مادەنيەتتىڭ ماڭگىلىك ميسسياسى
مادەنيەت دەگەنىمىز تەك قانا ساحنا، كينو، كىتاپ، ءان-جىر مەن كۇي ەمەس
كۇنى كەشە قازاقستاندا مادەنيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ كۇنى اتالىپ ءوتتى. نەسىن ايتايىق، رۋحاني ومىرگە ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن كاۋىمدى قۇرمەتتەۋدىڭ ءتاپ-ءتاۋىر ءداستۇرى قالىپتاسىپ كەلەدى. وكىمەت تە بۇل جولى جومارتتىق تانىتىپ، ماراپاتتارىن اياعان جوق. ءوز باسىما بۇرىن ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ەلەنبەي كەلگەن بەلگىلى تۇلعالار مەن اۋىل-ايماقتاعى قاتارداعى مادەني سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى باعاسىن العانى ۇنادى.
بيلىكتى قانشا سىناپ-مىنەۋگە اۋەس بولساق تا، ءبىر نارسەنى مويىنداۋىمىز كەرەك: جاڭا قازاقستان تۇسىندا رۋحاني ومىرگە، مادەنيەت پەن ونەرگە، ادەبيەتكە دەگەن بيلىك جاعىنان ءبىرشاما بەتبۇرىس بار. وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان، جىل سايىن بۇل سالاعا قوماقتى قارجى ءبولىنىپ كەلەدى، جاپ-جاقسى جوبالار جۇزەگە اسۋدا.
ءتىپتى، مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ مارتەبەسى ۆيتسە-پرەمەرگە دەيىن كوتەرىلۋىنىڭ وزىندە بيۋروكراتيالىق، اپپاراتتىق قانا ەمەس، ودان دا تەرەڭ ءمان بار ەكەنى انىق، ويتكەنى مادەنيەت ءمينيسترى ەندىگى جەردە وسى الەۋمەتتىك سالانى ۇيلەستىرىپ، ۇكىمەتتىڭ باسقا مۇشەلەرىنە دە تىكەلەي تاپسىرما بەرە الادى.
رۋحاني ومىردەگى كوپ جاڭالىقتىڭ ىشىندە پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ كىتاپ وقۋعا قاتىستى باستامالارى ابدەن قۇپتارلىق. كوپتەگەن كرەاتيۆتى جوبالار جۇزەگە اسۋدا، قازاق ادەبيەتى جاڭاشا كەزەڭگە قادام باسقانداي، كىتاپحانالار قايتا تۇلەگەندەي. ناتيجەسىندە قوعامدا كىتاپ وقۋعا دەگەن ىنتا ارتقان سىقىلدى.
الايدا، ءدال وسى ماقسات جولىندا كەي كەزدە ناۋقانشىلدىققا بوي ۇرىپ كەتۋگە بولمايدى. مەنىڭشە، كىتاپ وقۋ سياقتى اسا ءينتيمدى ءارى مادەنيەتتى شارۋا داندايسۋ مەن ماقتانشاقتىقتى كوتەرە بەرمەيدى، كىتاپ وقىپ، ونى توقىعان ادامنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى باسقاشا بولادى. ءبارىن ايت تا، ءبىرىن ايت، بىزدە كىتاپتىڭ باعاسى، جانارمايدىڭ باعاسىنان بەتەر ۋشىعىپ تۇر ەمەس پە؟! كىتاپ وقيتىن ۇلت قالىپتاستىرعىمىز كەلسە، نەگە كىتاپتىڭ باعاسىن ارزانداتۋعا باعىتتالعان ەكونوميكالىق شارالاردى قولعا المايمىز؟!
سونىمەن بىرگە، ءبىز «مادەنيەت» دەگەن اسا اۋقىمدى ۇعىمدى تىم تار ماعىنادا ءتۇسىنىپ جۇرگەن جوقپىز با؟
«مادەنيەت» دەسە بولدى، ءبىز تەك قانا ونەر جانە ادەبيەت قايراتكەرلەرىن، ساحنا مەن كينونى، سۋرەت گالەرەيالارى مەن مۋزەيلەردى، ۇلكەندى-كىشىلى مادەنيەت سارايلارى مەن اۋىلداعى كلۋبتاردى كوز الدىمىزعا ەلەسەتەمىز.
مەنىڭشە، ونەر مەن ادەبيەتكە ەلدەن ەرەكشە قابىلەتى بار ءبىر قاۋىم اعايىننىڭ كۇندەلىكتى ەڭبەگىنىڭ ناقتى ناتيجەسى بولۋى ءتيىس. جانە دە ول تەك قانا كىتاپ تارالىمى، كورەرمەن سانىمەن ولشەنبەۋ كەرەك سياقتى.
ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى سالالىق مادەنيەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى ءھام ماڭگىلىك ميسسياسى سول: ۇلتتىق مادەنيەت نەگىزىندە بارشانى وركەنيەتتىك قۇندىلىقتارعا باۋلۋ، ءاربىر ادامنىڭ مەن قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردىڭ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ. ايتپەسە، ونىڭ نە كەرەگى بار؟!
مادەنيەتتى ادامنىڭ مادەنيەتسىز ادامنان ايىرماشىلىعى نەدە؟
ارينە، ەڭ الدىمەن، ءبىلىم مەن تاربيەنى اتايمىز.
دەگەنمەن، مەن ءۇشىن مادەنيەتتى ادامنىڭ انىقتاماسىندا «تالعام» دەگەن ادام ءومىرىنىڭ بار سالاسىنا قاتىستى كاتەگوريانىڭ ورنى بولەك. سالالىق مادەنيەت ءدال وسى تالعامدى قالىپتاستىرۋى كەرەك دەپ سانايمىن.
ءيا، جاڭا قازاقستان تۇسىندا رۋحاني ومىردە، ونەر مەن ادەبيەتتە ءارتۇرلى جانردا تاماشا تۋىندىلار دۇنيەگە كەلىپ جاتىر. اسىرەسە، جاستارىمىز جويقىن!
الايدا، «كلاسسيكالىق ادەبيەت»، «كلاسسيكالىق ونەر»، ياعني، وقىرمان، تىڭدارمان، كورەرمەننىڭ بيىك تالعامىن قالىپتاستىراتىن شىعارمالار ونەر مەن ادەبيەت اۋىلىنان الىستاپ بارا جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس.
ءسوز جوق، ونەر مەن ادەبيەتكە دە سونى ىزدەنىستەر، ەكسپەريمەنتتەر، جاڭا فورمالار كەرەك. زامان مەن قوعام تالابى سونداي. الايدا كۆازي، ياعني قولدان جاسالعان جاڭالىقسىماقتارمەن اتىن شىعارعىسى كەلەتىندەر دە جوق ەمەس. تالعامى مەن تالابى تومەن «ماسس-مادەنيەت» دەگەن دە زامان قارقىنىنا ىلەسكىسى كەپ، اۋديتوريانى باسقاشا تاربيەلەپ جاتىر.
سونىمەن بىرگە، مادەنيەت - وتە-موتە كەڭ ءارى تەرەڭ ۇعىم ءھام قۇبىلىس، جانە دە ول تەك قانا رۋحاني سالاعا قاتىستى بولماۋى ءتيىس!
سول سەبەپتى مادەنيەتتەندىرىلۋى ءتيىس مەملەكەت ءومىرىنىڭ باسقا دا سالالارىنا كوشەيىك.
ەكونوميكانى الايىق. بىزدە ۇكىمەت پەن وتاندىق بيزنەستىڭ اراسىندا ءبىر-ءبىرىن قۇرمەتتەۋ مادەنيەتى قالىپتاسقان با؟ جەر قويناۋىندا مەندەلەەۆ تابليتساسىنىڭ بارلىق دەرلىك ەلەمەنتى بار قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تابىسى ات توبەلىندەي زاماناۋي شونجارلاردىڭ قولىنان الىنىپ، حالىقتىڭ، بارلىق ازاماتتاردىڭ يگىلىگىنە اينالدى ما؟ ايتپاقشى، ىشكى جالپى ءونىمنىڭ قانشا پروتسەنتى مادەنيەت سالاسىنا جۇمسالادى؟
الەۋمەتتىك سالانى الايىق. حالىق سالىعىنان قۇرالعان بيۋدجەت قارجىسى ادىلەتتى تۇردە، الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالماعان قاۋىمداستىقتىڭ مۇددەسى تولىق ەسكەرىلەتىندەي مادەنيەتتى تۇردە بولىنە مە؟ جەمقورلىق ارقاسىندا ەمەس، ادال ەڭبەگىمەن تابىستى، داۋلەتتى بولعان ازاماتتارعا قوعام تاراپىنان كوزقاراس سونشالىقتى مادەنيەتتى مە؟
قۇقىق قورعاۋ جاعىن الايىق. بىزدە سوت پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا كۇنى تۇسكەن ازاماتتارمەن مانتيالى ءھام پوگوندى شەندىلەر مادەنيەتتى تۇردە سويلەسىپ ءجۇر مە؟ ازاماتتاردىڭ ارىزدارىن ءادىل تۇردە، ەشكىمدى الالاماي قاراۋدىڭ مادەنيەتى بار ما؟
جاريا ساياساتتى الايىق. جالپى العاندا، بىزدە ۇلكەن ساياساتتىڭ وركەنيەتتى مادەنيەتى تۇزەلگەن بە؟ ساياساتتى تەك بيلىك ءۇشىن تالاس نە ءبىر توپتىڭ ەكىنشى ءبىر توپپەن تايتالاسى (تاقتالاسى) دەپ قانا تۇرپايى تۇردە تۇسىنۋدەن ارىلدىق پا؟ كەز كەلگەن ساياساتتىڭ باستى ماقساتى ۇلتتىق، مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىندا جۇرگىزىلۋى ءتيىس ەمەس پە؟ ادامزات دامۋىنىڭ وسى ءبىر اسا ماڭىزدى، كەزەكتى ساتىسىنا ءبىز قادام باستىق پا؟ نەلىكتەن بيلىكتىڭ جاندى جەرىنە تيەتىن سىن ايتقان نەمەسە بيلىكتىڭ رۇقساتىسىز بەلسەندىلىك تانىتقىسى كەلەتىن ازاماتتار مەن توپتار سول ساتتە نە زاڭ بۇزۋشى، نە، بەتىن اۋلاق قىلسىن، راديكال نە تەرروريست بوپ شىعا كەلەدى؟!
بىزدە دەموكراتيالىق ەلدەرگە ءتان پليۋراليزم، پىكىرتالاس مادەنيەتى ءومىر سالتىنا اينالدى ما؟
قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردى الايىق.
وكىنىشكە وراي، قوعام ءالى دە قاق جارىلعان، بيلىك پەن حالىق اراسىندا وركەنيەتتى، پرەزيدەنت ايتقان «ءارتۇرلى پىكىر – ءبىرتۇتاس ۇلت» قاعيداتىنا ساي ءتيىمدى ءارى بالاما پىكىردى ەسكەرەتىن قارىم-قاتىناس قالىپتاسا قويماعان.
ءبىر جاعىنان، بيلىكتىڭ قۇلاعىنا تەك ماقتاۋ جاعاتىن سىقىلدى، ۇلكەندى-كىشىلى شەندىلەر سىندى كوتەرە المايدى.
ەكىنشى جاعىنان، ارينە، سىن كەرەك، سونىمەن بىرگە، سىن تۇزەلمەي، ءمىن تۇزەلمەيدى. پليۋراليستىك قوعامنىڭ كەي بولىگىنىڭ دە ءوز كىناسى بار: «سىندارلى سىن» دەڭگەيىنە جەتە قويعان جوق. نەلىكتەن بيلىككە قاتىستى وڭدى-سولدى، كەيدە ەشبىر دالەلسىز سىن ايتقان كەز كەلگەن ادام «باتىر»، ال كەيدە بوي كورسەتىپ قالاتىن بيلىكتىڭ جاقسىلىعىن ايتقان ادام مىندەتتى تۇردە «ساتقىن» نە «تاپسىرىس ورىنداۋشى» بوپ شىعا كەلەدى؟ بيلىكتىڭ ءبىردى-ەكىلى وڭ باستامالارىن قولدايمىن دەپ، ءوزىم دە اسىرە اعايىننان تاياق جەپ قالعانمىن.
باعامدايىقشى، كۇن سايىن ۇدەپ بارا جاتقان قوعامي سىننىڭ ارتىندا نە تۇر؟
شىنىمەن دە ەل قامىن ويلاۋ ما؟ الدە بيلىك ءۇشىن تالاس پا؟ الدە توپارالىق تارتىس پا؟ الدە بيلىك باسىنداعى نەمەسە اشىق ساياساتتاعى ناقتى تۇلعالارعا دەگەن رەنىش، جەككورىنشتى كوزقاراس، قىزعانىش، كەكشىلدىك، ساياسي ۆەندەتتا ما؟
وسىنىڭ ءبارىنىڭ اق-قاراسىنا جەتۋ ءۇشىن بىزگە، ءسوزسىز، وزىق ۇلگىدەگى ساياسي مادەنيەت كەرەگى انىق!
كۇيبەڭ تىرشىلىكتى الايىق. چەحوۆ ايتپاقشى، «ادامدا ءبارى دە تاماشا بولۋى كەرەك: بەت-الپەتى دە، كيىمى دە، جانى دا، ويى دا». سونداي اعايىن ارامىزدا كوبەيۋدە مە؟ «كيىمىنە قاراپ قارسى الادى، اقىلىنا قاراپ شىعارىپ سالادى» قاعيداتى بىزدە ساقتالعان با؟
«ءولىم بايدىڭ مالىن شاشادى، جوقتىڭ ارتىن اشادى». تويلار مەن استارداعى شەكتەن شىققان استامشىلدىق – ءوز الدىنا بولەك ءبىر اڭگىمە. باسقاسىن ايتپاعاندا، قارىزدانىپ، تۋىستاردان جىلۋ جيناپ، «باسقالاردان كەمبىز بە؟» دەپ، بەيىت باسىنا باعاسى ۋداي، ءزاۋلىم دە قىمبات ەسكەرتكىشتەر سالۋ شە؟ ايتپاقشى ءوز باسىم، توي مەن استا ۇلكەندى ەمەس، شەندىنى كۇتكىزىپ قويۋ ادەتىن مۇلدەم قابىلداي المادىم!
بىزدە باي نە لاۋازىمدى بولماسا، مادەنيەتتى ادامدى قادىرلەۋ ورنىنا مادەنيەتسىز بولسا دا، قالتالى نە باسشى قىزمەتتەگى ادامدى قۇرمەتتەۋ ادەتى جويىلدى ما؟ جالپى بىزدە مادەنيەتتىڭ كۋلتى ورنىققان با؟!
وسى سالالارعا تىكەلەي ىقپال ەتە الاتىن ەل باسقارۋ ءىسىن الايىق. بىزدە بيلىك پەن قوعام اراسىندا جاندى، مادەنيەتتى ديالوگ ورنادى ما؟ اۋىل اكىمدەرىنەن باستاپ استاناداعى باستى شەندىلەر قاراپايىم ادامدارمەن ءوزىن ىزەتتى، سىپايى، سىيلاستىق پەن قادىر-قۇرمەت تۇتىپ، سويلەسىپ ءجۇر مە؟ شەندىلىك شىكىرەۋ، اكىمدىك اكىرەڭدەۋ، مينيسترلىك مەنمەنشىلدىكتەن ءبىرجولاتا ارىلدىق پا؟
قورىتا ايتقاندا، مادەنيەت سالالىق ۇعىمنان جالپىۇلتتىق دەڭگەيگە جەتىپ، ءومىر سالتىنا اينالۋى ءۇشىن مەملەكەت ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىن مىندەتتى تۇردە مادەنيەتتى ادامدار باسقارۋى ءتيىس.
اكىم مەن مينيسترلەر قىزمەتكە تاعايىندالۋى الدىندا ءوزىنىڭ سالالىق ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى، كاسىبي دەڭگەيىمەن قاتار ەرۋديتسيا، ينتەللەكت، مادەني دەڭگەيىنىڭ تەستىنەن ءوتۋى شارت!
مەنىڭ ۇعىمىمدا الەمدىك تاريحتان، ادەبيەت پەن ونەردەن حابارى مول، ىشكى مادەنيەتى بار ادام داراقى دا دورەكى بولمايدى، ەشقاشان دا اۆتوريتاريزم مەن جەمقورلىققا سالىنبايدى، ەل الدىنداعى مىندەتىن ءمىنسىز اتقارادى، ونىڭ ءبىر سەبەبى سول – ولار اۆتوكراتتار مەن پاراقورلاردىڭ قالاي شارىقتاپ، بيىككە شىعىپ، سوسىن قالاي قۇلدىراعانىن بىلەدى. سول سەبەپتى ولاردىڭ تاعدىرىن قايتالاعىسى كەلمەيدى.
لايىم سولاي بولسىن!
ءامىرجان قوسان
Abai.kz
