مال شارۋاشىلىعى – قازاق قانىمەن بىتە قايناسقان تىرشىلىك كوزى. كەڭ دالانى ەركىن جايلاعان حالىق ءۇشىن جەر مەن مال – ۇلتتىڭ بولمىسى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ ءبىر بولىگى. «مال-جان امان با؟» دەپ قازاق الدىمەن مالدىڭ جايىن سۇرايتىنى بەكەر ەمەس. الايدا حالقىمىز «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ مالدىڭ، ياعني ماتەريالدىق كاپيتالدىڭ ورنىن ناقتىلاپ قويادى. بۇگىنگى كۇنى دە بۇل سالا ءوز ماڭىزىن جوعالتپاي، جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايدا ستراتەگيالىق باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ تابيعي كەڭىستىگى، جەر رەسۋرستارىنىڭ مولدىعى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەرەكشە مۇمكىندىك بەرەدى.

ەجەلدەن قازاقتاردىڭ تىرشىلىگىنىڭ باستى كوزى مال ءوسىرۋ بولدى.  اتا-بابامىز جەرى كەڭ بولعان سوڭ مالدىڭ جايىلىمىنا جايلى جەرگە كوشىپ جۇرگەن: كۇزەۋگە، قىستاۋعا، كوكتەۋگە، جايلاۋعا. كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى دەگەنىمىز وسى. ياعني كوشپەلىلىك دەگەن – بۇل مادەنيەتتىڭ، وركەنيەتتىڭ جاڭا قىرقاسى، جاڭا ساتىسى ەمەس، بۇل – شارۋاشىلىقتىڭ ءتۇرى. ءتۇرى بولعاندا دا، ەڭ رەنتابەلدى، ەڭ ءتيىمدى ءارى ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى ءتۇرى. كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى – قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە تولىقتاي بەيىمدەلگەن جۇيە. جىل مەزگىلىنە قاراي قونىس اۋىستىرۋ ارقىلى مال دا، ادام دا تابيعاتپەن ۇيلەسىمدە بولعان. ءاربىر جايىلىم ءوز ۋاقىتىمەن پايدالانىلىپ، جەردىڭ توزۋىنا جول بەرىلمەگەن. بۇل اتا-بابامىزدىڭ تابيعاتتى ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ، ونى ساقتاپ، قامقورلىق كورسەتۋىنىڭ وزىندىك ۇلگىسىن قالىپتاستىرعانىن كورسەتەدى.

قازاق ءۇشىن كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەكى پايداسى بار. ءبىرىنشىسى – ونىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيىمدىلىگى. بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ كەيبىر ەلدەرىندە، مىسالى يزرايل سياقتى مەملەكەتتەردە جەر كولەمىنىڭ شەكتەۋلى بولۋىنا بايلانىستى مال شارۋاشىلىعى كوبىنە قاماپ ۇستاۋ نەمەسە ينتەنسيۆتى ادىسپەن جۇرگىزىلەدى. بۇل تاسىلدە مال بەلگىلى ءبىر ورىندا ۇستالىپ، ارنايى ازىقپەن قورەكتەندىرىلەدى. مالدىڭ تەز سالماق قوسۋى ءۇشىن ازىق راتسيونىنا قۇراما جەم، سۇرلەم، پىشەندەمە سياقتى ازىقتار قوسىلادى. ارينە، مۇنداي جۇيە ءونىم كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، الايدا ول قوسىمشا ەڭبەك پەن شىعىندى تالاپ ەتەدى. جۇمىس كۇشى دە كوپ كەتەدى. بورداقىلانعان ءبىر مالدىڭ سالماعى جايىلىمداعى ءۇش مالدىكىن بەرسە دە تازا، ساۋ ءارى ءنارلى ەت جايىلىمداعى مالدا.

مال، مىسالى، جايىلىمداعى قوي ءۇش ءجۇز الپىس ءتۇرلى ءشوپ جەيدى ەكەن. دارۋمەن وسىمدىكتە بولسا، قازاق دارۋمەن جەمەيتىن، از جەيتىن سياقتى. بىراق دارۋمەننىڭ ءبارى ەتتە. ءاربىر وسىمدىكتىڭ وزىنە ءتان ءوسىپ جەتىلۋ كەزەڭى جانە جايىلىم رەتىندە پايدالانۋعا قولايلى ۋاقىتى بولادى. سول مەزەتتى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت، ايتپەسە ونىڭ قۇنارى تومەندەيدى. ەڭ ءدامدى، ەڭ قۇنارلى ەت قورادا تۇرعان ەمەس، جايىلعان مالدىڭ ەتى. مىنە، مالدى جايىلىمدا باعۋدىڭ ەكىنشى پايداسى وسىندا.

ۇلت ۇستازى ءتورتىنشى سىنىپتىڭ بالالارىنا ارنالعان وقۋ قۇرالىندا بىلاي دەيدى: «ادامنىڭ قارنى مەن ءتىسى كەز كەلگەن ءشوپتى بۇرالاپ سوعىپ تاماق قىلا المايدى. تابيعاتتا نە بارى 50 مىڭ ءتۇرلى وسىمدىك بار. سونىڭ ىشىندە ادامعا اس بولاتىنى 300-اق ءتۇرلىسى. بۇلاردىڭ كەيبىرەۋلەرى شيكى، بىرقاتارى ءپىسى كۇيىندە تاماق بولادى. باسقا وسىمدىكتىڭ ىشىندە دە ادامعا تاماق بولاتىن نارسەلەرى بار، بىراق ولاردى ادام قارنى پىسىرە المايدى. سوندا دا سول جەۋگە كەلمەيتىن شوپتەر ادامعا تاماق بولادى. جەۋگە كەلمەيتىن ءشوپ بولعانى قالاي، ونىڭ تاماق بولعانى قالاي؟ بۇل شوپتەر ادام جەۋىنە كەلمەگەنمەن مال جەۋىنە كەلەدى. مالدىڭ ءتىسى اعاشتىڭ قابىعىن دا، بۇتاعىن دا، جاپىراعىن دا، وسىمدىكتىڭ قالعان قاتتى ساباعىن دا، جەمىسىن دە شايناۋعا كەلەدى، قارنى پىسىرۋگە كەلەدى، جۇتقان ءشوپ مال ىشىنە بارعان سوڭ قان، ەت، ماي بولادى. ەت پەن مايدى ادامنىڭ قارنى وپ-وڭاي پىسىرەدى.

سونىمەن، مال ادام جەي المايتىن ءشوپتى جەيدى. مال ەتىن ادام جەيدى. وتە ەرتە زاماننان بەرى قاراي ادام بارلىق ءشوپتى مالدان پايدالانۋعا داعدىلانعان. ءشوپتىڭ كوبىن ادام ءوزى جەيدى. ءوزى جەي الماعانىن مال ارقىلى جەيدى. مال ادام جەي المايتىن وسىمدىگىن ەت پەن ماي قىلىپ بەرەتىن ماشينا سىقىلدى».

قازىرگى الەمدىك اس مازىرىندە ەتتى ءتۇرلى دامدەۋىشتەرمەن، سوۋستارمەن بايىتىپ دايىنداۋ كەڭ تارالعان. مىسالى، فرانتسۋزشا نەمەسە تاي تاسىلىندە دايىندالاتىن ەت تاعامدارى ارنايى تۇزدىقتار مەن قوسپالار ارقىلى ەرەكشە دامگە يە بولادى. بۇل – سول حالىقتاردىڭ اسپازدىق مادەنيەتىنىڭ ءبىر قىرى.

ال قازاق حالقىنىڭ ەتتەن تاعام دايىنداۋ داستۇرىندە ەتتىڭ تابيعي ءدامىن ساقتاۋ باستى ورىندا. ەش دامدەۋىشسىز، قارا سۋعا قايناتىپ پىسىرىلگەن ەتتىڭ وزىنەن-اق ونىڭ ءنارى مەن حوش ءيىسى انىق سەزىلىپ تۇرادى. بۇل مالدىڭ تابيعي جاعدايدا ءوسىپ، ساپالى ازىقپەن قورەكتەنگەنىنىڭ بەلگىسى. ءتىپتى فرانتسۋز اسپازدارى مەن گاسترونومدارى قازاقتىڭ ەت تاعامدارىن، اسىرەسە جىلقى ەتىن جوعارى باعالايدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، قازاق ەتى – ەكولوگيالىق تازا، وتە ءدامدى جانە ساپالى ءونىم ەكەن.

سوندىقتان بىزدە اتادان قالعان كوشپەلى شارۋاشىلىق جالعاسۋى كەرەك. ويتكەنى بۇل جۇيە عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ، قازاق جەرىنىڭ كەڭدىگىنە، تابيعاتىنا تولىق بەيىمدەلگەن. ال بۇگىن كوش جولىنىڭ بارلىعى مەنشىككە بەرىلىپ كەتكەن.

ۇلى اقاڭ: «مال باققان جۇرتتار جەر تارىلعان كەزدە، جەر جاراسى ەگىن كاسىبىنە تۇسەدى. اۋەلى كوشپەلى كۇيىندەگى ەگىن ەگەدى. سونان سوڭ جەر بىرتە-بىرتە تارىلىپ، كوشۋگە تىعىز بولعان سوڭ وتىرىقشى بولادى. ءسويتىپ ەل ءوسىپ، ادام كوبەيىپ، جەر تارىلۋى ادام بالاسىنىڭ شارۋالىق تۇرمىسىن وزگەرتۋىنە سەبەپكەر بولادى» دەگەن تۇجىرىم جاساعان. وسىدان-اق كوشۋ مەن وتىرىقشىلىقتىڭ كەزدەيسوق ەمەس، جەر جاعدايىنا بايلانىستى قالىپتاسقانىن اڭعارۋعا بولادى. شىن مانىندە، كەزىندە ەۋروپا حالىقتارى دا كوشىپ جۇرگەن. جەر كەڭ، مال جايىلىمى جەتكىلىكتى شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزگى ءتۇرى – مال باعۋ. مۇنداي جاعدايدا ادامعا اۋىر ەڭبەك قاجەت بولا بەرمەيدى. مىسالى، مىڭ جىلقىنى ءبىر توپ جىگىت قانا باعا الادى: مال ءوز اياعىمەن جايىلادى، تەك قاراپ ءجۇرۋ كەرەك، ءتوزىم كەرەك. قوي دا سولاي، جىلقى ءجۇرىپ وتكەن جەردە تەبىندەپ جايىلادى، وعان ارنايى ءشوپ شاۋىپ، جەم جيناۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاقتىڭ قويىنىڭ تۇقىمى تابيعاتقا بەيىمدەلگەن، شىدامدى بولعان.

بۇگىنگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەرەگى باستى ەكى نارسە، ءونىمدى وتكىزۋدى ۇكىمەت ءوز موينىنا الۋى كەرەك جانە ەڭ قۇرماسا ءبىر جىلعا باعا تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرۋى كەرەك. جالپى ءبىزدىڭ ويىمىزشا، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسى كوڭىل كونشىتپەيدى. ەڭ ءتيىمدى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنا قاراي بەت بۇرۋعا نە كەدەرگى؟ وتاندىق وندىرۋشىگە دەگەن قامقورلىق نەگە جۇيەسىز، ءتيىمسىز؟ ءوندىرۋدى شارۋاعا قالدىرىپ، سول جىلعى ءونىمدى تۇراقتى باعامەن وتكىزۋدى مەملەكەت موينىنا الۋىنا بولادى عوي!؟ جىل بويى شارۋانىڭ كەرەگىنە ساتىپ الاتىن قۇرالدارىنىڭ باعاسىن ۇكىمەت ۇستاپ، قىمباتتاتپاي تۇرۋى كەرەك. نارىق وزگەرىپ كەتكەننىڭ وزىندە ايىرمانى ۇكىمەت تولەۋى كەرەك. شارۋاعا تۇراقتىلىق كەرەك. ناعىز ناۋقان باستالعاندا جانارمايدىڭ قىمباتتاۋى، وعان ۇكىمەتتەن ەش قايراننىڭ بولماۋى سۇمدىق قوي. قامقورلىق ەمەس، جاۋلىق!

ەكىنشى ىستەلەتىن نارسە – اۋىل شارۋاشىلىعىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا- مەن قامتاماسىز ەتۋ. درونمەن قوي (مال) قايىرۋ. جپس-پەن تۇلىكتىڭ قاي جەردە جۇرگەنىن ۇيدەن باقىلاپ وتىرۋ جانە ت.ب. سول سياقتى ءتۇرلى جاڭا تەحنولوگيالار اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاپپاي ۇكىمەت تاراپىنان قامقورلىقپەن جەتكىزىلۋى كەرەك.  تامشىلاتىپ  سۋارۋعا،  مالدى  اسىلداندىرۋعا،  بورداقىلاۋعا  ەسەپسىز ءبولىنىپ جاتقان سۋبسيديالار اۋىلدى، اۋىلدى بولعاندا مال شارۋاشىلىعىن جاڭا تەحنولوگيامەن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالۋى كەرەك. كۇن باتارەياسىن پايدالانىپ، جارىق ماسەلەسىن عانا جارتىلاي شەشۋمەن ءىس بىتپەيدى. جەرىمىز كەڭ، جايىلىم مول، بىراق ەگىنگە جارامدى جەر از، ال مالعا جارامدى ءشولدى، شولەيتتى جەرلەردە اياقتى مالدىڭ ارتىنان كوشىپ وتىراتىن ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىن قازاقستان قالپىنا كەلتىرۋى كەرەك تە، ونى جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتاۋى ءتيىس.

مال باقپايدى دەيمىز، ءبىز مال باققان ەلمىز. بىراق قازىرگى ونداعى جۇمىس جاعدايى، تۇرمىس جاعدايى ون توعىزىنشى عاسىر بولسا كىم باعادى؟ ەلەكتر بىرىندە بار، بىرىندە جوق. تەلەديدار قالاداعىداي ەمەس، ونلاين بايلانىس بار، كوپ جەردە جوق. جاقىندارىمەن وففلاين بايلانىس شامامەن جەتىسىنە ءبىر رەت قانا. جەكە گيگيەنانى ساقتاۋ، مەديتسينالىق كومەك دەگەننىڭ اۋىلى الىس. قوجالىق باسشىسى قالاداعى ورتاشا ايلىقتى بەرىپ وتىر. بىراق مال باعۋعا ۇمتىلۋشى جوق. ىنتالاندىرىپ وتىرعان ۇكىمەت تە جوق.

ءبىزدىڭ جەيتىن ەتىمىز مالدىڭ اۋزىنداعى شوپكە بايلانىستى. ەتتى، ونداي گەنوموديفيكاتسيالانباعان، تازا دا ءدامدى ەتتى ءوزىمىز جەپ، ارتىلعانىن كوك قاعازعا شەتكە ساتۋىمىز كەرەك. ءۇشجۇز ءتۇرلى ءشوپ جەپ، دارۋمەنمەن ابدەن قانىققان ءبىزدىڭ ەتتىڭ باعاسى وزگەنىكىنەن، اسىرەسە سالماق قۋىپ بورداقىدا تۇرعان مالدىكىنەن الدەقايدا قىمبات بولۋى كەرەك. سالماق قۋىپ، اسا سەمىز ەت جەۋ زيان ەكەندىگىن بار الەمگە ءبىلدىرۋ كەرەك. ەن-تەگىن جايىلىم تۇرعاندا، جاپپاي مال بورداقىلاپ، سۋبسيديانى دا سوعان قاراپ بەرۋدى دە توقتاتقان ءجون. سىرتتان قانداي تۇردە بولسن ەت ونىمدەرىن اكەلۋدى دە توقتاتقان ءجون. جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىن (وندايلارى بار بولسا) قايتا قاراعانى ءجون.

بيجومارت قاپالبەك

Abai.kz