وتپانسىزدىق
قازاق قوعامىندا سوڭعى جىلدارى ءبىر قۇبىلىس انىق بايقالادى: ءبىز بۇرىنعىدان ەركىن سويلەيمىز، بىراق بۇرىنعىدان ءبىر-ءبىرىمىزدى از تۇسىنەمىز. ءبىر داستارقان باسىندا وتىرىپ، ءدىن، ءداستۇر، تاريح جايلى اڭگىمە شىقسا، ءسوز ءجيى داۋعا ۇلاسادى. بۇگىنگى قازاقتى داستارقان دا بىرىكتىرە المايدى ەكەن. ءبىرى ەكىنشىسىن «ءدىنسىز» دەسە، ءبىرى «اراپقۇل»، ەندى ءبىرى «شامان» دەپ كىنالايدى. يسلام مەن تاڭىرشىلدىك تالاسى — وسى احۋالدىڭ ەڭ داۋلى كورىنىسى: قاۋىمدا، ورتادا، الەۋجەلىدە... تەك دىندە مە ەكەن؟ الدە اداستىرماس وتپاننىڭ جوقتىعىنان با؟
داۋدىڭ ءتۇبى قايدا؟
الەۋمەتتىك جەلىنى اشساڭىز، كورىنىس تانىس: ساقالدى جىگىت يسلامدى «جالعىز دۇرىس جول» دەپ تۇسىندىرەدى، مۇرتتى بىرەۋى تاڭىرشىلدىكتى «ناعىز قازاقى جول» دەپ ۇسىنادى، ءۇشىنشىسى ەكەۋىن دە جوققا شىعارادى.
بىراق ولاردىڭ ءبارىن بىرىكتىرەتىن ءبىر سۇراق بار: «مەن كىممىن، وسى قوعامداعى ورنىم قايدا؟»
بۇل سۇراققا مەملەكەت تە، ءبىلىم جۇيەسى دە، قوعامدىق ديسكۋرس تا ناقتى جاۋاپ ۇسىنا المادى. ورتاق جاۋاپ بولماسا ورتاق سەزىم دە بولمايدى. ويتكەنى باۋىرلاس بولۋعا باۋىرسىز قالدىق، جۇرەك ورنىن وكپە باسقان.
اداستىرمايتىن ۇلى دالانىڭ شامشىراعى — وتپان جوق!
ۇلتتىق يدەيا نەگە قالىپتاسپادى؟
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا رامىزدەر قالىپتاستى، شەكارا بەكىدى، ينستيتۋتتار قۇرىلدى. بىراق ورتاق ءمانى بار باعدار جاسالمادى.
قازاق بولۋ دەگەن نە؟ قازاق ءححى عاسىردا قالاي ءومىر ءسۇرۋى كەرەك؟ مەملەكەتكە يە قازاق ءوزىن قالاي ۇستاۋى كەرەك، نە نارسەگە يە بولۋى كەرەك؟.. نە بىرىكتىرۋى ءتيىس؟ دەگەن ساۋالدار جاۋاپسىز قالدى. ونى ىزدەگەن ەشكىم جوق. مەملەكەت تە ىزدەمەي وتىر.
وتپاننىڭ ورنىنا جۇرەتىن ۇلتتىق يدەيا بولماعاسىن ونىڭ ورنىن:
- وگەي يدەولوگيا باسادى،
- وتكەن تاڭسىققا اينالادى،
- بولماسا جات ۇلگى تورگە شىعادى.
سوندىقتان بۇگىن ءدىن — رۋحاني تىنىس ەمەس، يدەولوگيالىق قۇرالعا، ونىڭ ارتى داۋعا اينالىپ وتىر. قازاق جۇرتى دىننەن باسقا يدەولوگيانىڭ، يدەيانىڭ بارىن دا بايقاماي قالدى.
دەكولونيزاتسيا: نەگە ءسوز بولۋمەن شەكتەلىپ، اتقارىلمادى؟
قازاق بالاسى:
- ءوز تاريحىن وزگە كوزبەن وقيدى،
- ءدىنىن وزگە مادەني كونتەكستە ۇعادى،
- دامۋدى وزگە وركەنيەتپەن بايلانىسىپ باعالايدى.
سوندىقتان بىرەۋلەر «قازاق بولۋ ءۇشىن ناعىز مۇسىلمان بولۋ كەرەك» دەسە،
ەكىنشىلەرى «دامىعان قازاق بولۋ ءۇشىن يسلامنان ارىلۋ قاجەت» دەيدى.
ءبىز ءجيى ايتامىز: «وتارلىق سانادان ارىلۋ كەرەك» دەپ.
ناعىز دەكولونيزاتسيا – قازاقتى ولشەم ەتۋ.
وزىڭمەن ءوزىڭ بولۋ:
- وزگەمەن جارىسۋ ەمەس،
- سەنىمدى بىلعاۋ ەمەس،
- قىلىقتى بىرەۋدىڭ كوزبەن باعالاۋ ەمەس.
دەكولونيزاتسيا ەڭ اۋەلى رۋحاني وتپان تۇرعىزاتىن الەۋەت بولاتىن. ءبىزدىڭ ونىمەن ءىسىمىز بولمادى. ونىڭ بۇرىنعى مەتروپوليامەن تالاسۋ، داۋلاسۋ دەپ ۇعىپ، جايىنا قالدىردىق.
يسلام مەن تاڭىرشىلدىك نەگە جاۋلاسا باستادى؟
تاريحتا قازاق يسلامدى دا، كونە دۇنيەتانىمدى دا ءبىر بىرىنە قارسى قويماعان. دالا ەتيكاسى، سالت-ءداستۇر، يسلامدىق قۇندىلىق قاتار ءومىر ءسۇردى.
ال بۇگىن بۇل ساباقتاستىق ءۇزىلدى. سەبەبى قوعامدا جۇيە جوق. جۇيە بولماعان جەردە ءار سەنىم ءوزىن اقيقات ەتۋگە ۇمتىلادى.
بۇل — باعىتسىزدىقتى تۋعىزعان سالدار. قۇندىلىعى قولىنان سۋسىعان قوعامنىڭ قىلىعى. اداستىرماس تەمىرقازىعى، تۇنەكتە شاقىراتىن وتپانى جوق جۇرتتىڭ حالى.
قازاق ءوز جولىن تاپپاعاندا نە بولادى؟
بۇگىن ءبىز ءبىر مەزەتتە مىناداي قايشىلىقتى كورىپ وتىرمىز:
- مەشىتتەر كوبەيدى – سەنىم ازايدى;
- ءداستۇر تۋرالى ءسوز كوپ – ءداستۇردى ۇعىنۋ جوق;
- رۋحانيات ايتىلادى – رۋحاني كەلىسىم جوق.
بۇل پارادوكس ەمەس. بۇل – جۇيەسىز بەتالدى تىرشىلىكتىڭ سالدارى.
ءدىن جۇيەنىڭ ورنىن باسا المايدى.
وتكەندى ماداقتاۋ دا جۇيە ەمەس.
جۇيە – اداستىرمايتىن ورتاق باعىت.
ال باعىت بولماعان سوڭ، اركىم ءوز شىراعىن ۇستاپ، ءار جاققا كەتىپ بارادى.
ساباقتاستىق – تەوريا ەمەس، ومىرلىك قاجەتتىلىك
قازاققا بۇگىن «تازا» ءبىر نارسە ەمەس، تۇتاس كوزقاراس كەرەك.
ۇلتتىق يدەيانىڭ وزەگى – ساباقتاستىق.
ساباقتاستىق دەگەنىمىز:
- تاڭىرلىك دۇنيەتانىمدى دىنگە قارسى قويۋ ەمەس، مادەني جادى رەتىندە تانۋ;
- يسلامدى جات قىلۋ ەمەس، قازاق بولمىسىنا سىڭگەن رۋحاني جۇيە دەپ قابىلداۋ;
- وتارلىق كەزەڭدى ۇمىتۋ ەمەس، ودان ساباق الۋ;
- تاۋەلسىزدىكتى دايىن ناتيجە ەمەس، ءجۇرىپ جاتقان جاۋاپكەرشىلىك دەپ ءتۇسىنۋ.
بۇل يدەيا حح عاسىر باسىندا ايتىلعان. الاش قوزعالىسى ءدىندى دە، ءداستۇردى دە، جاڭعىرۋدى دا ءبىر-بىرىنە قارسى قويماي، تۇتاستىرا قاراستىردى. بىراق ول تاريحي مۇراتقا جەتپەدى. بۇگىنگى داۋ – بىزگە جەتپەگەن سول اڭگىمەنىڭ جاڭعىرىعى. ۇزىلگەن تاريحي ساباقتاستىق داۋعا اينالدى.
قورىتىندى
يسلام مەن تاڭىرشىلدىكتىڭ ايتىسى — رۋحاني سەنىمنىڭ پىكىرتالاسى ەمەس، اداسقانداردىڭ ايدالاداعى داۋى.
قازاققا بۇگىن:
- ايىرۋ ەمەس — ۇعىنۋ،
- جوققا شىعارۋ ەمەس — ساباقتاستىرۋ،
- ۇران ەمەس — ورتاق ماعىنا كەرەك.
قازاققا بۇگىن تاڭداۋ ەمەس، جالعاۋ مەن جىمداستىرۋ كەرەك. بۇل – ۇلتتىق يدەيانىڭ فورمۋلاسى.
ەلسەرىك.
قازاقيا.
Abai.kz
