مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعا كەڭەسىنىڭ XIII - شاقىرىلىمىندا قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ پارلامەنتتەگى اككرەديتاتسيالانعان ءتىلشىسى بولدىم. "قازاقستان" تەلەارناسىنان "پارلامەنت جارشىسى" دەگەن 10 مينۋتتىق حابار ورىس-قازاق تىلىندە كۇن سايىن كورسەتىلدى. پارلامەنتتىڭ ىشكى ءومىرىن سىرتتاي ەمەس، ىشىنەن كوردىم.

سول كەزەڭدەگى (مۇرتازا، زيمانوۆ، سارتاەۆ، شايكەنوۆ، قۋانىشالين، ت.س.س.) دەپۋتاتتار بۇگىنگىلەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا "اساۋ" دا ەركىن، قاتقىل ەدى. مىنبەردەن سويلەۋدەن قورىقپايتىن، اتقارۋشى بيلىككە تىك سۇراق قوياتىن، كەيدە اشۋعا دا بەرىلەتىن. ەڭ باستىسى، ءۇنسىز قالمايتىن.

جۋرناليستەر دە "وسى ماسەلەنى كوتەرمەي نە ءبىتىرىپ وتىرسىز؟" دەگەن سۇراقتى دەپۋتاتقا باتىل قويا الاتىن.

قىزىلوردادا وتكەن قۇرىلتايدا پرەزيدەنت ۇسىنعان وزگەرىستەردى تىڭداي وتىرىپ، بەي-جاي قالا المادىم. زەينەتتەگى ءجۋرناليستىڭ ساياساتتا نە شارۋاسى بار دەمەڭىزدەر. ساياسي كوزقاراسى قالىپتاسقان، ەركىن ويلى ازامات رەتىندە قوعامدىق ماڭىزى بار ماسەلەدە ءۇنسىز قالۋ وزىمە جاساعان وپاسىزدىق دەپ بىلەمىن.

ماسەلە ساياساتتا ەمەس.

ماسەلە – پارلامەنتتىڭ مىنەزىندە.

بۇگىنگى پارلامەنتتە ساياسي مادەنيەت قالىپتاسا قويماعان. ءۇنى ءالسىز.

سۇراق قويۋدان ساقتاناتىن، قاتتى ايتۋدان قاشاتىن، كەلىسپەۋشىلىگىن ىشىندە بۇگىپ قالاتىن دەپۋتاتتار كوپ... شەتتەرىنەن باتىل دەي الاسىز با؟ ماعان ولاي بولىپ كورىنبەيدى.

بۇل جاعدايدى جەكەلەگەن دەپۋتاتتاردىڭ السىزدىگى دەگەننەن كورى جۇيەنىڭ مىنەزى دەگەن دۇرىس بولار.

ال ەندى سول جۇيەنى ءبىر پالاتالى ەتىپ، دەپۋتاتتاردى تەك پارتيالىق تىزىممەن سايلاپ، «قۇرىلتاي» دەپ اتاپ جىبەرسەك، پارلامەنتتىڭ مىنەزى وزگەرە مە؟ كۇمانىم بار.

قۇرىلتاي – قازاق تاريحىنداعى ەڭ سالماقتى ساياسي ۇعىمداردىڭ ءبىرى. وندا ەل تاعدىرى شەشىلگەن.

ۇنسىزدىك بولماعان. بىراق تاريحي اتاۋ قازىرگى پارلامەنتكە اۆتوماتتى تۇردە باتىلدىق قوسپايدى.

ەگەر «قۇرىلتاي» دەپ اتالاتىن ورگان ۇكىمەتكە باتىل سۇراق قويا الماسا، قوعامداعى قايشىلىقتى اشىق تالقىلاي الماسا، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن، اشۋ-ىزاسىن زالعا كىرگىزە الماسا، وندا "قۇرىلتاي" دەگەن اتاۋ پارلامەنتتى كۇشەيتپەيدى، كەرىسىنشە اتاۋدىڭ ءوزىن السىرەتەدى، قادىرىن قاشىرادى.

كەيبىرەۋلەر تۇركيانى مىسالعا كەلتىرەدى.

راس، Türkiye Büyük Millet Meclisi – ءبىر پالاتالى، تولىق پارتيالىق جۇيەمەن سايلاناتىن پارلامەنت.

بىراق تۇرىك پارلامەنتىنىڭ سويلەي الۋى اتاۋىنان ەمەس، رەگلامەنتىنەن دە ەمەس، قۇرىلىمىنان دا ەمەس. ول – ءبىر عاسىرلىق ساياسي كۇرەستىڭ ناتيجەسى.

تۇركيادا دەپۋتات پرەزيدەنتتى اشىق سىنايدى. مينيسترمەن ايتىسادى. پارتيا ىشىندە دە ءبىر-بىرىمەن ءسوز تالاستىرىپ جاتادى.

بۇل مىنەز ولارعا دايىن كۇيىندە بەرىلگەن جوق. بۇل مىنەز قوعامدىق سۇرانىستىڭ، ساياسي باسەكەنىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاستى.

قازاقستاندا جاعداي باسقا.

ءبىز ءالى وتپەلى كەزەڭدەمىز. پارلامەنتتە ساياسي مىنەز قالىپتاسا قويماعان.

پارتيا بار، بىراق پارتيا ىشىندەگى دەموكراتيا ءالسىز. ءتىزىمدى ەليتا جاسايدى. دەپۋتات كوبىنە پارتيا باسشىلىعىنا تاۋەلدى.

وسىنداي ورتادا پارلامەنت دەپۋتاتتارىن تەك پارتيالىق تىزىممەن سايلاپ، ءبىر پالاتالى «قۇرىلتايعا» اينالدىرعاننان پارلامەنتتىڭ "سايراپ" كەتۋى ەكىتالاي. كەرىسىنشە، ونى تىپتەن موماقان قىلىپ جىبەرۋ قاۋپى بار.

تەك پارتيالىق تىزىممەن سايلاۋ ۇسىنىسىنىڭ پارادوكسى دە وسىندا جاتىر.

مۇنداي كەزەڭدە راديكالدى مودەل ەمەس، تەپە-تەڭدىككە قۇرىلعان مودەل دۇرىس بولار ەدى دەپ ويلايمىن. سول تەپە-تەڭدىكتىڭ اتى – ارالاس مودەل - 50/50.

ارالاس مودەل پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى ۇلتتىق ساياساتتى ساقتايدى. بىرمانداتتىق وكرۋگ ارقىلى پارلامەنتكە ءتىرى داۋىس اكەلەدى.

مۇنداي جۇيەدە ءبىر دەپۋتات پارتيادان قورىقسا، ەكىنشىسى سايلاۋشىدان قورقادى.

ال ەكى جاقتان جاۋاپتى دەپۋتات ءۇنسىز وتىرا المايدى. قىسقاسى، بىزگە اتاۋى تاريحي، قۇرىلىمى ادەمى، ءراسىمى ءمىنسىز موماقان پارلامەنت ەمەس، ۇنىندە جاڭعىرىق بار, مىنەزدى پارلامەنت كەرەك. ونداي پارلامەنت ءادىل سايلاۋدان، باتىل دەپۋتاتتان، پىكىر قاقتىعىسىنان تۋادى.

پارلامەنت موماقان بولعان جەردە قوعامنىڭ ءسوزى كوشەگە جانە الەۋمەتتىك جەلىلەرگە شىعادى. ال مۇنى جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى دەپ ايتا المايمىن.

گۇلماريا بارمانبەكوۆا

Abai.kz