تاريحتا كوپتەگەن يمپەريالار سىرتقى جاۋدان ەمەس، وزگەرگەن زامان تالابىن مويىنداعىسى كەلمەگەندىكتەن قۇلادى.

باعىنىشتى حالىقتاردىڭ دەربەستىككە ۇمتىلىسىن كۇشپەن توقتاتۋ، ورتالىقتاندىرۋدى كۇشەيتۋ جانە بۇرىنعى ۇلىلىق تۋرالى ميفكە سۇيەنۋ كوبىنە مەملەكەتتى ساقتاپ قالماي، ونىڭ ىدىراۋىن جەدەلدەتتى.

رەسەي يمپەرياسى (1917)

XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا رەسەي يمپەرياسى «ءبىرتۇتاس جانە بولىنبەس رەسەي» قاعيداسىنان باس تارتپادى. پولياك، فين، ۋكراين، كاۆكاز جانە تۇركىستان حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق قوزعالىستارى يمپەريا ءۇشىن قاۋىپ رەتىندە قابىلداندى.

ورتالىق بيلىك اۆتونوميانى كەڭەيتۋدىڭ ورنىنا ورىستاندىرۋ مەن اكىمشىلىك قىسىمدى كۇشەيتتى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جاعدايىندا الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە ۇلتتىق قايشىلىقتار شەگىنە جەتىپ، 1917 جىلى يمپەريا كۇيرەدى.

اۆستريا-ۆەنگريا يمپەرياسى (1918)

ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى كوپۇلتتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولعان اۆستريا-ۆەنگريا قۇرامىندا نەمىستەر، ۆەنگرلەر، چەحتار، سلوۆاكتار، حورۆاتتار، سەربتەر، پولياكتار، ۋكرايندار جانە رۋمىندار ءومىر ءسۇردى.

يمپەريا ۆەنگرلەرمەن ساياسي ىمىراعا كەلگەنىمەن، باسقا حالىقتاردىڭ اۆتونوميا تۋرالى تالاپتارىن تولىق قاناعاتتاندىرمادى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا ىشكى قايشىلىقتار كۇشەيىپ، العاشقى ءىرى اسكەري ساتسىزدىكتەردەن كەيىن مەملەكەت بىرنەشە ۇلتتىق مەملەكەتكە ءبولىنىپ كەتتى.

وسمان يمپەرياسى (1922)

عاسىرلار بويى ءۇش قۇرلىققا ۇستەمدىك ەتكەن وسمان مەملەكەتى XIX عاسىردا تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىرادى. بالقان حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق قوزعالىستارى كۇشەيگەن كەزدە ستامبۋل ولاردى كۇشپەن ۇستاپ قالۋعا تىرىستى.

كەيىنگى كەزەڭدە تۇرىكتەندىرۋ ساياساتىنىڭ كۇشەيۋى تەك بالقاندا عانا ەمەس، اراب ولكەلەرىندە دە نارازىلىق تۋعىزدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارالاسۋ يمپەريانىڭ سوڭعى كۇيرەۋىن تەزدەتىپ، ونىڭ ورنىندا تۇركيا رەسپۋبليكاسى عانا قالدى.

كەڭەس وداعى (1991)

كەڭەس وداعى رەسمي تۇردە تەڭ قۇقىقتى رەسپۋبليكالاردىڭ فەدەراتسياسى بولعانىمەن، ءىس جۇزىندە ماسكەۋ باسقاراتىن ورتالىقتاندىرىلعان قۇرىلىم ەدى.

1980-جىلداردىڭ سوڭىندا بالتىق ەلدەرى، كاۆكاز رەسپۋبليكالارى، ۋكراينا جانە باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالار ەگەمەندىك تالاپ ەتە باستادى. بىراق ورتالىق بيلىك وداقتى بۇرىنعى قالپىندا ساقتاپ قالۋعا تىرىستى. تامىز بۇلىگى وسى ۇمتىلىستىڭ سوڭعى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى بولدى.

ناتيجەسىندە 1991 جىلى كەڭەس وداعى تولىق ىدىراپ، ونىڭ ورنىندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر پايدا بولدى.

پورتۋگاليا يمپەرياسى (1974–1975)

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كوپتەگەن ەۋروپالىق مەملەكەتتەر وتارلارىنا تاۋەلسىزدىك بەرە باستاعان كەزدە پورتۋگاليا افريكاداعى يەلىكتەرىن ساقتاپ قالۋعا كۇش سالدى.

انگولا، موزامبيك جانە گۆينەيا-بيساۋداعى ۇزاققا سوزىلعان وتارلىق سوعىستار ەكونوميكانى السىرەتىپ، قوعامدى شارشاتتى. اقىرىندا 1974 جىلعى قالامپىر توڭكەرىسى يمپەريالىق ساياساتتىڭ كۇيرەۋىنە جانە وتارلاردىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنا الىپ كەلدى.

فرانتسۋز وتارلىق يمپەرياسى

فرانتسيا ۇندىقىتاي مەن ءالجيردى ساقتاپ قالۋعا تىرىستى. اسىرەسە الجير سوعىسى فرانتسۋز قوعامىن تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىراتىپ، ءتورتىنشى رەسپۋبليكانىڭ قۇلاۋىنا سەبەپ بولدى.

اقىرىندا پاريج يمپەريانى ساقتاپ قالۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن مويىنداپ، دەكولونيزاتسيا جولىنا ءتۇستى. فرانتسيا مەملەكەتتىلىگىن ساقتاپ قالدى، بىراق يمپەريالىق جوبادان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى.

يۋگوسلاۆيا

يۋگوسلاۆيا كلاسسيكالىق وتارلىق يمپەريا بولماسا دا، فەدەراتسيانى ورتالىقتاندىرۋعا جانە سەرب ۇستەمدىگىن ساقتاۋعا ۇمتىلۋ ىشكى قايشىلىقتاردى كۇشەيتتى.

1990-جىلدارى فەدەراتسيانى رەفورمالاۋ ورنىنا كۇش قولدانۋ جولى تاڭدالدى. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت بىرنەشە سوعىستان كەيىن ىدىراپ كەتتى.

تاريحتىڭ ساباعى

بۇل مىسالداردىڭ بارلىعىندا ورتاق زاڭدىلىق بايقالادى. الدىمەن بۇرىنعى ۇلىلىق تۋرالى ميف كۇشەيەدى. كەيىن شەت ايماقتاردى ۇستاپ تۇرۋدىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي شىعىنى ارتادى. سوڭىندا رەفورما جاساۋ مۇمكىندىگى جوعالىپ، ورتالىق بيلىك كۇشكە سۇيەنە باستايدى. ءدال وسى كەزەڭدە ىدىراۋ ۇدەرىسى قايتىمسىز سيپات الادى.

تاريح كورسەتكەندەي، يمپەريالاردىڭ كوپشىلىگى ءالسىز بولعاندىقتان ەمەس، وزگەرگەن شىندىققا بەيىمدەلە الماعاندىقتان قۇلادى.

يمپەريالىق مارتەبەگە تىم ۇزاق جابىسىپ قالۋ كوبىنە مەملەكەتتى ساقتاپ قالماي، ونىڭ كۇيرەۋىن جىلدامداتتى.

ءومىر شىنىبەكۇلى

Abai.kz