سوڭعى كەزدەرى «قۇرىلتاي» اتاۋى قوعامدىق ومىرىمىزگە قايتا ورالىپ، ەلدىك ماسەلەلەر تالقىلاناتىن ماڭىزدى جيىنداردىڭ اتىنا اينالدى. الايدا وسى سوزگە بايلانىستى «قۇرىلتاي موڭعول تىلىنەن كەلگەن» دەگەن پىكىر دە قاتار ايتىلا باستادى. بۇل تۇجىرىم تاريحي جانە تىلدىك تۇرعىدان مۇلدە قاتە.

ەڭ الدىمەن، «موڭعول» دەگەن ۇعىمنىڭ وزىنە نازار اۋدارعان ءجون. قازىرگى ماعىناداعى موڭعول ۇلتى ءبىر ساتتە پايدا بولا سالعان جوق. ەرتە كەزەڭدەردە بۇل اتاۋ جەكە حالىقتى ەمەس، تايپالار وداعى مەن ساياسي بىرلەستىكتى ءبىلدىردى. شىڭعىس حان تۇسىندا «موڭعول» اتىمەن بىرىككەن قاۋىمنىڭ باسىم بولىگى كەرەي، نايمان، قوڭىرات، جالايىر، مەركىت، ۋاق سياقتى تۇركىتىلدەس تايپالاردان قۇرالدى. دەمەك، بۇل اتاۋ سول داۋىردە ەتنوستىق ەمەس، ساياسي مانگە يە بولدى. ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە دە وسى جاعداي ەسكەرىلۋى كەرەك. موڭعول ءتىلى كونە تۇركى تىلدەرىنەن مۇلدە بولەك، دەربەس باستاۋدان تۋعان جۇيە ەمەس. ول ۇلى دالا كەڭىستىگىندەگى ورتاق تىلدىك، مادەني ورتادا قالىپتاستى. عاسىرلار بويى بىرگە كوشىپ-قونىپ، بىردەي ءومىر سالتىن ۇستانعان قاۋىمداردىڭ تىلىندە ورتاق ۇعىمدار مەن اتاۋلاردىڭ بولۋى — زاڭدى قۇبىلىس. مۇنداي سوزدەر جارعىز قۇرىلتاي عانا ەمەس حان، قاعان، وردا، ۇلىس، تۇمەن، قول، جاساق، قاراشا ت.ب تولىپ جاتىر. مۇنداي سوزدەردى «مەنىكى» نەمەسە « ونىكى» دەۋ ءۇستىرت پىكىر بولماق.

قۇرىلتاي ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسى تۇركىتىلدىك نەگىزدەن تارايدى. ءسوزدىڭ نەگىزگى ءتۇبىرى — قۇر. بۇل ەتىستىك كونە جانە قازىرگى تۇركى تىلدەرىندە: جيناۋ، بىرىكتىرۋ، ۇيىمداستىرۋ، ورناتۋ، قۇراۋ دەگەن ماعىنالاردى بىلدىرەدى. مىسالى: قۇرۋ، قۇرىلىم، قۇرىلىس ت.ب. سوزجاسامدىق قۇرامى: قۇر- + -ىل- + -تاي، -ىل- — ورتاق، ءوزارا جۇزەگە اساتىن ارەكەتتى بىلدىرەتىن ەتىستىك جۇرناق; -تاي — كونە تۇركى تىلدەرىندە: جيىن، كەڭەس، سالتانات، (قازىرگى تىلىمىزدە توي) ورتاق ءىس-شارا اتاۋىن جاسايتىن ءونىمدى جۇرناق. وسىلايشا قۇرىلتاي — بىرىگىپ قۇرىلاتىن، جينالىپ ۇيىمداستىرىلاتىن ورتاق كەڭەس، جيىن دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ياعني قۇرىلتاي — تۇركى تىلىندە مورفولوگيالىق تۇرعىدان تولىق تالداناتىن ءتول تۇلعا، ال موڭعولشا حۋرالتاي — سول ورتاق ۇعىمنىڭ موڭعول تىلدىك جۇيەگە بەيىمدەلگەن نۇسقاسى. مورفولوگيالىق تالداۋ كەلمەيدى، كەلسە دە ماعىناعا تۇسپەيدى. ولاي دەپ ايتاتىنىمىز موڭعول تىلىندە -تاي / -تەي: «بار، يە» دەگەن سىن ەسىم جۇرناعى (مونگوتەي — اقشالى، نەرتەي — اتاقتى) بىراق ول جيىن، مەكەمە، كەڭەس اتاۋىن جاساۋعا تۇراقتى تۇردە قاتىسپايدى. موڭعول ءتىلى سوزدىگىنەن «حۋرالتاي» ءسوزىن تاۋىپ الىپ قۇرىلتاي ءسوزى موڭعول تىلىنەن كەلدى دەۋ عىلىميلىققا جات.

ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا قۇرىلتاي كەڭەستىڭ بىرنەشە ءتۇرى بولعان.

ۇلى قۇرىلتاي — ەل تاعدىرىنا قاتىستى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلەتىن جالپى حالىقتىق كەڭەس. مۇنداي قۇرىلتايعا حان-سۇلتاندار، رۋ-تايپا باسشىلارى، باتىرلار، بيلەر مەن اقىلمان قاريالار قاتىسقان. ۇلى قۇرىلتايدا: حان سايلاۋ، سوعىس پەن ءبىتىم ماسەلەسى، ەلدىڭ كوشى-قونى، جەر داۋى، زاڭ-تارتىپكە قاتىستى ءتۇيىندى شەشىمدەر قارالعان. «ۇلى» انىقتاۋىشى ونىڭ قاتىسۋشىلار اۋقىمىن دا، قابىلداناتىن شەشىمنىڭ سالماعىن دا بىلدىرەدى. بۇل — مەملەكەت دەڭگەيىندەگى كەڭەس، دالا دەموكراتياسىنىڭ ەڭ بيىك كورىنىسى.

تاعاناق كەڭەس — بەلگىلى ءبىر ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جينالاتىن شاعىن، بىراق سالماقتى اقىلداسۋ جيىنى. «تاعاناق» ءسوزى قازان تىرەيتىن ۇشتاعاندى بىلدىرەدى. قازاق تانىمىندا تاعاناق — تۇراقتىلىق پەن تەڭدىكتىڭ بەلگىسى. وسىعان سايكەس تاعاناق كەڭەس:از ادام قاتىساتىن، ءبىر-بىرىنە تىرەك بولاتىن، سەنىمدى، بايسالدى شەشىم قابىلدايتىن اقساقالدار مەن بەدەلدى تۇلعالار كەڭەسى بولعان. تاعاناق كەڭەس كوبىنە الدىن الا وي ءپىسىرۋ، ۇلكەن جيىنعا ماسەلە دايىنداۋ قىزمەتىن اتقارعان.

تۇرىمتاي كەڭەس — شۇعىل جاعدايدا وتكىزىلەتىن، وتە شاعىن قۇرامداعى جەدەل كەڭەس. تۇرىمتاي — شاعىن، بىراق العىر ءارى شاپشاڭ قىران قۇس. وسى بەينەگە ساي تۇرىمتاي كەڭەس: كۇتپەگەن قاۋىپ تونگەندە، جەدەل شەشىم قاجەت بولعاندا، ۋاقىت تىعىز شاقتا وتكىزىلگەن. مۇنداي كەڭەسكە كوبىنە حاننىڭ ەڭ سەنىمدى ادامدارى — باتىرلار، قولباسشىلار، تاجىريبەلى كەڭەسشىلەر قاتىسقان.

قۇرىلتايدىڭ شىڭعىس حان داۋىرىندە كەڭ تانىلعانى راس. بىراق بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە كەڭ تارالعان ۇعىمدى سول داۋىردە عانا پايدا بولدى دەۋ — قاتە. كوپتەگەن كونە اتاۋلار ءبىر ۋاقىتتا عانا تاريح ساحناسىنا شىعىپ، كەيىن بۇكىل كەڭىستىككە جايىلادى. بۇل ولاردىڭ سول كەزدە تۋعانىن ەمەس، سول كەزدە مويىندالعانىن كورسەتەدى. قازاق داستۇرىندەگى «تاعاناق كەڭەس»، «تۇرىمتاي كەڭەس» سياقتى اتاۋلار دا قۇرىلتاي ۇعىمىنىڭ ىشكى دامۋىن دالەلدەيدى. مۇنداي اتاۋلار سىرتتان دايىن كۇيىندە الىنعان جۇيەگە ەمەس، جەرگىلىكتى قوعامدىق تاجىريبەگە ءتان. وسى تۇرعىدان العاندا، قۇرىلتايدى موڭعول تىلىنەن كەلگەن كىرمە ءسوز دەۋ — تاريحي ساباقتاستىقتى ەسكەرمەيتىن ءۇستىرت پايىم. قۇرىلتاي — ۇلى دالادا قالىپتاسقان، تۇركى دۇنيەتانىمىنان شىققان، ەل باسقارۋ مادەنيەتىنىڭ ءتول ۇعىمى. ونى وسىلاي تانۋ — تەك ءتىل ماسەلەسى ەمەس، ۇلتتىق تاريحي سانانى دۇرىس قالىپتاستىرۋدىڭ دا ءبىر جولى.

قايرات عابيتحانۇلى

احمەت بايتۇرسىن اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى

Abai.kz