1 шілдеден бастап күшіне енген жаңа Конституция азаматтардың құқықтарын қорғауға қатысты маңызды кепілдіктерді бекітті. Соның бірі – қоғамда «Миранда қағидасы» деген атаумен белгілі болған норма. Бұл өзгеріс қалай қабылданды, оның мәні неде және ұсталған жағдайда әр қазақстандық нені білуі керек?

Конституциялық өзгерістер қалай қабылданды?

Қазақстанда азаматтардың құқықтарын қорғауға қатысты енгізілген жаңа кепілдіктер бір күнде қабылданған жоқ. Олар бірнеше айға созылған қоғамдық талқылаудың, саяси реформалардың және Конституциялық комиссия жұмысының нәтижесінде өмірге келді.

2025 жылғы 8 қыркүйекте Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында елдің саяси жүйесін жаңғыртудың жаңа кезеңі басталатынын жариялады. Президент сол кезде қоғамда ұзақ уақыт бойы көтеріліп келе жатқан парламенттік реформаны талқылауды ұсынып, кез келген өзгеріс халықтың сұранысына негізделуі керек екенін айтты.

Осы бастамадан кейін Президенттің өкімімен парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды. Оның құрамына Парламент депутаттары, саяси партиялардың өкілдері, заңгерлер, ғалымдар мен сарапшылар енді. Бірнеше ай бойы жұмыс тобы азаматтар мен қоғамдық ұйымдардан түскен ұсыныстарды жинақтап, жүйеледі.

Алайда талқылау барысында көтерілген мәселелер тек парламенттік реформамен шектелмейтіні белгілі болды. Осыған байланысты Мемлекет басшысы Ұлттық құрылтайдың кезекті отырысында Конституциялық комиссия құру туралы бастама көтерді.

2026 жылғы 21 қаңтарда Президент Жарлығымен 130 адамнан тұратын Конституциялық комиссия құрылды. Оның құрамына заңгерлер, депутаттар, ғалымдар, азаматтық қоғам өкілдері мен түрлі сала мамандары кірді. Комиссияға Конституциялық соттың төрағасы Эльвира Әзімова жетекшілік етті. Төрағаның орынбасарлары болып Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин мен Премьер-министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Айда Балаева тағайындалды.

Бұрын-соңды болмаған ашық талқылау өтті

Бұл жолғы конституциялық реформа бұрынғы тәжірибеден өзгеше ұйымдастырылды. Конституциялық комиссияның барлық 12 отырысы ашық форматта өтіп, тікелей эфирде көрсетілді. Конституция жобасы екі рет бүкілхалықтық талқылауға шығарылды.

Азаматтар өз ұсыныстарын eGov пен e-Өтініш платформалары арқылы жолдады. Ресми мәлімет бойынша, комиссияға 12 мыңға жуық ұсыныс пен өтініш түскен. Олардың елеулі бөлігі жаңа Конституция жобасын әзірлеу кезінде ескерілген.

Конституциялық комиссияның жұмысына тоқталған Президент Қасым-Жомарт Тоқаев мұндай ашық талқылау Қазақстан тарихында алғаш рет өткенін атап өтті.

«Комиссияның жұмысы барынша ашық өтті. Елімізде бұрын-соңды реформалар мұндай ауқымда талқыланып, тікелей эфирде кеңінен көрсетілген емес. Бұл – "Халық үніне құлақ асатын мемлекет" қағидатының нақты жүзеге асқанының көрінісі», – деді Мемлекет басшысы.

2026 жылғы 15 наурызда өткен республикалық референдумда дауыс берген азаматтардың 87,15 пайызы жаңа Конституцияны қолдады. Ал 1 шілдеден бастап жаңартылған Ата заң ресми түрде күшіне енді.

Жаңа Конституция мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртып қана қоймай, адам құқықтарын қорғауға арналған бірқатар маңызды кепілдіктерді де бекітті. Солардың бірі – қоғамда «Миранда қағидасы» деген атаумен кеңінен талқыланып жүрген құқықтық норма.

«Миранда қағидасы» деген не?

Соңғы уақытта бұл атау жиі айтылғанымен, оның нақты мәнін көпшілік толық біле бермейді. Негізінде, бұл – азамат ұсталған сәттен бастап оның құқықтары міндетті түрде түсіндіріліп, өзін қорғауға барлық заңды мүмкіндік берілуге тиіс деген қағида.

Яғни құқық қорғау органы адамға тек не үшін ұсталғанын ғана хабарлап қоймай, оның қандай құқықтарға ие екенін де түсіндіруге міндетті.

Бұл талап халықаралық құқық тәжірибесінде бұрыннан бар. Қазақстанда да оның жекелеген нормалары Қылмыстық-процестік кодексте қолданылып келді. Ал енді бұл кепілдіктер Конституция деңгейінде бекітіліп, құқықтық маңызы күшейді.

Заңгерлердің пікірінше, мұндай өзгерістің негізгі мақсаты – адамның ең осал кезеңінде, яғни ұсталған алғашқы минуттардан бастап оның құқықтарының толық сақталуын қамтамасыз ету. Себебі дәл осы сәтте азамат психологиялық қысымға ұшырап, өз құқықтарын толық пайдалана алмай қалуы мүмкін.

Ұсталған адам ең алдымен нені білуі керек?

Қоғамда «ұсталды» деген сөз көп жағдайда «кінәлі» деген ұғыммен қатар қабылданады. Алайда заң тұрғысынан бұл екі түсініктің арасы жер мен көктей.

Қазақстан Конституциясына сәйкес, адамның кінәсі соттың заңды күшіне енген үкімі шыққанға дейін дәлелденген болып саналмайды. Демек, азамат ұсталған сәттен бастап емес, сот үкімі шыққанға дейін өзінің барлық конституциялық құқықтарын сақтайды.

Осыған байланысты жаңа Конституцияда бекітілген кепілдіктердің басты мақсаты – адамның өзін қорғау құқығын қамтамасыз ету.

Ең алдымен құқық қорғау органы азаматқа оның қандай себеппен ұсталғанын, қандай құқықтық мәртебеде екенін және қандай күдік келтіріліп отырғанын түсіндіруге міндетті.

Сонымен қатар ұсталған адамның:

• қандай құқық бұзушылыққа күдікті екенін білуге;

• адвокаттың көмегін талап етуге;

• заңда көзделген жағдайда мемлекет есебінен заңгерлік көмек алуға;

• өзіне қарсы жауап бермеуге;

• қажет болған жағдайда аудармашының қызметін пайдалануға құқығы бар.

Бұл құқықтар формальды рәсім үшін ғана енгізілген жоқ. Олар азаматтың өзін заң аясында қорғауына мүмкіндік береді.

Үнсіз қалу құқығы нені білдіреді?

«Миранда қағидасы» туралы айтылғанда ең алдымен үнсіз қалу құқығы сөз болады. Бірақ бұл құқықты көпшілік әртүрлі түсінеді.

Кейбіреулер мұны тергеуге көмектесуден бас тарту деп қабылдайды. Шын мәнінде, оның мақсаты басқа.

Азамат өзіне қарсы айғақ беруге міндетті емес. Өйткені ұсталған адамның эмоцияға беріліп, жағдайды толық түсінбей жатып айтқан сөзі кейін өзіне қарсы пайдаланылуы мүмкін.

Сондықтан жауап алу басталғанға дейін құқық қорғау органы азаматқа бұл құқықты түсіндіруге міндетті.

Бұл – халықаралық құқықта мойындалған әділ сот төрелігінің негізгі қағидаларының бірі.

Заңгерлік көмек не үшін қажет?

Жаңа Конституциядағы тағы бір маңызды кепілдік – әр азаматтың білікті заңгерлік көмек алу құқығы.

Көпшілік адвокат тек сот процесінде қажет деп есептейді. Алайда тәжірибе көрсеткендей, істің кейінгі тағдыры көбіне ұсталғаннан кейінгі алғашқы сағаттарда шешіледі.

Дәл осы кезеңде алғашқы жауап алынады, процессуалдық құжаттар рәсімделеді, кейін дәлел ретінде пайдаланылуы мүмкін мәліметтер тіркеледі.

Сондықтан қорғаушының қатысуы азаматтың құқықтарының сақталуына тікелей әсер етеді.

Егер адамның жеке адвокат жалдауға мүмкіндігі болмаса, заңда көзделген жағдайларда мемлекет кепілдік берген заңгерлік көмек көрсетіледі.

Адвокаттың міндеті тек сотта сөз сөйлеумен шектелмейді. Ол азаматтың құқықтарының сақталуын бақылайды, құжаттардың мазмұнын түсіндіреді, қажет болған жағдайда өтінішхат береді және құқық бұзылған жағдайда шағым түсіреді.

Сондықтан мамандар ұсталған жағдайда қорғаушының көмегінен бас тартпауға кеңес береді.

Құқық қорғау органдарының жауапкершілігі де артады

Жаңа конституциялық кепілдік азаматтардың ғана емес, құқық қорғау органдарының да жауапкершілігін күшейтеді.

Енді азаматқа құқықтарын түсіндіру жай ғана процессуалдық рәсім емес, заң талаптарының бірі саналады.

Қызметкер ұсталған адамға:

• не үшін ұсталғанын;

• қандай құқықтары бар екенін;

• адвокат шақыру мүмкіндігін;

• өзіне қарсы жауап бермеуге құқылы екенін;

• заңгерлік көмек алу тәртібін түсіндіруге міндетті.

Бұл талаптардың сақталуы кейін қылмыстық істің заңдылығын бағалау кезінде де ескеріледі.

Басқаша айтқанда, жаңа Конституция азаматтың ғана емес, мемлекеттік органдардың да құқықтық жауапкершілігін күшейтіп отыр.

Азаматтар жиі жіберетін қателіктер

Құқық қорғау органдарының тәжірибесі көрсеткендей, ұсталған адамдардың көбі заңды білмегендіктен емес, абыржып қалғандықтан қателеседі. Мұндай жағдайда эмоцияға ерік беру немесе асығыс шешім қабылдау кейін өзіне қиындық тудыруы мүмкін.

Заңгерлер ең жиі кездесетін бірнеше жағдайды атап көрсетеді.

Біріншісі – құжаттың мазмұнын толық оқымай қол қою. Азамат кез келген процессуалдық құжатпен мұқият танысуға құқылы.

Екіншісі – жағдайды толық түсінбей тұрып түсініктеме беруге асығу. Егер құқықтары түсіндірілмесе немесе қорғаушы келмесе, азаматтың кейін берген жауабын өзгертуі қиынға соғуы мүмкін.

Үшіншісі – адвокаттың көмегінен бас тарту. Кейбір адамдар мұны уақыт үнемдеу немесе мәселені тезірек шешудің жолы деп қабылдайды. Алайда қорғаушының қатысуы азаматтың заңмен кепілдік берілген құқықтарының сақталуына қызмет етеді.

Тағы бір маңызды мәселе – эмоцияға беріліп, құқық қорғау органдары қызметкерлерімен жанжалға түспеу. Кез келген даулы мәселе заң аясында шешілуі керек.

Мамандар мұндай жағдайда сабыр сақтап, өз құқықтарын талап етіп, барлық процессуалдық әрекеттің заң талаптарына сәйкес жүргізілуін сұрауға кеңес береді.

Жаңа кепілдіктер қарапайым азаматқа не береді?

Конституцияға енгізілген бұл өзгерістер құқық қорғау жүйесінің жұмыс тәртібін өзгертуді ғана көздемейді. Ең басты мақсат – азаматтың құқығын нақты қорғау.

Егер бұрын көпшілік қорғаушыны тек сот процесімен байланыстыратын болса, енді қорғану құқығы адамның ұсталған алғашқы минутынан басталатыны Конституция деңгейінде бекітілді.

Бұл, бір жағынан, азаматтардың құқықтық қорғалуын күшейтсе, екінші жағынан құқық қорғау органдарының жауапкершілігін арттырады. Себебі кез келген процессуалдық әрекет заң талаптарына сәйкес жүргізілуге тиіс.

Жаңа Конституцияның түпкі мақсаты да осы қағидатқа негізделген. Мемлекет басшысы Парламент палаталарының бірлескен отырысында жүргізіліп жатқан барлық реформаның түпкі мақсаты халықтың әл-ауқатын арттыру және азаматтардың өмір сүру сапасын жақсарту екенін атап өтті. Президенттің айтуынша, қабылданған өзгерістердің ең басты нәтижесі – азаматтардың маңызды мемлекеттік шешімдерді қабылдау үдерісіне қатысуы және олардың құқықтарын қорғаудың жаңа тетіктерінің қалыптасуы.

Бұл тұрғыдан алғанда «Миранда қағидасы» – жекелеген құқықтық норма ғана емес, азаматтың қадір-қасиетін, әділ сотқа қол жеткізу құқығын және заң алдындағы теңдігін күшейтуге бағытталған конституциялық кепілдіктің бірі.

Жаңа Конституция Қазақстандағы құқықтық реформалардың кезекті кезеңін бастап берді. Ата заңда бекітілген өзгерістер мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртумен қатар, адам құқықтарын қорғау тетіктерін де күшейтті.

Соның ішінде «Миранда қағидасы» мен заңгерлік көмекке қатысты нормалардың конституциялық деңгейде бекітілуі азаматтардың құқықтарын қорғаудағы маңызды қадамдардың бірі саналады. Бұл өзгерістер адамның ұсталған алғашқы сәттен бастап құқықтарының сақталуына кепілдік беріп, құқық қорғау органдары қызметінің ашықтығы мен заңдылығын арттыруға бағытталған.

Сондықтан әрбір қазақстандық өз құқықтарын білуі керек. Ұсталу – адамның барлық құқығынан айырылғанын білдірмейді. Керісінше, дәл сол сәттен бастап Конституция кепілдік берген құқықтар толық көлемде қамтамасыз етілуге тиіс. Құқықтық сауаттылық – тек заңгерлерге қажет білім емес, кез келген азаматтың өзін және өз құқығын қорғауына мүмкіндік беретін маңызды құрал.

Abai.kz