Aqan serini kóbimiz әnshi-aqyndar shygharmashylyghynyng iri ókili, sal-seriler poeziyasynyng altyn túghyry dep bilemiz.

Al endi kóbimiz Aqan serining key ólenderining jazba poeziya dәstýrine, onyng ishinde Abay poeziyasynyng dәstýrine juyqtau keletinin bil e bermeymiz. Aqan seride jazba poeziyagha        tәn aqyndyq shayyrlyq sipattar jii kezdesedi. Osy jaghy kóp sóz bolmay jýr. Aqan serining islamiyatqa , mahabbat, sýiipenshilik, basqa da taqyryptaghy ólenderine qarap otyrsaq, oghan onay-aq kóz jetkizemiz. Mysalgha: «Ghashyqqa», «Bizding kónil qayda jatyr», «Aqkóilek», «Súluqyzgha», «Taghrypyn», «Myltyq pen mergenshilik», «J-gha» t.b. Bireuge arnau, alibomdyq óleng jazba poeziyagha tәn. Europa, orys poeziyasynda (Gete, Bayron, Shiller, Geyne, Pushkiyn, Lermontov, Tutchev, Eseniyn), qazaq poeziyasynda (M.Júmabaev, B.Kýleev, S.Torayghyrov) bar dәstýr. Aqan serining «J-gha» atty óleninde jazba poeziyanyng osy sipaty, belgisi bar.

Degende Maqbubajannan qozghalamyn,
Hat jazyp, qaghaz, qalam qolghaalamyn.
Pәruana otqa týsken mysalynday,
Didaryna tyrapynda tolghanamyn

Jaqsynyng jaman qaydan bilsin zatyn,
Qazaqqa bolghan maghlúm mening atym.
Taghdyryna ghashyq bop jazdym nazym (lirika),
Zarlanghan seni jat qyp jazghan hatym.

«Ghashyq jargha» óleninde:

Kәuserding tiling tәtti sharabynan,
Halimdi qyldym aghlan qarabynan.
Bir bәiit qúsalanyp nazym jazdym,
Qasiretim- shoq, ishim – jalyn barabynan.
Bir jyly soqqan jeldey bolsa payda,
Darigha, jan sәulemning tarabynan – dep alibomdyq óleng sipat-belgilerin bildirse, osy ólendegi bәiit, nazym sózderi shyghys poeziyasynan engen sózder bola otyryp, shaghatay poeziyasynyng jazba dәstýrin eske týsiredi. Jalpy bәiit, nazym sózderi – jazba poeziyadaghy lirika úghymyn bildire otyryp, jazba dәstýrding terminderi bolyp tabylady.

Arab әripterin ólenge qosu Abayda bar. Ol ejelgi shyghys poeziyasynan tamyr tartqan kórkemdik dәstýr. Osy dәstýr Aqanda da bar. «Ghashyqqa» óleninde: «Ayaghyýsh A.Z.M. yatarakki//Júmbaghym basqan izi jynys qúmda», «Taghy da hat jazamyn syn men zidan,// //Taghrypyng keyine mesәlip, biyden// //O.R.Z.M.L. ainakәrim// // Kónilimning inkәrisi – dal men miym,non» dese «Bizding kónil qayda jatyr» óleninde: «Tәnirime aitar sózim sonda jatyr...// //A.Q.M.L. Radubayyn// //Birliant gәuhar jýzing sonda jatyr» - deydi. «Aqkóilek» óleninde: «Jastyqpen taghdyryndy tanymaymyn, // //A.N.D. men O. beste degen. // //Shyryn men Mәjnýngha shyghynday, // // Týsirding ghashyq otyn ishke degen» - deydi. Búl ólenderde Abaydyng «Áliyf-bi» ólenining әseri bar. Aqanseri de arab әripterin ólenge qosyp, ony mahabbat, sýiispenshilik sezimderimen oraylastyrghan. Múndaghy arab әripterin jeke-jeke ólenge qosu sipaty bar ólenderdi auyzsha shygharyldy deytin bolsaq, kez-kelgen adam jeke-jeke әripteri bar ólenderdi esinde, jadynda saqtauy óte qiyn. Auyzsha  poeziyanyng stihiyasy     búghan      kónbeydi. Búl jerde jazbasha poeziyagha tәn grafikalyq dәldik, orfografiyalyq úsynaqtyq, zandylyq múqiyat saqtaluy qajet. Búl – jazba poeziyanyng tól sipaty. Aqan serining «Myltyq pen mergenshilik» óleni Abaydyng «Qansonarda býrkitshi shyghady angha» óleni menruhtas. Aqan seri anshy adamnyng basyndaghy psihologiyalyq kónil-kýidi, ahualdy jazba lirikanyng zandylyghymen, sipaty  men   órnekteydi. Búghan ne aitasyz?!..

Múnyng barlyghy Aqan serining taza auyzsha dәstýrdegi dәstýrli poeziyanyng ghana ókili emes, jazba dәstýrdi mengergen, músylmansha, qazaqsha, oryssha bilim alghan sauatty aqyn ekendigin dәleldeydi. Aqan seri poeziyasynyng edәuir sipaty ontýstik ónirdegi Maylyqopa, Mәdeliqoja, Bazar siyaqty jazba dәstýrdegi shayyrlyqqa jaqyndau.

Medresede diny bilim alghan Aqan serining taurattylyq ilimnen de habardarlyghy bayqalady.Tauratta júrtqa belgili mynaday ósiyet bar: «Bir-birindi ghaybattamandar!Sonda ózderinde ghaybattan tys bolasyndar.Eger sen bireudi qalay ghaybattasan,ol da seni solay ghaybattaydy.Bauyrynnyng kózindegi bir tal shógirdi kórip,ózindegi shóngeni nege kórmeysin.Arsyz,ózinning kózindegi shógirdi alyp baryp qana,ózgelerge tórelik ait!»

Aqan seri búl turasynda:
Altynyn sóilu kerek,jezin aitpay,
Qiyndy izdeu kerek,tezin aitpay...
Bireuding bir shiyregin jariya qylar,
Key bireu ózindegi kezin aitpay.

Aqan seri qoghamdaghy, әleumettik ortadaghy әraluan qúbylystargha, mәselelerge týrik. Jana zaman oqyghan adamdardy shygharghanmen, olardyng bolmys-bitimindegi biraz sipattar, sol ósken ortasyna, ata dәstýrge, jón-josyqqa qayshy kelip jatady. Jalpy óner tabighaty, suretkerler bolmysy, onyng tereng intuisiyasy, qogham qoynauyndaghy osynday qayshylyqty, jaghymsyz qúbylystardy seze qoyady. Ghylymda múnday sezgishtikti, sezimtaldyqty, boljaghyshtyqty istoriyasofiyalyq kózqaras, baylam dep jatamyz.

Sonday istoriyasofiya Aqan seri de bar.

Bilimpazdan janalap form shyqty,
Búrynghy ataghúrpyn qylyp mansúq.
Jaqyndasang úshqynyng tiymey qalmas,
Jamannyng kesapaty – jaynaghan shoq.

Qazaq qoghamy, ghylymy, bilimi europasentrizmnen, kospomitizmnen, nigilizmnen qanshalyqty zardap shekkenin bәrimiz de bilemiz. Olay bolsa, Aqan seri sәuegeyligine tanqalmasqa әddimiz joq!

Sәbit Jәmbek

Abai.kz