ۇلى سۋرەتكەر عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ايگىلى «ۇلپان» رومانى حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىندە ايەل تاقىرىبىنا جازىلعان كەڭ اۋقىمدى، كوپ قاتپارلى تۇعىرنامالىق شىعارما. بۇل تۋىندى سان عاسىرلىق اۋىز ادەبيەتىن ايتپاعاندا، جازبا ادەبيەتىمىزدەگى م.دۋلاتوۆتىڭ «باقىتسىز جامال»، ج.ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەك»، م.جۇماباەۆتىڭ «شولپاننىڭ كۇناسى»، ب.ءمايليننىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسى»، م.اۋەزوۆتىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنى»، «عازيزا»، سونىمەن بىرگە، «اباي جولى» ەپوپەياسىنداعى بۇتىندەي ءبىر ايەلدەر گالەرەياسىن بىرگە ايتقاندا، ودان كەيىنگى ۇزاق جىلداردان سوڭ جازىلعان، تاقىرىبى قازاق ەلىندەگى ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى تاريحي، ساياسي كۇردەلى وقيعالاردى قامتىعان بىرەگەي تۋىندى.

«ۇلپان» رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىنداعى قازاق دالاسىندا پاتشالىق بيلىك تاراپىنان باستالعان اكىمشىلىك، اۋماقتىق رەفورمالاردىڭ بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتقان كەزەڭدى قامتيدى. اكىمشىلىك قۇرىلىمنىڭ وزگەرۋىمەن بىرگە شارۋاشىلىق ەرەكشەلىكتەر، تىرشىلىك كوزى، قوعامدىق قاتىناستاردىڭ وزگە جاڭا دەڭگەيگە اۋىسۋ ءۇردىسى بەلەڭ العان ەدى. ىشكى رەسەيدەن كرەپوستنويلىقتان بوساعان شارۋالاردىڭ جاپپاي كوشىرىلۋى، ولارعا قازاق جەرىنىڭ ءبولىنىپ بەرىلۋ ارەكەتتەرى بەلسەندى قولعا الىنعان.

رەفورمالار ناتيجەسىندە حاندىق جۇيەنىڭ جويىلۋى، جەرلەردىڭ الىنۋى سالدارىنان بۇرىنعى ۇيرەنشىكتى كەڭىستىكتىڭ تارىلۋى، قالالاردىڭ ورنىعىپ، ساۋدا-ساتتىقتىڭ ەنۋى كوشپەلى ءومىر سالتىنان اجىراماعان ەلدىڭ ءداستۇرلى تىرشىلىگىنە ەلەۋلى اسەرىن تيگىزىپ جاتقان. دەسە دە، مىڭداعان جىلدار بويىندا قالىپتاسقان ەجەلگى سالت-داستۇرىنەن ارىلماعان قاۋىم كەلەشەكتىڭ قالاي بولارىنان بەيقام كۇيدە سول ادەتتەگى ءومىر جولىمەن ءجۇرىپ جاتتى. حاندىق جۇيەنىڭ جويىلۋىنا كونبەي، پاتشالىق رەسەي تاراپىنان جۇرگىزىلىپ جاتقان وزگەرىستەرگە قارسى كەنەسارى باستاعان كوتەرىلىستىڭ قارقىن العان تۇسى دا سول. «ۇلپان» رومانىنىڭ سيۋجەتىندە وسىناۋ ىرگەلى وقيعالار تىكەلەي بولماسا دا  قامتىلعان، كەيىپكەرلەردىڭ ءومىرى، ءىس-ارەكەتى سول ۇردىستەرمەن تىكەلەي بايلانىستى.

روماننىڭ باستى كەيىپكەرى ۇلپان كوشپەلى ءداۋىردىڭ سوڭعى باتىرلارىنىڭ ءبىرى – ارتىقبايدىڭ جالعىز قىزى. سوندىقتان دا بولار، ول بالا كەزىنەن ءۇي تىرشىلىگىنە، اكەسىنىڭ ىستەرىنە ارالاسىپ ەركىن وسەدى. الايدا، ءالى دە قايماعى بۇزىلماعان ەجەلگى سالت ىرىمداردان بۇل دا اتتاپ وتە الماي، قالىڭ مالدىڭ قۇربانى بولۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان. ءدال وسى ساتتە ونىڭ اتاقتى بي ەسەنەيگە تاپ بولۋى، الپىستاعى قارت ءبيدىڭ ون سەگىزدەگى ۇلپاندى ايەلدىككە الۋى جاس ايەلدىڭ ءومىرىن مۇلدە باسقا ارناعا بۇرادى. اتاستىرعان بۇزاقى، ابىرويسىز جۇرتىنان گورى اكەسىمەن جاستى قارت ادامعا، بىراق بايلىعى مول، ىقپالى زور جانعا كۇيەۋگە شىعۋى ارينە جاس تا سۇلۋ قىزدىڭ جەتەيىن دەگەن ارمانى دەۋگە كەلمەس، بىراق قارت اكە-شەشەسى مەن ءوزى از، ءارى كەدەي اعايىن-جۇرتىنىڭ كەلەشەگىن ويلاۋدان تۋعان شاراسىزدىق شەشىم تۇعىن.  مۇگەدەك قارتاڭ باتىردىڭ جاستايىنان باتىل وسكەن كورىكتى قىزى ءوزىنىڭ باعاسىن دا بىلەدى. سوندىقتان ونىڭ ەسەنەيگە كەلىسىم بەرەر الدىندا «قىمباتقا تۇسەمىن» دەۋىنىڭ دە ار جاعىندا ۇلكەن ويلار مەن تىلەكتەر جاتقان. ونىسى قالىڭ مالىنىڭ قىمباتتىعى ەمەس، اتاقتى، بىراق قارتايعان بيگە ايەل بولىپ بارعاننان كەيىنگى الار ورنىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزدىلىعى بولاتىن. وسىلايشا، ءوز باسىن قۇرباندىققا شالا وتىرىپ، توڭىرەگىندەگى جۇدەۋ جۇرتتىڭ قامى ءۇشىن جالىندى جانىن تۇمشالاپ بەلىن بۋعان جاس ايەل اقىل-ويىنا، كورەگەندىگىنە ساي كوپ ۇزاماي ويىنا تۇيگەن، كوزدەگەن ماقساتتارىن رەتىمەن، جونىمەن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى.

ەڭ  الدىمەن بارعان ەلىندە ەكى ۇلى بىردەي شەشەكتەن قايتىس بولعاننان كەيىن بايبىشەسىنەن جەتى جىل بويى بولەك تۇراتىن ەسەنەيدىڭ مالىن باعىپ، وتىمەن كىرىپ، كۇلىمەن شىعىپ جۇرگەن ابدەن توزىعى جەتكەن، ءىرىڭ كوز بالالارىن جەتەكتەپ كەلگەن، وزدەرى دە كەدەيلىكتىڭ اۋىر كەبىن كيگەن كارى-جاس كەمپىر- كەلىنشەكتەردىڭ، جۇدەگەن جۇرتتىڭ سۇراعانىن بەرىپ، مىڭعىرعان مالدان ونداعان جىلدار بويى الا الماعان ەنشىلەرىن تاراتىپ بەرىپ تۇرمىستارىن تۇزەۋىنە قامقورلىق جاسادى. كوشپەلى داۋىردە باي-قۇتاندار ماڭايىنداعى ەلدى جۇتاتپاي وزدەرىمەن بىرگە جارىلقادى دەگەن پىكىردىڭ شىندىققا ساي كەلە بەرمەگەنىن وسىدان كورۋگە بولادى. ۇلپان وسىلايشا ايەلدىك تابيعاتىنا ساي قامقورلىق، جاناشىرلىق سەزىمنەن تۋىندايتىن قىلىعىمەن ۋاقىت وتە كەلە بۇتىندەي ءبىر ەلدىڭ ارقا سۇيەر تۇلعاسىنا، جيىرما بەس جاسقا جەتپەي بايبىشە دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولدى. ەل باسقارۋداعى ۇزاق ۋاقىتتاعى كەمشىلىكتەرىن، ۇلپاننىڭ كەلۋىمەن ورناعان وزگەرىستەردىڭ ءمانىن انىق سەزىنگەن قارتاڭ بي ەندىگى بيلىكتى جاس ايەلگە تولىقتاي وتكەرىپ، وعان بارىنشا ەركىندىك بەرگەن. الدىمەن اعايىن-اۋىل ورتاسىنداعى، ودان سوڭ رۋلار اراسىنداعى بىتپەيتىن داۋ-دامايلاردى رەتتەپ، كەيىننەن پاتشالىق بيلىكتىڭ رەسمي وكىلدەرىمەن شەكارا، اكىمشىلىك ماسەلەلەرى جونىندەگى ساياسي ماندەگى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە دەيىن دارەجەسى جەتىپ، ولاردىڭ وزىمەن ساناسۋىنا دەيىن كوتەرىلگەن ۇلپاننىڭ ەسىمى ەندىگى اۋىل اراسى عانا ەمەس،  الىس ايماقتارعا دا ەستىلىپ مويىندالا باستايدى. قوجىق ءتارىزدى ەل توناۋمەن اينالىسىپ، قاراماعىندا كەنەسارى قولىنان قالعان جۇزدەگەن ساربازى بار قاراقشىنى تالقانداۋدىڭ اۋقىمدى ارەكەتىنە دە ايەل باسىمەن ۇلپان ۇيىتقى بولا ءبىلدى.

كۇيەۋى ەسەنەيدىڭ ناعاشىلارى كىشى جۇزدەگى ايگىلى سىرىم باتىردىڭ بۇعان جيەن رەتىندە بالا كەزىندە سىيلاعان كىسەسىن ەندىگى كارى بيدەن كەيىن مۇراگەرلىك ەتەتىن ۇلى بولمايتىندىعىن تۇسىنگەن سوڭ، جادىگەردى باتىردىڭ ۇرپاعىنا قايتارىپ بەرۋدىڭ ابىرويلى ءىسىن دە ۇلپان ءوزى اتقارادى. اتاقتى سىرىم باتىردىڭ وتانىنا ەل بىرلىگىن، ۇلىس جاقىندىعى دارىپتەيتىن ۇلاعاتتى مازمۇنداعى ساپارى ول جاقتاعى قالىڭ جۇرتتىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا يە بولىپ، باتىرعا بەرىلەتىن اۋقىمدى اسقا ۇلاسۋى، جيەن كەلىننىڭ تىككەن بايگەلەرى اتاعىنىڭ دۇركىرەپ تارالۋى ۇلپاننىڭ ءرولىن ۇلىس دەڭگەيىنە كوتەردى دەۋىمىز لازىم. دەمەك، ۇلپاننىڭ قازاق تاريحىندا الار ورنى دا ايرىقشا. ول قاتارداعى قازاق ايەلى ەمەس - ەل ىشىندە، ۇلىس اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە، بيىك مارتەبەگە، قايراتكەرلىك دارەجەگە كوتەرىلگەن تۇلعا. كىشى ءجۇز حالقى ۇلپاننىڭ اتىمەن ۇلكەن ءبىر كولدى اتاۋى، كەيىننەن سول كولدىڭ جانىنان وتكەن ورىنبور-تاشكەنت تەمىرجولىنىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ورال وبلىسىنداعى ستانتسياسى «ۇلپان» اتالۋى ونىڭ تاريحي ادام ەكەندىگىنىڭ ناقتى دالەلى.

رەاليستىك سۋرەتكەر ع.مۇسىرەپوۆتىڭ تانىمال تۋىندىسىنىڭ ومىردە بولعان ايگىلى كەيىپكەرى ۇلپان – ءسوزىمىزدىڭ باسىندا اتالعان قازاق ادەبيەتىندەگى ايەل تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن شىعارمالار كەيىپكەرلەرىنەن قوعامدىق، الەۋمەتتىك جانە تاريحي تۇرعىدان بارىنشا جوعارى تۇر. بۇعان دەيىنگى گەرويلاردىڭ باسىم بولىگى تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ، ادەت-عۇرىپتىڭ، ەسكىلىك-ناداندىقتىڭ جازىقسىز قۇرباندارى قاتارىندا باياندالدى. ۇلپان عاسىرلار توعىسىنداعى، وركەنيەتتەر قاقتىعىسى كەزەڭىندەگى كۇردەلى زاماندا ءومىر ءسۇرىپ، بۇرىنعى ءداۋىردىڭ ەندىگى كەلمەسكە كەتكەندىگىن ءتۇيسىنىپ، جاڭا زاماننىڭ ۇتىمدى، پايدالى جاقتارىن ەلىنە، جۇرتىنا ءتۇسىندىرىپ ەنگىزە ءبىلدى. ونىڭ ىقپالىمەن جەرگىلىكتى ادامداردىڭ قىستىق ۇيلەر، مونشا سالۋى، جەر يگەرۋى، ەگىن شارۋاشىلىعىمەن، ساۋدامەن اينالىسۋعا بەت بۇرۋى – كەيىپكەردىڭ ناعىز رەفرورماتورلىق ءرولىن ايقىندايدى. وكىنىشكە وراي، وسىناۋ قايراتكەر، بەدەلدى جاننىڭ ءوزى جالعىزدىعىنان ەسكى ءداستۇر-قۇرىلىمنىڭ ىرگەسىن بۇزا الماعان كۇيىندە اينالاسىنداعى قاراڭعى توپتىڭ، ءتىپتى ەڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ ناداندىق زۇلىمدىعىنىڭ ەرتە قۇربانىنا اينالدى. رومان ەپيلوگىندا اۆتور ۇزاق جىلداردان كەيىن ۇلپاننىڭ باسىنا قويىلعان قابىر تاسىنىڭ مارقۇمنىڭ اتى جازىلعان سىنىقتارىن مونشا پەشىنەن كورگەن اسا ءبىر كەلەڭسىز، سۇمدىق جايتتى جاسىرماي ايتادى. وسىنداي وكىنىشتى وقيعالاردان كەڭەستىك زامانداعى وتىزىنشى جىلداردىڭ ويرانى بۇتىندەي ءبىر ۇلىستىڭ تابيعي تىرشىلىك جۇيەسىن جويۋمەن بىرگە تاريحي جادىسىن جوق قىلۋعا تايانعانىن جانىمىز سەزىنىپ تۇرشىگەمىز، وندايدىڭ قايتالانباۋىنا بەكيمىز.

بۇل ورايدا قىرعىز حالقىنىڭ اتاقتى ايەل تۇلعاسى قۇرمانجان داتقانىڭ ەسىمى ەسكە تۇسەدى. كۇيەۋى الىمبەك داتقا دۇشپان قولىنان قازا تاپقان سوڭ ونىڭ بيلىگىن ءارى قاراي ءوزى جۇرگىزگەن قۇرمانجاننىڭ الاي پاديشاعى اتانۋى تاريحتان ءمالىم. ەل-جۇرتىنىڭ اماندىعى ءۇشىن وتارلىققا قارسى كۇرەسكەن ەكى ۇلىنىڭ بىردەي پاتشالىق بيلىكتىڭ قۇربانى بولعانىن قايمىقپاي ەڭسەرە العان كەمەڭگەر ايەل بوسقا قان توگۋدى بولعىزباي، وتارلىقتىڭ ءسوزسىز زاردابىنا توتەپ بەرە وتىرىپ حالقىنىڭ تىنىشتىعى مەن بۇتىندىگىن قامتاماسىز ەتىپ توقساننان اسقان جاسقا دەيىن ءوزى دە ۇزاق جاساعان ەرەكشە جان. ايتا كەتەرلىگى قۇرمانجان داتقانىڭ ەسىمى مەن قىزمەتى، تاريحتاعى ورنى بۇگىنگى قىرعىزستاندا ايرىقشا باعالانىپ، مۇراجايى اشىلىپ، مەملەكەتتىك، ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ۇلى قالامگەردىڭ ايگىلى تۋىندىسىنا وزەك بولعان ۇلپان ارتىقبايقىزىنىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى الار ورنى ەڭ الدىمەن ول تۋىپ وسكەن ايماقتا، جالپى قوعامدىق دەڭگەيدە، عىلىمي ورتالاردا قايتا سارالانىپ، جاڭاشا باعالانىپ ەلدىك اۋقىمدا لايىقتى باعالانۋى – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى.

مۇحتار كارىباي،

ديپلومات، پۋبليتسيست

وش قالاسى

Abai.kz