فب بەتىندە لوندوننان كەلگەن جاڭالىقتان تۋعان اڭگىمەلەر بولىپ جاتىر، ماسەلە بەلگىلى ءبىر تەكتى اۋلەتتىڭ قىزىنىڭ قارا ءناسىلدى ازاماتقا تۇرمىسقا شىعۋىنا قاتىستى.

قىزىق حالىقپىز، قىزدارىن  شەت ەلگە «شىعارىپ» جاتقان ءوزىمىز، ول جاقتا ءبىر قىزمەتكە قولى جەتىپ جاتسا كادىمگىدەي قۋانامىز، تۇرمىسقا شىعىپ جاتسا رەنجيمىز.

كەشەگى كۇنى سول قىزدىڭ اكەسى قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاعانى ءۇشىن  تۇرمەگە  تۇسكەندە  وعان ارا تۇسكەن جان بولمادى، ەندى كەلىپ نامىسىمىز قوزادى، ياعني بىزدە ۇلتتىق نامىس از، تۇرمىستىق ۇلتشىلدىق  (casual nationalism) جوعارى.  جالپى الەۋمەتتانۋشىلار وسى تاقىرىپتاعى تەرميندەردى (عىلىمي قۇرالداردى) قالىپتاستىرماعان  سياقتى.  ءبىزدىڭ ۇلتتىق ساپامىزدى انىقتاۋدىڭ توتە جولدارىنىڭ ءبىرى وسى تاقىرىپ.

ارالاس نەكە قاۋىپتى مە؟

ەگەر ارالاس نەكە دەڭگەيى شەكتەن  شىعىپ كەتسە  قاۋىپتى. شەك –شامامەن بارلىق نەكەنىڭ 25 پايىزى. بۇل دەڭگەيدە  كۇندەلىكتى ومىردە ىرگەتاس قىزمەتىن اتقاراتىن ەتنيكالىق ماركەرلەر شايىلادى، ۇلتتىق بىرەگەيلىك السىرەيدى.

ءبىز بۇل دەڭگەيگە جەتكەن جوقپىز. بىلتىرعى جىلى قر-دا ارالاس نەكە دەڭگەيى  بارلىق نەكەنىڭ 18 پايىزىنداي، ال قازاقتى جەكە الساق  ەر ازاماتتاردىڭ  6,9  قىزداردىڭ  5,7 پايىزى ارالاس نەكەگە تۇسكەن. بۇل ەتنوس ءۇشىن تۇك تە ەمەس. سالىستىرا قاراساق قازاقستاندىق «ورىستاردا» ارالاس نەكە  30,7 جانە  35,6, ال ءوزىمىزدىڭ  «وزبەكتە»  15,7 جانە 17,2 پايىز مولشەرىندە.  بۇل جەردە ءبىز ورىس، وزبەك ەتنيكالىق اتاۋلارىن تىرناقشامەن الىپ وتىرمىز، سەبەبى شارتتى. «ورىس» اتانىپ جۇرگەن ەتنيكالىق توپتىڭ قۇرامىندا كىم جوق دەيسىز، ءبارى بار.

قازاقستاندىق وزبەكتەردىڭ ارالاس نەكەگە قازاقتان گورى ءۇش ەسەدەي كوبىرەك تۇسەتىنىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟  بىرىنشىدەن، تاربيە راتسيونالدى، كۇن كورىسىن قامتاماسىز  ەتەتىن ادام كەزدەسسە وزبەك قىزى تۇرمىسقا شىعا بەرەدى. ماحاببات ىزدەپ، باسىن تاسقا-تاۋعا سوعىپ جۇرمەيدى.  ەكىنشىدەن، سىرتى جۇمساق، ءىشى قاتتى، ءداستۇر-سالتىنا بەرىك، كىمگە شىقسا دا ءوز ءداستۇرىن ساقتايدى، ءتىلىن ۇمىتپايدى.

ساپالى ۇلت بولۋ

مەن ەتنوگراف رەتىندە ارالاس نەكەگە قارسى ەمەسپىن. بۇل قۇبىلىس ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا بولعان، قازىر دە بار، بولاشاقتا كوبەيەدى. ءومىردىڭ اعىمىنا، ادام فيزيولوگياسىنا  قارسىلىق جاساۋ مۇمكىن ەمەس.

ماسەلە باسقادا. ماسەلە قازاق حالقىنىڭ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق نەگىزىن قۇراي  وتىرىپ ءوزىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن  تولىق قامتاماسىز ەتە الماۋىندا.  ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىراتىن بىرنەشە فاكتورلار بار، وكىشىكە وراي بىزدە ولار تولىق مانىندە جۇمىس جاسامايدى. مىسالى، ونداعان جىلدار بويى جىر بولعان ءتىل ماسەلەسى. كوپ ادامدار مەملەكەت، ساياسي جانە ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك، رامىزدەر ۇلتتىڭ باستى كورىنىسى دەپ قابىلدايدى، شىن مانىندە  ۇلت جاسايتىن نەگىزگى ارقاۋ- ءتىل.  ەكىنشىدەن، ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇر، ياعني جالپى مادەنيەت دەگەن ۇعىمعا كىرەتىن قۇندىلىقتار.  ءتىل  بىرەگەيلىگىن قالىپتاستىرۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر، بىراق باياۋ، شاماسى ءالى دە ءبىر ۇرپاق، ياعني 25-30 جىلداي ۋاقىت كەرەك.

ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇر، جالپى مادەنيەتكە  كەلسەك بۇل جەردە  ينگليزشە ايتقاندا  «shit-show»، سوڭىسى سىزگە تۇسىنىكتى (ايعاي-شۋ),  shit- ءتى ءوزىڭىز انىقتاپ الىڭىز.

نەگە «shit-show» بولىپ ءجۇرمىز؟   كەز كەلگەن مادەنيەت ۇلتقا ورتاق «جاقسى»، «جامان» دەگەن ۇعىمداردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەرەك. ەگەر قوعام، مادەنيەت باسقارمالارى ءوزىنىڭ  جاستارىنا  مىناۋ –جاقسى، ال مىناۋ-جامان دەگەندى ۇعىندىرا الماسا، جالپى ۇعىندىرۋدى ماقسات قويماسا، ودان دا قيىنى- وزدەرىنىڭ جاقسى مەن جامان تۋرالى تۇسىنىكتەرى بولماسا  وندا جاعداي «shit-show».

قازىرگى زاماندا ارالاس نەكەگە قارسى تۇرۋ مۇمكىن ەمەس، بىراق بىزگە قازاق قىزدارىنىڭ  جاقسى جەرگە تۇرمىسقا شىققانى كەرەك. ول قالاي جاقسى جەرگە تۇرمىسقا شىعادى، ەگەر ونىڭ ءوز ەلى  جاقسى مەن جاماندى ايىرا الماي جاتسا؟! بۇل قازاق جىگىتتەرىنە، ولاردىڭ العانىنا دا  قاتىستى. قانداي جاعدايدا بولماسىن ارالاس نەكەدەن تاراعان ۇرپاقتىڭ  جۇرەگىندە، بۇيرەگىندە «قازاق» دەگەن جۇرت تۇرۋى كەرەك. بۇل جەردە قازاقتىڭ «جىگىتتىڭ ءۇش جۇرتى بار» دەگەن ناقىل ءسوزىن ۇستانباسقا  بولمايدى.

ءتىلدى ورنىقتىرا الماي، مادەنيەتىن  تابا الماي جاتقان ەلدىڭ ۇلتتىق ساپاسى جوعارى دەپ ايتۋ قيىن.  ءحىح-حح عاسىرلار بويى جۇرگەن قىرعىنداردا ءبىز جاقسى اۋلەتتەرىمىزدى  جوعالتىپ الدىق، ولاردىڭ ورنىنا ماسكەۋ وزدەرىنە ىڭعايلى، تەكسىز، ءپرينتسيپسىز ادامداردى بيلىككە الىپ كەلدى. بۇل ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى، سول سەبەپتى سان بار، قۇدايعا شۇكىر، بىراق  ساپا تومەن.

از-ماز ساقتالعان تەكتى اۋلەت وكىلدەرىنىڭ  ۇلدارى مەن قىزدارى سىرتقا كەتىپ جاتقانى وكىنىشتى، قازاق جۇزدەن جۇيرىك، مىڭنان تۇلپار دەيدى. مىقتى اۋلەتتەر جۇزدەگەن جىلدارعا سوزىلعان سۇرىپتاۋدىڭ جەمىسى. ەگاليتاريزم الەۋمەتتىك تۇرعىدان  ۇنامدى بولعانىمەن،  حالىق ساپاسى ءۇشىن قولايلى پرينتسيپ ەمەس. كەزىندە لي كۋان يۋ- سيگاپۋر جىگىتتەرىنىڭ  ءبىلىمى جانە ينتەلەكتۋالدىق دەڭگەيى جوعارى قىزدارعا  ۇيلەنۋىن تالاپ ەتتى. قازاقشا ايتقاندا «كورىپ العان سۇلۋدان،  كورمەي العان تەكتى ارتىق»، تۇرىنە، ارزانىنا، كونبىستىگىنە قاراما، تەگىنە-بىلىمىنە قارا دەدى. كەزىندە ءبىزدىڭ باسشىلار لي كۋان يۋ-دان ۇيرەنەمىز دەگەندى ايتتى، بىراق  ءوز ومىرلەرىندە ونىڭ وسيەتىنىڭ ءبىرىن دە قولدانعان جوق، ءوز بىلگەنىمەن ليبەريا جاسادى. «قۇل جيىلىپ باس بولماس، قۇم جيىلىپ تاس بولماس».

اڭگىمە ارالاس نەكەدەن باستالدى عوي. «قىزدارىمىز جاتقا كەتىپ جاتىر، جىگىتتەرىمىز جاتتان الىپ جاتىر» دەپ قانشا ويبايلاساڭىزدار دا ماسەلە  شەشىلمەيدى. ماسەلە ارالاس نەكەنى دە ۇلت پايداسىنا جاراتۋدا. ال ول ءۇشىن ءبىزدىڭ وزىمىزگە ساپالى ۇلت بولۋ مىندەت. ساپالى ۇلت بولۋ ءار وتباسىنان، وشاق قاسىنان باستالادى. ءار وتباسى  ءتىلدىڭ، ءداستۇر-سالتتىڭ، ادەت-عۇرىپتىڭ  جاناشىرى بولسا، ساپالى ۇلت بولۋدىڭ العى شارتى سول.

جامبىل ارتىقباەۆ

Abai.kz