قازاقستاندا جاڭا اتا زاڭ جوباسى حالىقتىق تالقىعا ۇسىنىلدى. كونستيتۋتسيا  مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق قاڭقاسى عانا ەمەس، بيلىكتى شەكتەۋ مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدىڭ باستى قۇرالى. سوندىقتان كەز كەلگەن وزگەرىس قوعام ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. الايدا ۇسىنىلىپ وتىرعان جوباعا قاتىستى بىرقاتار ەلەۋلى سۇراقتار مەن الاڭداۋشىلىقتار تۋىنداپ وتىر.

قايرات جولدىبايۇلى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى شامادان تىس كۇشەيتەتىن تۇستارعا نازار اۋدارادى. ونىڭ پايىمىنشا، بۇل وزگەرىستەر بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى السىرەتىپ، باقىلاۋ مەحانيزمدەرىن فورمالدى سيپاتقا اينالدىرۋى مۇمكىن.

قۇرىلتايدى تاراتۋ تەتىگى: كەلىسىم ەمەس، قىسىم مەحانيزمى مە؟

جوباداعى ەڭ داۋلى نورمالاردىڭ ءبىرى – قۇرىلتايدى تاراتۋعا قاتىستى باپتار. اتاپ ايتقاندا، 46-باپتىڭ بىرنەشە تارماعىندا ەگەر قۇرىلتاي پرەزيدەنت ۇسىنعان ۆيتسە-پرەزيدەنتتى، پرەمەر-ءمينيستردى نەمەسە كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارىن تاعايىنداۋعا قايتارا كەلىسىم بەرمەسە، پرەزيدەنتتىڭ قۇرىلتايدى تاراتۋ قۇقىعى قاراستىرىلعان.

بۇل نورما فورمالدى تۇردە “كەلىسىم” ينستيتۋتىن ساقتاعانىمەن، مازمۇنى جاعىنان دەپۋتاتتاردىڭ ەركىن تاڭداۋ جاساۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى. ويتكەنى مۇنداي جاعدايدا ءاربىر دەپۋتات “كەلىسپەسەم – مانداتتان ايىرىلامىن” دەگەن ساياسي قىسىممەن شەشىم قابىلداۋعا ءماجبۇر بولادى. ناتيجەسىندە قۇرىلتاي بيلىكتى باقىلايتىن تاۋەلسىز ورگان ەمەس، پرەزيدەنت شەشىمدەرىن اۆتوماتتى تۇردە بەكىتەتىن قۇرىلىمعا اينالۋ قاۋپى بار.

سوت جانە باقىلاۋ ورگاندارى: ءبىر ورتالىققا باعىنۋ قاۋپى

46-باپتىڭ 5-تارماعىندا پرەزيدەنتكە ەلدەگى ەڭ ماڭىزدى باقىلاۋشى جانە قاداعالاۋشى ينستيتۋتتاردىڭ باسشىلارىن تاعايىنداۋ جانە قىزمەتتەن بوساتۋ قۇقىعى تولىقتاي بەرىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا كونستيتۋتسيالىق سوت پەن جوعارعى سوت توراعالارى، باس پروكۋرور، ۇقك توراعاسى، ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى، جوعارى اۋديتورلىق پالاتا، ءتىپتى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دە بار.

بۇل قۇرىلىمداردىڭ نەگىزگى مىندەتى – اتقارۋشى بيلىكتى، سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ ارەكەتتەرىن قاداعالاۋ. الايدا ولاردىڭ بارلىعى ءبىر ادامنىڭ شەشىمىمەن تاعايىندالاتىن جاعدايدا بيلىكتى ءبولۋ قاعيداتى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ قيىن. مۇنداي جۇيە دەموكراتيالىق تەپە-تەڭدىككە ەمەس، بيلىكتىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋىنا قىزمەت ەتەدى.

پرەزيدەنتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى: كونستيتۋتسيالىق پارادوكس

جاڭا جوباعا سايكەس، پرەزيدەنت تەك “مەملەكەتكە وپاسىزدىق” جاساعان جاعدايدا عانا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ال وكىلەتتىگىن اتقارۋ بارىسىندا جاسالعان وزگە دە ارەكەتتەرى – جەمقورلىق، بيلىكتى اسىرا پايدالانۋ، قۇقىق بۇزۋ – قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتەن تىس قالىپ وتىر.

بۇل نورما “بارلىعى زاڭ الدىندا تەڭ” دەگەن كونستيتۋتسيالىق قاعيداعا قايشى كەلەدى. ەگەر مەملەكەت باسشىسى ميللياردتاعان قارجىنى زاڭسىز جۇمساسا دا، ول ءۇشىن جاۋاپ بەرمەسە، وندا قۇقىقتىق مەملەكەت تۋرالى ۇعىمنىڭ ءوزى ءمانىن جوعالتادى. اۆتور مۇنى “قورعانۋ امالىنا اينالعان كونستيتۋتسيالىق پارادوكس” دەپ باعالايدى.

ساياسي جۇيە جانە وكىلدىك ماسەلەسى

جوبا بويىنشا كونستيتۋتسيانىڭ 84 پايىزى وزگەرمەك. سونىڭ ىشىندە ماجوريتارلىق جۇيەدەن باس تارتىپ، پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى سايلاۋعا قايتا ورالۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل وزگەرىستىڭ استارىندا بيلىككە ىڭعايسىز، دەربەس ويلايتىن تۇلعالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ جولىن شەكتەۋ ماقساتى جاتقانى جاسىرىن ەمەس.

ال قالعان تۇزەتۋلەردىڭ شىنايى سەبەپتەرىن ساياساتتانۋشىلار مەن زاڭگەرلەر تالداي جاتار. الايدا قوعام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى سۇراق – بۇل وزگەرىستەر ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن كەڭەيتە مە، الدە كەرىسىنشە شەكتەي مە؟

ءتىل ماسەلەسى: تاعى دا كەيىنگە قالدىرىلعان تاعدىر

اۆتوردىڭ ەرەكشە قىنجىلاتىن تۇسى – مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنىڭ تاعى دا شەت قالۋى. تاۋەلسىزدىك العانىنا 35 جىل بولسا دا، قازاق ءتىلى ءالى كۇنگە دەيىن كونستيتۋتسيادا ورىس تىلىمەن تەڭ دارەجەدە “قاتار قولدانىلاتىن” ءتىل رەتىندە كورسەتىلىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە رەسمي ءىس جۇرگىزۋ مەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ورىس ءتىلى ۇستەمدىگىن ساقتاپ وتىر.

ءتىل – جاي عانا قارىم-قاتىناس قۇرالى ەمەس. ول – ۇلتتىڭ تاريحي جادى، ويلاۋ جۇيەسى، مىنەزى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ كورىنىسى. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى كونستيتۋتسيادا ناقتى ءارى دارا ايقىندالمايىنشا، ۇلتتىق يدەولوگيا تۋرالى اڭگىمە بوس ءسوز كۇيىندە قالا بەرمەك.

قايرات جولىدبايۇلىنىڭ تالداۋى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ بىرقاتار تۇستارى قوعام ءۇشىن قاۋىپتى پرەتسەدەنتتەر قالىپتاستىرۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. بيلىكتى شەكتەۋدىڭ ورنىنا ونى كۇشەيتۋ، باقىلاۋشى ينستيتۋتتاردى السىرەتۋ، جاۋاپكەرشىلىكتى جويۋ جانە ءتىل ماسەلەسىن تاعى دا ەلەمەۋ — بۇل وزگەرىستەردىڭ باستى ورتاق سيپاتى.

اتا زاڭ – بيلىككە ىڭعايلى قۇجات ەمەس، حالىقتىڭ قۇقىعىن قورعايتىن قالقان بولۋى ءتيىس. سوندىقتان مۇنداي تۇبەگەيلى وزگەرىستەر قوعامدىق كەڭ تالقىلاۋدان ءوتىپ، ءاربىر تارماعى ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قايتا قارالۋى قاجەت.

Abai.kz