۇلعا ەتىپ جاراتادى ەكەن.

مىڭ جىلدىقتاردىڭ مۇراسى مەن اماناتىن ارقالاعان تامىرى تەرەڭدە، بۇتاعى عارىشقا تۇتاسقان الىپ بايتەرەكتەي قازاق دەيتىن ومىرشەڭ حالقىم الىپ سامۇرىقتارىنىڭ التىن جۇمىرتقاسىن بۇتاعىندا قۇنداقتاپ، باپتاپ، جىلاننىڭ ايىر ءتىل، اڭىرايعان كومەيىنەن ساقتاپ تۇلەتە بەرسىن!.. اللانىڭ راحىمىمەن الىپ بايتەرەگىمىز كوككە بوي سوزا بەرسىن دەپ تىلەيمىز!..

سونىمەن «ەرىكسىز ەلدەن كەتۋ» اتتى كىتاپتىڭ العاشقى اڭگىمە-ەسسە 1-ءبولىمى مەن سوڭعى پۋبليستيكالىق وي-تولعاۋلار 2-بولىمىنە كوزقاراسىمدى جازىپ شىقتىم. ءبىز كەيدە ادەم ادەبيەتى مەن دانالاردىڭ ايتقاندارىن ءسۇزىپ الىسقا كەتىپ قالامىز. سويتسەك، بىزگە، قازاققا كەرەكتى اسىل ارنالار اياعىمىزدىڭ استىندا اعىپ جاتادى ەكەن. كوپ جىلدان بەرى كورىپ، پىكىرلەسىپ بىرگە قاتار كەلە جاتقان داۋلەتبەك اعانىڭ ادامدىعى مەن كىسىلىك كەلبەتىنە كوڭىل بولەمىزدە، ونىڭ جازبالارىنا جاقىنداماعان ەكەنبىز. سويتسەك، ول جازعان كىتاپتاردىڭ اشىلماعان پاراقتارىندا ايشىقتى ويلار مەن كوركەمدىكتىڭ قاينارى تۇنىپ جاتقانىن كوردىك. سوندايدا ءبىزدىڭ پالەن اعانى «تانيمىز» دەگەنىمىز انشەيىن ءجاي ءسوز عانا بولىپ قالادى. كىتاپتى وقىپ شىققان سوڭ قالامگەردى تىڭنان تانىپ، تەرەڭىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدىم. قالامدى قولعا الىپ كوزقاراسىمدى ءبىلدىرىپ، وقىرماندىق ويىمدى ورتاعا سالايىن دەپ ەدىم، ماقالا ۇزارىپ بارادى. وسىلايشا ءوزىمنىڭ دە، ۇندەس، ارمانداس، باعىتىمىز ءبىر جولاۋشى ەكەنىمىزدى اڭعاردىم.

اقىن، اۋدارماشى، جازۋشى داۋلەتبەك بايتۇرسىنۇلى اعامىزعا شىعارماشىلىق جەتىستىك تىلەيمىز. ويتكەنى ول كىسى ۇلت جازۋشىسى. كىتابىن قولىنا الىپ وقىعان ادام ءوزى ويلاماعان توسىن ولجالارعا كەزدەسەرى ءسوزسىز!..

(سوڭى)

ايگۇل نۇرىش، ەتنوگراف، جازۋشى

Abai.kz