نەمەسە تەحنيكالىق سەبەپتەردىڭ ساياسي سيپاتى تۋرالى

جاس كەزىمىزدە دەنيەل ەرگيننىڭ «دوبىچا» (ۆسەميرنايا يستوريا بوربى زا نەفت، دەنگي ي ۆلاست)» اتتى كىتابىن وقىپ ەدىك. قارا التىننىڭ كادىمگى التىننان ەش ايىرماسى جوق ەكەنىن سوندا تۇسىنگەنبىز. ادەبيەت «بارلىق سوعىستىڭ سەبەبى – ايەل زاتى» دەپ ۇيرەتسە، ساياسات «بارلىق سوعىستىڭ سەبەبى – مۇناي» دەپ ءتۇسىندىرىپ جاتقانىنا بارشامىز كۋامىز.

مىنە، XXI عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنىڭ سوڭى وسى ساياسي اكسيومانىڭ ەش كۇمان تۋعىزا المايتىن دالەلدى قاجەت ەتپەيتىنىن تاعى دا كورسەتىپ وتىر.

رەسەيدىڭ ۋكرايناعا، اقش پەن ءيزرايلدىڭ يرانعا قارسى اشقان سوعىسىنىڭ بارىسىندا نە بوپ جاتقانىن، باسقاسىن ايتپاعاندا، ول سوعىستاردىڭ الەمدىك ەنەرگەتيكاعا قانداي اسەر ەتكەنىن كورىپ، ءبىلىپ جاتسىزدار.

ول سوعىستاردىڭ سالقىنى قازاقستانعا دا ءتيىپ جاتقانىنا ءبىراز بولدى. ۋكراينانىڭ كتك مۇناي تاسىمالداۋ قۇبىرىن بومبىلاۋى، ورمۇز بۇعازىنداعى جاعداي قارا التىننىڭ باعاسىن ەكى ەسە ءوسىرىپ جىبەرگەنى كوز الدىمىزدا.

ەندى، مىنە، جاعداي ودان سايىن ۋشىعىپ بارا جاتقان سياقتى.

وسىدان ەكى كۇن بۇرىن باق «رەسەي 1 مامىردان باستاپ قازاقستاننان «درۋجبا» مۇناي قۇبىرى ارقىلى گەرمانياعا تاسىمالداناتىن مۇناي ەكسپورتىن توقتاتۋدى جوسپارلاپ وتىر» دەپ اقپاراتتىق انونس تاراتقان بولاتىن.

ەكونوميكاسى مۇناي مەن گازعا تەلىنىپ قالعان، ال بيۋدجەتى مەن ۇلتتىق قورى وسى ەكەۋىن ساتۋدان تۇسكەن قارجىعا تىكەلەي تاۋەلدى قازاق ۇكىمەتى بۇل تۋرالى رەسمي تۇسىنىكتەمە بەرە قويعان جوق (سالالىق ۆيتسە-ءمينيستردىڭ كوممەنتاريى مۇنداي جاعدايدا جەتكىلىكسىز ەكەنى تۇسىنىكتى), بۇل جايتتىڭ حالاقارالىق رەزونانسى بولاتىنىن سەزگەن رەسەي جاعى بولسا، وزىنشە اقتالىپ جاتىر: رف پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى پەسكوۆ قازاقستاندىق مۇنايدى گەرمانياعا تاسىمالداۋدىڭ توقتاتىلۋى تەحنيكالىق سيپاتتاعى فاكتورلارعا بايلانىستى ەكەنىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار ول قازاقستان مۇددەسى تولىق ەسكەرىلەتىنىن، ال سەرىكتەستەر ءۇشىن قاجەتتى مۇناي كولەمى باسقا لوگيستيكالىق باعىتتاردى پايدالانۋ ەسەبىنەن ساقتالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

ءجون دەلىك.

الايدا، ول نەتكەن تەحنيكالىق سەبەپتەر ەكەنى ناقتى ايتىلماپتى.  سول جاعى كۇماندى.

پەسكوۆ ايتىپ وتىرعان «باسقا دا لوگيستيكالىق باعىتتارعا» اراكىدىك ۋكراين دروندارىنىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ وتىراتىن كتك مۇناي قۇبىرى بولسا، ونىڭ جاعدايى بەسەنەدەن بەلگىلى. وعان دا اسا سەنىم جوق.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، قۇبىردى جوندەۋ جۇمىستارى ەكى-ءۇش ايعا ء(تىپتى ودان دا ۇزاق مەرزىمگە) سوزىلىپ كەتۋى مۇمكىن. گەرمانيا وسى ۋاقىت ىشىندە بالاما مارشرۋتتار تاۋىپ السا، كەيىن قازاقستان مۇنايى نەمىستەرگە قاجەت بولماي قالۋى دا مۇمكىن ەمەس پە؟

جانە دە «درۋجبا» ارقىلى باسقا دا ەلدەردىڭ مۇنايى تاسىمالدانباي ما؟ نەگە تەك قانا قازاقتىڭ مۇنايىنا وسىنداي تىيىم سالىنىپ وتىر؟

وسى جايسىز جاعدايعا قاتىستى مەنىڭ ءوز دولبارىم بار.

وسى كۇندەرى بىرقاتار كرەملشىل باق (ماسەلەن، «نەزاۆيسيمايا گازەتا») جاڭا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ينۆەستيتسيا تارتۋدا «تىم باتىسشىل» بوپ كەتىپ، رەسەيدىڭ مۇددەسىن ۇمىتىپ بارا جاتقانىن شىرىلداپ جازىپ جاتىر. ول ماقالالاردا ءتىپتى قوقان-لوققى دا سەزىلەدى، «بۇلاي بولسا بەرسە، ارتى جامان بولادى» دەگەن سەس كورسەتىپ، قاۋىپتەندىرۋ دە جوق ەمەس. ءتىپتى «كەزىندە تىم باتىسشىل بوپ كەتكەن» دەپ ايىپتاپ، سول سەبەپتى باسىنا كۇن تۋعان ۋكراينانىڭ تاعدىرىن مىسالعا كەلتىرۋدە.

ءوز باسىم ەكونوميكامىزعا ينۆەستيتسيا تارتۋدا ءبىر ەلگە عانا قاراپ قالماي، باتىسپەن دە، شىعىسپەن دە، وڭتۇستىكپەن دە، سولتۇستىكپەن دە تەرەزەسى تەڭ ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتقانىمىز ءجون دەپ سانايمىن.

سول سەبەپتى «درۋجبا» مۇناي قۇبىرىنىڭ، پەسكوۆ ايتىپ وتىرعان «تەحنيكالىق سەبەپتەرىنىڭ» ساياسي سيپاتى بوپ قالۋى ءتىپتى عاجاپ ەمەس.

ارينە، بارلىق كىنا كەزىندە مۇناي مەن گاز تاسىمالىن ديۆەرسيفيكاتسيالاماعان ەسكى قازاقستان جاعىندا. ونى ءبارىمىز دە تۇسىنەمىز.

ولاي بولسا، رەسەي جاعى ءوزى باستاپ وتىرعان وسى كيكىلجىڭدى پايدالانىپ، ونىڭ مۇنايىمىزدى تاسىمالداۋداعى مونوپولياسىنان ءبىرجولاتا قۇتىلىپ، ءوز كۇنىمىزدى ءوزىمىز كورۋدىڭ قامىن ويلاستىرىپ، ءتيىستى شارالاردى قولعا الۋىمىز كەرەك شىعار...

ءامىرجان قوسان

Abai.kz