Тарихта көптеген империялар сыртқы жаудан емес, өзгерген заман талабын мойындағысы келмегендіктен құлады.

Бағынышты халықтардың дербестікке ұмтылысын күшпен тоқтату, орталықтандыруды күшейту және бұрынғы ұлылық туралы мифке сүйену көбіне мемлекетті сақтап қалмай, оның ыдырауын жеделдетті.

Ресей империясы (1917)

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Ресей империясы «біртұтас және бөлінбес Ресей» қағидасынан бас тартпады. Поляк, фин, украин, кавказ және Түркістан халықтарының ұлттық қозғалыстары империя үшін қауіп ретінде қабылданды.

Орталық билік автономияны кеңейтудің орнына орыстандыру мен әкімшілік қысымды күшейтті. Бірінші дүниежүзілік соғыс жағдайында әлеуметтік, экономикалық және ұлттық қайшылықтар шегіне жетіп, 1917 жылы империя күйреді.

Австрия-Венгрия империясы (1918)

Еуропадағы ең ірі көпұлтты мемлекеттердің бірі болған Австрия-Венгрия құрамында немістер, венгрлер, чехтар, словактар, хорваттар, сербтер, поляктар, украиндар және румындар өмір сүрді.

Империя венгрлермен саяси ымыраға келгенімен, басқа халықтардың автономия туралы талаптарын толық қанағаттандырмады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ішкі қайшылықтар күшейіп, алғашқы ірі әскери сәтсіздіктерден кейін мемлекет бірнеше ұлттық мемлекетке бөлініп кетті.

Осман империясы (1922)

Ғасырлар бойы үш құрлыққа үстемдік еткен Осман мемлекеті XIX ғасырда терең дағдарысқа ұшырады. Балқан халықтарының ұлттық қозғалыстары күшейген кезде Стамбул оларды күшпен ұстап қалуға тырысты.

Кейінгі кезеңде түріктендіру саясатының күшеюі тек Балқанда ғана емес, араб өлкелерінде де наразылық туғызды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа араласу империяның соңғы күйреуін тездетіп, оның орнында Түркия Республикасы ғана қалды.

Кеңес Одағы (1991)

Кеңес Одағы ресми түрде тең құқықты республикалардың федерациясы болғанымен, іс жүзінде Мәскеу басқаратын орталықтандырылған құрылым еді.

1980-жылдардың соңында Балтық елдері, Кавказ республикалары, Украина және басқа одақтас республикалар егемендік талап ете бастады. Бірақ орталық билік одақты бұрынғы қалпында сақтап қалуға тырысты. Тамыз бүлігі осы ұмтылыстың соңғы көріністерінің бірі болды.

Нәтижесінде 1991 жылы Кеңес Одағы толық ыдырап, оның орнында тәуелсіз мемлекеттер пайда болды.

Португалия империясы (1974–1975)

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген еуропалық мемлекеттер отарларына тәуелсіздік бере бастаған кезде Португалия Африкадағы иеліктерін сақтап қалуға күш салды.

Ангола, Мозамбик және Гвинея-Бисаудағы ұзаққа созылған отарлық соғыстар экономиканы әлсіретіп, қоғамды шаршатты. Ақырында 1974 жылғы Қалампыр төңкерісі империялық саясаттың күйреуіне және отарлардың тәуелсіздік алуына алып келді.

Француз отарлық империясы

Франция Үндіқытай мен Алжирді сақтап қалуға тырысты. Әсіресе Алжир соғысы француз қоғамын терең дағдарысқа ұшыратып, Төртінші республиканың құлауына себеп болды.

Ақырында Париж империяны сақтап қалу мүмкін емес екенін мойындап, деколонизация жолына түсті. Франция мемлекеттілігін сақтап қалды, бірақ империялық жобадан бас тартуға мәжбүр болды.

Югославия

Югославия классикалық отарлық империя болмаса да, федерацияны орталықтандыруға және серб үстемдігін сақтауға ұмтылу ішкі қайшылықтарды күшейтті.

1990-жылдары федерацияны реформалау орнына күш қолдану жолы таңдалды. Соның салдарынан мемлекет бірнеше соғыстан кейін ыдырап кетті.

Тарихтың сабағы

Бұл мысалдардың барлығында ортақ заңдылық байқалады. Алдымен бұрынғы ұлылық туралы миф күшейеді. Кейін шет аймақтарды ұстап тұрудың экономикалық және саяси шығыны артады. Соңында реформа жасау мүмкіндігі жоғалып, орталық билік күшке сүйене бастайды. Дәл осы кезеңде ыдырау үдерісі қайтымсыз сипат алады.

Тарих көрсеткендей, империялардың көпшілігі әлсіз болғандықтан емес, өзгерген шындыққа бейімделе алмағандықтан құлады.

Империялық мәртебеге тым ұзақ жабысып қалу көбіне мемлекетті сақтап қалмай, оның күйреуін жылдамдатты.

Өмір Шыныбекұлы

Abai.kz